Dołącz do czytelników
Brak wyników

Naturoterapia dzieci

28 października 2022

NR 33 (Październik 2022)

Dieta przy niedokrwistości z niedoboru żelaza u dzieci

0 49

Niedokrwistość jest światowym problemem, który dotyczy aż 25% dzieci w wieku szkolnym oraz około połowy dzieci w wieku przedszkolnym, z czego szacunkowo, u co drugiego dziecka występuje niedokrwistość z niedoboru żelaza. W Europie niedobór tego pierwiastka dotyczy od 3% do 48% dzieci w wieku 12–36 miesięcy.

Skala problemu wśród dzieci jest duża, ponieważ są one grupą o zwiększonym zapotrzebowaniu na żelazo, ze względu na intensywny i dynamiczny rozwój. Żelazo pełni wiele istotnych funkcji w organizmie. Jest składnikiem niezbędnym do budowy hemoglobiny, która odpowiada za transport tlenu do tkanek oraz narządów, pełni rolę kofaktora wielu enzymów, które odpowiadają m.in. za wytwarzanie erytrocytów, syntezę kwasów nukleinowych neuroprzekaźników. Niewystarczające zasoby żelaza w organizmie człowieka uniemożliwiają zachodzenie wyżej opisanych procesów biologicznych, co może skutkować zaburzeniami metabolizmu w neuronach, wytwarzania neurotransmiterów oraz procesu mielinizacji. 

R e k l a m a

Grupy ryzyka niedokrwistości z niedoboru żelaza u dzieci 

Wśród dzieci wyróżnia się trzy grupy ryzyka niedokrwistości z niedoboru żelaza: 

  • grupa o zwiększonym zapotrzebowaniu na żelazo (np. noworodki urodzone przedwcześnie, młodzież w okresie dojrzewania), 
  • grupa o zmniejszonej podaży żelaza w diecie (np. dzieci na dietach eliminacyjnych, roślinnych czy niemowlęta, u których rozszerzanie diety było opóźnione, nieprawidłowe), 
  • grupa z zaburzeniami wchłaniania, nadmierną utratą żelaza (np. w przebiegu celiakii, nieswoistego zapalenia jelit, w nietolerancjach pokarmowych czy po operacjach).
     
Tab. 1. Składniki zwiększające i zmniejszające biodostępność żelaza niehemowego
Składniki zwiększające biodostępność żelaza niehemowego Składniki zmniejszające biodostępność żelaza niehemowego
  • Witamina C
  • Inne kwasy organiczne, np. mlekowy
  • Aminokwasy, np. lizyna
  • Laktoferyna
  • Fruktoza (cukier owocowy)
  • Probiotyki, np. szczep Lactobacillus plantarum 299v
  • Wapń
  • Kazeina
  • Kwas fitynowy
  • Kwas szczawiowy
  • Niektóre leki, np. inhibitory pompy protonowej (IPP)
  • Błonnik
  • Polifenole (taniny) zawarte w: 
    •    kawie – ↓ o 50–90%
    •    herbacie czarnej – ↓ o 79–94%
    •    kakao – ↓ o 71%
    •    mięcie – ↓ o 84%
    •    rumianku – ↓ o 47%


Etapy rozwoju niedoboru żelaza

Niedobór żelaza rozwija się w kilku etapach. Klinicznie niemy jest zarówno przedutajony niedobór (spadek stężenia ferrytyny), jak i utajony niedobór (obniżone stężenie żelaza, wzrost stężenia transferyny). Jawny niedobór następuje, gdy ilość żelaza w organizmie jest już niewystarczająca do produkcji hemoglobiny, a w morfologii krwi obserwuje się mikrocytozę i hipochromię, które są późnymi objawami niedoboru. Wczesnym, czułym wskaźnikiem w każdym z trzech etapów niedoboru żelaza jest podwyższone stężenie rozpuszczalnego receptora transferyny (sTfR – soluble transferrin receptor). Jest to wolno krążąca we krwi frakcja receptora transferyny – glikoproteiny wiążącej wysycone żelazem cząsteczki transferyny. Jej stężenie jest proporcjonalne do zapotrzebowania organizmu na żelazo. Na stężenie sTfR nie ma wpływu stan zapalny, co umożliwia odróżnienie niedokrwistości z niedoboru żelaza od niedokrwistości występującej w przebiegu chorób przewlekłych, zwłaszcza zapalnych.
Do klinicznych objawów IDA należą m.in.: bladość skóry, wypadanie włosów, łamliwość paznokci, niewyjaśniona męczliwość, osłabienie, zaburzenia łaknienia, problemy z koncentracją, bóle i/lub zawroty głowy czy zaburzenia odporności. Stopień ich nasilenia jest zależny od stopnia adaptacji organizmu do niedokrwistości.

Wchłanianie i biodostępność żelaza

Wchłanianie żelaza w organizmie człowieka jest zależne od wielu czynników, takich jak:

  • forma żelaza zawarta w pożywieniu – hemowa lub niehemowa,
  • stężenie żelaza w organizmie,
  • obecność substancji poprawiających/obniżających
  • wchłanianie żelaza,
  • mikrobiota jelitowa.

Żelazo pochodzące z diety ulega wchłanianiu w około 10–15%, a jego biodostępność zależy od stopnia utlenienia występującego w pożywieniu. Postać hemowa (Fe2+) jest zawarta w pokarmach pochodzenia zwierzęcego, z kolei postać niehemowa (Fe3+) pochodzi z produktów pochodzenia roślinnego. Dla porównania żelazo hemowe wchłania się w 15–35% (literatura: Ems T, St Lucia K, Huecker MR. Biochemistry, Iron Absorption. 2022 [w]: Stat-Pearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022) przy udziale kwaśnej treści żołądkowej i reduktazy żelaza. Proces ten mogą zaburzać lub poprawiać niektóre składniki pokarmowe obecne w posiłku, a ich zestawienie zostało przedstawione w tabeli 1. Na szczególną uwagę wśród składników zwiększających wchłanianie żelaza niehemowego zasługuje witamina C. 
Kwas askorbinowy posiada zdolność redukcji żelaza trójwartościowego do formy dwuwartościowej (o wyższej biodostępności). Niestety witamina C jest witaminą termolabilną oraz wrażliwą na zmiany pH. Dlatego w celu zapewnienia organizmowi jej odpowiedniej podaży należy spożywać owoce i warzywa w postaci surowej, od razu po przygotowaniu oraz stosować techniki kulinarne, takie jak gotowanie na parze oraz duszenie np. potraw mięsno-warzywnych. Są to rodzaje obróbki kulinarnej charakteryzujące się wysokim współczynnikiem zachowania witaminy C, wynoszącym 0,70–0,80.
Centralnym regulatorem metabolizmu żelaza jest hepcydyna, która jest oligopeptydem produkowanym w wątrobie. Odpowiada ona za zmniejszenie absorpcji żelaza, poprzez antagonizowanie działania ferroportyny i jej degradację. Ferroportyna to białko eksportujące żelazo przez kanały białkowe (HCP1 – hem carrier protein 1 oraz DMT1 – divalent metal transporter 1) do enterocytów. W kontrolowaniu gospodarki żelazowej biorą udział również białka chelatujące, wśród których najważniejszą rolę odgrywają transferyna oraz ferrytyna. Transferyna odpowiada za uwalnianie i transport żelaza do intensywnie dzielących się komórek, szczególnie do erytroblastów. Ponadto białko to nie podlega filtracji kłębuszkowej, dzięki czemu może być wielokrotnie wykorzystywane w procesie transportu żelaza.
Ferrytyna pełni funkcję aktywnej puli zapasowej żelaza – odpowiada za jego magazynowanie m.in. w hepatocytach. Do innych chelatujących białek uczestniczących w homeostazie żelaza należy laktoferyna, która ma zdolność do odwracalnego i silnego wiązania jonów żelaza. Żelazo jest czynnikiem, który warunkuje wzrost oraz namnażanie się patogennych drobnoustrojów. Laktoferyna poprzez wychwyt i wiązanie tego pierwiastka ogranicza do niego dostęp, hamując tym samym rozwój patogennej mikrobioty w organizmie. Warto podkreślić, że nie wpływa ona niekorzystnie na bakterie probiotyczne (z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium). Jest to istotny aspekt w kontekście wchłaniania żelaza, ponieważ mikrobiota jelitowa również ma swój udział w tym procesie. Prawidłowy mikrobiom to fundamentalny czynnik warunkujący utrzymanie dobrego stanu zdrowia. W przebiegu beztlenowej fermentacji bakteryjnej dochodzi do produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA – short-chain fatty acids), takich jak kwas acetooctowy, propionowy czy masłowy. SCFA wykazują wiele korzystnych efektów w organizmie człowieka, jak np. działanie przeciwzapalne, odżywcze i regeneracyjne dla kolonocytów, przyczyniają się także do zwiększenia absorpcji żelaza w jelitach. Inną ważną rolę, jaką pełni mikrobiota jelitowa jest synteza szeregu witamin z grupy B (m.in. B6), kwasu foliowego oraz witaminy K. Kwas foliowy oraz pirydoksyna (B6) zaliczane są do witamin krwiotwórczych, zapobiegających pogłębianiu się niedoboru żelaza.
 

Tab. 2. Normy żywieniowe dla zalecanego dziennego spożycia (RDA) żelaza u dzieci i młodzieży (Jarosz i wsp., 2020)
Wiek/płeć Żelazo (mg/dobę)
7–11 m...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy