Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Naturoterapia kliniczna

28 lutego 2022

NR 29 (Luty 2022)

Fitoterapia w nadciśnieniu tętniczym

0 766

Nadciśnienie tętnicze to układowa choroba o złożonej etiologii. Do jej wystąpienia może doprowadzić wiele czynników, takich jak uwarunkowania genetyczne czy środowiskowe. Częstość występowania nadciśnienia tętniczego wzrasta w związku ze starzeniem się populacji, niewłaściwą dietą, przyrostem masy ciała i zmniejszoną aktywnością ruchową. Powstawaniu nadciśnienia sprzyja występowanie nadwagi i otyłości. Stanom tym towarzyszy zwykle hiperinsulinomia, która sprzyja retencji sodu w organizmie.

U osób starszych, z upośledzoną czynnością śródbłonka, hiperinsulinemia prowadzi ponadto do zwiększenia oporu naczyniowego. Rozróżniamy pierwotne oraz wtórne nadciśnienie tętnicze. To pierwsze, określane często także jako samoistne nadciśnienie tętnicze, jest najpowszechniej występującą postacią tej choroby i dotyczy 90% przypadków. Nadciśnienie wtórne jest objawem towarzyszącym występowaniu innej choroby podstawowej – może być ono spowodowane zwężeniem tętnicy nerkowej, pierwotnym hiperaldosteronizmem, guzem chromochłonnym nadnerczy czy zespołem Cushinga. Przyczyną nadciśnienia może być także obturacyjny bezdech nocny oraz nadczynność tarczycy1. 

Występowanie nadciśnienia tętniczego

Na skutek długotrwałego oddziaływania wysokich wartości ciśnienia krwi pojawiają się powikłania narządowe, takie jak: rozwój i postęp choroby wieńcowej, zaburzenia czynności nerek, a także udar mózgu. Istnieje istotny związek choroby nadciśnieniowej ze śmiertelnością z powodu udaru mózgu (51% przypadków) oraz z powodu choroby niedokrwiennej serca (45% przypadków)2. Rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego w całej populacji dorosłych Polaków wynosi 30%. Częstość występowania tej choroby rośnie wraz z wiekiem, po 65. roku życia występuje już u 75% osób3. 

POLECAMY

Leczenie niefarmakologiczne

W terapii choroby nadciśnieniowej mają zastosowanie metody farmakologiczne oraz niefarmakologiczne. Te ostatnie powinny być wprowadzane niezależnie od farmakoterapii, jako zalecenia podstawowe. Standardowo rekomendowane jest ograniczenie spożycia soli kuchennej do około 6 gramów (dla osób zdrowych – profilaktyka) lub 3 gramów (osoby z nadciśnieniem oraz powikłaniami narządowymi). W diecie DASH4 najlepsze działanie hipotensyjne uzyskano przy restrykcji spożycia sodu do 1500 mg, co stanowi około 3,8 g soli. Oprócz redukcji podaży sodu w diecie, znaczenie ma także spożywanie odpowiedniej ilości innych składników mineralnych: potasu, magnezu oraz wapnia. Ważną kwestią jest także normalizacja masy ciała lub jej redukcja. Zmniejszenie masy ciała o 10 kg powoduje zredukowanie wartości ciśnienia skurczowego o 20 mm Hg oraz rozkurczowgo o 10 mm Hg. Istotnym elementem jest ograniczenie do minimum spożywania alkoholu i palenia tytoniu. Wprowadzenie regularnej aktywności fizycznej może przyczynić się do obniżenia skurczowego ciśnienia krwi o około 11 mm Hg oraz rozkurczowego o 6 mm Hg5. Zaobserwowano również, że ograniczenie zażywania leków przeciwzapalnych, szczególnie niesteroidowych, w sposób znaczący obniża ciśnienie. Istotne znaczenie mają także czynniki psychologiczne. Stres, nawet ten krótkotrwały, powoduje zwiększenie ciśnienia, dlatego należy go unikać lub nauczyć się metod radzenia sobie w trudnych sytuacjach6.

Farmakoterapia

W farmakoterapii nadciśnienia jako leczenie pierwszego rzutu stosuje się: leki moczopędne, wpływające na układ współczulny, antagonistów wapnia, inhibitory konwertazy angiotensyny oraz antagonistów receptorów angiotensyny AT17.

Fitoterapia

Alternatywą leczenia farmakologicznego mogą być preparaty ziołowe, takie jak czosnek i olejek czosnkowy, wyciągi i preparaty na bazie głogu, oliwa z oliwek bogata w substancje polifenolowe czy wyciąg z ziela serdecznika pospolitego. Warto rozważyć także zastosowanie olejków eterycznych, takich jak olejek lawendowy, ilangowy czy geraniowy. Wykazano również korzystny wpływ spożywania soku z buraka czy granatu. W celu dokładnego zilustrowania efektu hipotensyjnego, jakiego można się spodziewać u pacjentów po zastosowaniu poszczególnych remediów fitoterapeutycznych, w niniejszym tekście zostały zaprezentowane odpowiednie badania kliniczne.

CZOSNEK POSPOLITY ALLIUM SATIVUM L.

Rola czosnku pospolitego
Surowcem o udokumentowanym działaniu hipotensyjnym jest czosnek pospolity. Zarówno dodatek dietetyczny surowego czosnku, jak i ekstrakty z tego surowca oraz olejek czosnkowy mogą mieć zastosowanie w terapii pacjentów z nadciśnieniem tętniczym krwi. Czosnek i jego wyciągi, oprócz działania hipotensyjnego, wykazują także wpływ normalizujący na profil lipidowy oraz działanie antyagregacyjne. Dodatkowo można się tutaj spodziewać korzystnego wpływu na gospodarkę węglowodanową. 

Monitorowanie interakcji z lekami
Przykładowo, w badaniach klinicznych wykazano, że jednoczesne stosowanie ekstraktu z czosnku w dawce 300 mg dziennie z metforminą (500 mg dwa razy dziennie) przez okres 24 tygodni pozwalało na lepszą kontrolę glikemii niż w przypadku stosowania samego leku oficjalnego8. Wszystko to powoduje, że czosnek stanowi użyteczny środek terapeutyczny w całej grupie współwystępujących ze sobą jednostek chorobowych, które często określane są zbiorczą nazwą zespołu metabolicznego. Jednocześnie warto pamiętać, że w związku z synergistycznym działaniem w stosunku do leków rutynowo tutaj stosowanych, istnieje możliwość wystąpienia interakcji, zatem łączenie czosnku i jego preparatów powinno być uważnie monitorowane u pacjentów. Takie interakcje nie zawsze występują, jednak ze względów bezpieczeństwa należy brać je pod uwagę. 
 

Tab. 1. Wpływ stosowania sproszkowanego czosnku w dawce 400 mg 2 × dziennie przez okres 3 miesięcy na ciśnienie krwi u osób z chorobą wieńcową serca. Wyrażone wartości są średnimi ± SEM (błąd standardowy średniej; ang. standard error of the mean).
Zmienna Na początku badania Po 3 miesiącach
badania
Różnica
Wyniki badań wszytkich pacjentów*
Skurczowe ciśnienie krwi mmHG
Grupa w terapii czosnkiem (n = 27) 120 ± 3.0 121.1 ± 1.5 1.11 ± 2.6
Grupa placebo (n = 29) 117.6 ± 2.7 124 ± 1.6 6.31 ± 1.86
Rozkurczowe ciśnienie krwi mmHG
Grupa w terapii czosnkiem (n = 27) 74.7 ± 2.2 78.8 ± 1.1 4.11 ± 2.3
Grupa placebo (n = 29) 76.2 ± 2.0 80.8 ± 0.8 4.6 ± 1.7
Podgrupa pacjentów z nadciśnieniem tętniczym na początku badania
Skurczowe ciśnienie krwi mmHG
Grupa w terapii czosnkiem (n = 8) 135.7 ± 2.96 123.5 ± 3.8 -12.1 ± 2.1
Grupa placebo (n = 11) 126.4 ± 4 129 ± 2.5 2.6 ± 2.6
Rozkurczowe ciśnienie krwi mmHG
Grupa w terapii czosnkiem (n = 8) 85.42 ± 3.9 81.42 ± 2.82 -4 ± 3.8
Grupa placebo (n = 11) 80.45 ± 2.4 81.81 ± 10.01 1.3 ± 2.6

Źródło: Mahdavi-Roshan M., Nasrollahzadeh J., Zadeh A.M., Zahedmehr A., Does Garlic Supplementation Control Blood Pressure in Patients with Severe Coronary Artery Disease? A Clinical Trial Study, „Iranian Red Crescent Medical Journal” 18(11), 2016.

Terapia czosnkiem osób z chorobą wieńcową
Przeprowadzono randomizowane, kontrolowane placebo badanie kliniczne na grupie 56 osób z chorobą wieńcową serca w wieku 25 do 75 lat (średnia wieku 59 lat). Pacjenci ci zażywali preparaty sproszkowanego czosnku (27 osób) w dawce 400 mg (1200 μg allicyny) lub placebo (29 osób) dwa razy dziennie przez okres 
3 miesięcy. Jednocześnie zażywane były także inne stosowane do tej pory przez tych chorych leki. Po 3 miesiącach kuracji zaobserwowano większy wpływ czosnku na wartość ciśnienia skurczowego u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym niż u osób z ciśnieniem prawidłowym. W grupie pacjentów z nadciśnieniem po terapii czosnkiem odnotowano obniżenie jego wartości na poziomie 12,1 mm Hg dla ciśnienia skurczowego oraz 4 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego. Jednocześnie w grupie placebo skurczowe ciśnienie tętnicze wzrosło o 6,3 mm Hg, natomiast ciśnienie rozkurczowe o 4,6 mm Hg. Poziom lipoprotein oraz trójglicerydów w osoczu nie zmieniły się istotnie zarówno w grupie z czosnkiem, jak i w grupie placebo. Wyniki tego badania przedstawiono w tabeli 1. Terapia czosnkiem była dobrze tolerowana i akceptowana u wszystkich uczestników badania. Dane te pokazują, że terapia na bazie czosnku może być skutecznym sposobem leczenia hipotensyjnego u osób z chorobą wieńcową. Ponadto nie zaobserwowano tutaj interakcji z innymi lekami przyjmowanymi przez badanych pacjentów. Według autorów publikacji czosnek może być uważany za bezpieczny dodatek do leczenia podstawowego w tej grupie chorych9. 
Metaanalia 20 badań klinicznych przeprowadzonych łącznie na grupie 970 osób wykazała, że preparaty czosnku są skuteczne w obniżaniu ciśnienia tętniczego, zarówno skurczowego, jak i rozkurczowego, u osób z nadciśnieniem tętniczym krwi. Nie wywierają one jednocześnie takiego wpływu na osoby z normotensją. Brane były tutaj pod uwagę różnego rodzaju wyciągi: sproszkowany czosnek (13 badań), ekstrakt z czosnku długotrwale macerowanego (AGE, ang. aged garlic extrakt, 5 badań), olejek czosnkowy (1 badanie) oraz sproszkowany czosnek wzbogacony o żółtko jaja kurzego (1 badanie). Jednocześnie wykazano dobrą tolerancję takiego leczenia oraz łagodne działania niepożądane23.
 

Tab. 2. Zmiany w wartościach ciśnienia krwi na początku badania oraz w 4., 8.i 12. tygodniu jego trwania w grupie zażywającej preparat głogu (dawka 450 mg dwa razy dziennie) oraz w grupie placebo
Ciśnienie krwi Leki Tydzień 0.
(mm Hg)
Tydzień 4.
(mm Hg)
Tydzień 8.
(mm Hg)
Tydzień 12.
(mm Hg)
Ciśnienie
skurczowe
głóg 153.95 ± 3.14
(n = 30)
144.79 ± 2.07
(n = 29)
139.88 ± 2.81
(n = 29)
136.8 ± 3.32
(n = 29)
placebo 153.08 ± 2.25
(n = 30)
150.64 ± 2.30
(n = 28)
148.64 ± 3.30
(n = 28)
150.34 ± 3.05
(n = 28)
Ciśnienie
rozkurczowe
głóg 93.8 ± 2.19
(n = 30)
89.6 ± 1.43
(n = 29)
86.4 ± 2.54
(n = 29)
84.6 ± 1.92
(n = 29)
placebo 92.11 ± 3.40
(n = 30)
91.84 ± 3.40
(n = 28)
90.88 ± 3.21
(n = 28)
91.38 ± 3.56
(n = 28)

Źródło: Ismail A., Al-Gareeb, Effect of hawthorn extract on blood pressure and lipid profile in patients with stage I hypertension: A placebo-controlled, double-blind randomized trial, „Mustansiriya Medical Journal” 11(1), 2012.

OLIWA Z OLIWEK OLEA EUROPAEA L.

Lecznicze działanie oliwy z oliwek
Istotnym elementem diety śródziemnomorskiej jest dobrej jakości oliwa z oliwek. Jest ona bogatym źródłem oleinowego kwasu tłuszczowego (zawartość od 55 do 83%) oraz licznych związków z grupy polifenoli, takich jak: hydroksytyrozol, oleuropeina, lignany (pinoresinol), flawonoidy czy hydroksyizochromany. Wszystkie te składniki są istotne w leczniczym działaniu oliwy z oliwek10. Metaanaliza z maja 2018 roku wykazała, że spożycie oliwy z oliwek extra virgin w ilości od 10 do 50 ml dziennie może zmniejszyć rozkurczowe ciśnienie krwi u zdrowych osób lub z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego; także u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym można się spodziewać takiego efektu. Dlatego warto brać pod uwagę dodatek dietetyczny dobrej jakości oliwy z oliwek, jako ważnego elementu kompleksowej terapii hipotensyjnej11. Jakość spożywanej oliwy ma tutaj kluczowe znaczenie. Jak się okazuje, spożywanie oliwy z oliwek ubogiej w polifenole nie powoduje istotnego efektu hipotensyjnego. Przykładem, który to może to zilustrować, jest badanie kliniczne, podczas którego uczestnicy spożywali 60 ml oliwy z oliwek dziennie. Były to 24 kobiety z wysokim ciśnieniem prawidłowym (11 osób) oraz w pierwszym stopniu nadciśnienia (13 osób). Przez okres 2 miesięcy w obu grupach stosowano dietę śródziemnomorską. Po upływie tego czasu zastosowano 4-tygodniową przerwę, a następnie wprowadzono oliwę z oliwek w dawce 60 ml zawierającą około 30 mg związków fenolowych dziennie (zawartość 564 mg/kg) lub ten sam olej pozbawiony frakcji olifenolowej na okres 2 miesięcy. Okazało się, że tylko bogata w polifenole oliwa z oliwek powodowała istotny efekt hipotensyjny w postaci redukcji skurczowego ciśnienia krwi o 7,91 mm Hg oraz rozkurczowego o 6,65 mm Hg (dla oliwy z oliwek ubogiej w polifenole wartości te wynosiły odpowiednio 1,65 oraz 2,17 mm Hg)12.
 

Tab. 3. Zmiany w wartościach profilu lipidowego na skutek zażywania preparatów głogu lub placebo
Ciśnienie krwi Leki Tydzień 0.
(mm Hg)
Tydzień 4.
(mm Hg)
Tydzień 8.
(mm Hg)
Tydzień 12.
(mm Hg)
PC głóg 226.22 ± 4.54
(n = 30)
215.3 ± 4.08
(n = 29)
206.3 ± 4.93
(n = 29)
201.97 ± 5.10
(n = 29)
placebo 224.45 ± 2.25
(n = 30)
221.64 ± 2.10
(n = 28)
220.64 ± 2.95
(n = 28)
220.98 ± 3.05
(n = 28)
TG głóg 203.43 ± 8.59
(n = 30)
202.61 ± 8.93
(n = 29)
201.66 ± 8.93
(n = 29)
202.59 ± 8.81
(n = 29)
placebo 201.03 ± 4.98
(n = 30)
200.03 ± 4.76
(n = 28)
199.42 ± 4.65
(n = 28)
199.89 ± 4.48
(n = 28)
HDL głóg 37 ± 1.67
(n = 30)
38.85 ± 1.73
(n = 29)
39.9 ± 1.48
(n = 29)
40.01 ± 1.53
(n = 29)
placebo 37.51 ± 2.54
(n = 30)
38.03 ± 2.64
(n = 28)
37.93 ± 221
(n = 28)
38.58 ± 2.87
(n = 28)
LDL głóg 166.57 ± 4.66
(n = 30)
151.42 ± 4.60
(n = 29)
144.42 ± 4.63
(n = 29)
135.42 ± 4.59
(n = 29)
placebo 163 ± 3.37
(n = 30)
162.2 ± 3.45
(n = 28)
159.2 ± 3.45
(n = 28)
159.3 ± 3.56
(n = 28)

TC – cholesterol całkowity (ang. total cholesterol), 
TG – trójglicerydy (ang. trigliceride), 
HDL – lipoproteina wysokiej gęstości (ang. high density lipoprotein) 
LDL – lipoproteina niskiej gęstości (ang. low-density lipoprotein)

Źródło: Ismail A., Al-Gareeb, Effect of hawthorn extract on blood pressure and lipid profile in patients with stage I hypertension: A placebo-controlled, double-blind randomized trial, „Mustansiriya Medical Journal” 11(1), 2012.
 

GŁOG CRATAEGUS SP.

Hipotensyjne działanie głogu
Cennym surowcem kardiologicznym oraz hipotensyjnym jest także owoc, kwiat oraz liść głogu. Były one wykorzystywane od wieków w tradycyjnym ziołolecznictwie. Już w 1939 roku zaprezentowano badanie kliniczne, które potwierdziło skuteczność preparatów na bazie tych surowców. Zaobserwowano wówczas między innymi, że w ciągu około 14 dni po odstawieniu wyciągów z głogu (nalewka, 1 drachma13, 
3 × dziennie) wartości ciśnienia krwi wracały do stanu sprzed rozpoczęcia interwencji14. Nie brakuje oczywiście nowych publikacji w tym zakresie. Przykładowo, w 2012 roku przeprowadzono trwające 12 tygodni randomizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo badanie kliniczne, w którym wzięło udział 60 nowo zdiagnozowanych pacjentów z nadciśnieniem tętniczym w pierwszym stopniu zaawansowania. Chorzy zostali podzieleni na dwie grupy po 30 osób. Każdy z pacjentów otrzymywał ekstrakt z głogu w kapsułkach w dawce 450 mg (Willmar Schwabe Pharmaceuticals) dwa razy dziennie lub identyczne kapsułki placebo. Zarówno w grupie zażywającej ekstrakt z głogu, jak i w grupie otrzymującej placebo wdrożono interwencję dietetyczną oraz odpowiedni plan ćwiczeń. Po 12 tygodniach grupa leczona głogiem miała znaczący wynik w postaci zmniejszenia zarówno skurczowego, jak i rozkurczowego ciśnienia krwi odpowiednio o 9,5% oraz 11%. Zaobserwowano także obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego oraz jego frakcji LDL (ang. low density lipo protein) w surowicy krwi. Natomiast w grupie otrzymującej placebo odnotowano nieznaczny spadek ciśnienia krwi, podobnie zmiany w profilu lipidowym (cholesterol całkowity oraz LDL) były tutaj niewielkie. Ponadto zauważono istotne zwiększenie poziomu cholesterolu frakcji HDL (ang. high density lipoprotein) u pacjentów leczonych głogiem (3,01 mg/dl – 8,13%) w porównaniu z grupą placebo (1,06 mg/dl – 2,8%), jednocześnie nie było istotnych różnic w poziomie trójglicerydów między dwiema grupami. Wartości badanych u pacjentów parametrów zaprezentowano w tabeli 2 oraz 3. Wyniki tego badania sugerują, że wyciąg z głogu wykazuje skuteczność w zakresie działania hipotensyjnego oraz korzystnie moduluje wartości profilu lipidowego15.

SERDECZNIK POSPOLITY LEONURUS CARDIACA L.

Działanie ziela serdecznika pospolitego
Ciekawym surowcem o działaniu hipotensyjnym jest ziele serdecznika pospolitego. Oprócz efektu w postaci obniżenia ciśnienia krwi, podczas używania wyciągów z tego surowca można się spodziewać także korzystnego wpływu na funkcje psychiczne pacjentów. Ziele serdecznika (Leonurus cardiaca herba), poza działaniem hipotensyjnym, wpływa regulująco na czynności układu przewodzącego serca, działa uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy oraz przeciwskurczowo w o...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy