Dołącz do czytelników
Brak wyników

Naturoterapia dzieci

25 października 2021

NR 27 (Październik 2021)

Wsparcie funkcjonowania układu neurologicznego u dzieci. Część I – rozwój i budowa

0 31

„To nie narodziny, małżeństwo czy śmierć, ale gastrulacja* jest naprawdę najważniejszym okresem naszego życia” – Lewis Wolpert, biolog rozwojowy. Patrząc na to, w jaki sposób rozwija się układ nerwowy, można powiedzieć, że wszystko, co najważniejsze, zachodzi na bardzo wczesnym etapie życia płodowego. Ze względu na bardzo ograniczony wpływ na ten proces czy możemy zrobić coś później, aby wesprzeć rozwój i funkcjonowanie układu nerwowego u dziecka?

Jest to pierwsza część artykułu, w której omówiono kontekst wsparcia układu nerwowego poprzez dostarczenie właściwego budulca oraz jego rozwoj na wczesnym etapie życia. W drugiej części opisany zostanie  temat układu nerwowego pod kątem jego funkcjonowania, w tym także neuroprzekaźnictwa. 
Ze względu na to, że organizm stanowi system wielu sprawnie działających układów, nie należy analizować działania pojedynczego z nich, lecz uwzględnić ich współdziałanie oraz wpływ oddziałowujących na nie czynników.
W artykule omawiane są tematy związane z układem nerwowym dzieci neurotypowych, do wieku wczesnoszkolnego. Działanie układu nerwowego u dzieci nieneurotypowych to bardzo szeroki temat wymagający oddzielnego opracowania w kontekście konkretnych rodzajów zaburzeń. W okresie pokwitania zmiany w układzie neurologicznym są z kolei tak gwałtowne, że także wymagają odrębnego podejścia.
 

To wskazuje, że mimo iż nasz układ nerwowy w pewien sposób „określił się” w drugim tygodniu życia płodowego, to jednak niezwykle wiele czynników, w tym także: pojawienie się zaburzeń rozwojowych, zmiany hormonalne, a nawet takie rzeczy, jak dieta, styl życia, aktywność fizyczna, wpływa na jego działanie i rozwój.


Czy wszystko się już wydarzyło? Rozwój nerwowy płodu

Układ nerwowy człowieka zaczyna się wykształcać mniej więcej w drugim tygodniu ciąży, kiedy tworzy się tzw. cewa nerwowa. To z niej powstają dalsze struktury układu nerwowego, w tym mózg i rdzeń kręgowy. Jeżeli już na tym etapie coś „pójdzie nie tak”, to rozwój zarodka zostaje zaburzony lub zatrzymany.
Na dalszym etapie życia płodowego dochodzi do wykształcenia się kolejnych struktur mózgu rdzenia kręgowego ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Wpływ na te procesy ma bardzo wiele czynników, począwszy od odżywiania kobiety w czasie ciąży, aż po niej stan psychofizyczny. Na tak wczesnym etapie rozwoju mózg jest bardzo wrażliwy na niedożywienie, toksyny, infekcje, a nawet, jak się ostatnio okazało – hormonów stresu matki.  
 

„Traumatyczne przeżycia ciężarnej wpływają na rozwój mózgu płodu, powodując hamowanie neurogenezy, atrofię neuronów hipokampa i kory przedczołowej, przerost jąder migdałowatych, zaburzenia w synapsach, zaburzenia plastyczności mózgu i wiele innych zmian. Silny, przewlekły stres podczas ciąży może być przyczyną poronienia, porodu przedwczesnego lub niskiej masy urodzeniowej dziecka. Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym mogą spowodować także depresję, choroby psychiczne, różne choroby somatyczne i zaburzenia osobowości”1


Wydzielanie hormonów stresu, takich jak np. adrenalina, glikokortykosteroidy (kortyzol), wpływa destrukcyjnie na neurony w ośrodkowym układzie nerwowym. Jednak mechanizm ten zachodzi nie tylko w układzie nerwowym matki. Wydzielane przez nią neuroprzekaźniki modyfikują bowiem również rozwój mózgu dziecka.

W tym miejscu jednak należy odpowiedzieć sobie na bardzo ważne pytanie: Czy mamy jakikolwiek wpływ na tego typu sytuacje? 

Zdarzenia losowe czy trudne sytuacje życiowe są poza naszą kontrolą, a dodatkowa obawa o to, jak przebyty stres wpłynie na dobro dziecka, jeszcze pogarsza sytuację. Dlatego, jeżeli ciężarna narażona jest na zwiększone oddziaływanie stresorów, to najlepszym wsparciem może okazać się pomoc psychologa, a nawet psychiatry. 

Z całą stanowczością chcę podkreślić jednak, że nawet zła kondycja psychofizyczna u kobiety ciężarnej nie powinna być dla niej źródłem poczucia winy. To, że wpływ stresu matki na rozwój płodu został udowodniony naukowo, nie oznacza, że bezwzględnie będzie miało to znaczenie dla dalszego rozwoju dziecka. Szczególnie, że już po jego narodzeniu można zrobić bardzo dużo, aby wesprzeć jego układ nerwowy – o czym zostanie jeszcze napisane w dalszej części artykułu.


W kontekście życia płodowego i rozwoju układu nerwowego należy uwzględnić znaczenie diety kobiety w ciąży. 
Dieta kobiety ciężarnej to tak naprawdę zdrowa, zbilansowana dieta. Ze względu na ryzyko zakażenia bakteriami ogranicza się w niej jedynie produkty z surowego mięsa oraz niepasteryzowanego mleka. W kontekście rozwoju układu nerwowego warto zwrócić uwagę na kilka składników odżywczych, które powinny zostać włączone do diety w czasie ciąży. 
Z pewnością największa świadomość społeczna dotyczy suplementowania kwasu foliowego. Standardowe zapotrzebowanie dla kobiety ciężarnej to 0,4 mg kwasu foliowego, a w diecie spożywamy go średnio 0,15–0,2 mg2
Ze względu na duży udział kwasu foliowego w tworzeniu się cewy nerwowej już przed ciążą zaleca się suplementację folianami (metylowana forma kwasu foliowego) albo kwasem foliowym. W czasie ciąży istotna jest także podaż kwasów omega-3, które pozytywnie wpływają na rozwój płodu, w tym m.in. mózgu, kości i wzroku, a także układu nerwowego. Kwas dokozaheksaenowy (DHA) w mózgu dziecka gromadzi się między 26. a 40. tygodniem ciąży, kiedy następuje najbardziej intensywny rozwój ośrodkowego układu nerwowego. W dalszej części artykułu opisane zostanie, dlaczego jest on tak ważny także w diecie dziecka. 

Nie tylko nowe się liczy – co buduje układ nerwowy? 

Przypomnienie pojęć:

  • Neurogeneza – proces powstawania nowych komórek nerwowych, obejmujący zarówno neurogenezę wieku embrionalnego (prenatalnego), jak i neurogenezę wieku dorosłego (postnatalnego).
  • Hipokamp – element układu limbicznego odpowiedzialny głównie za pamięć. 

Jednym z ciekawszych zagadnień nauki jest neurogeneza. Jeszcze do niedawna uważano, że zachodzi ona jedynie na etapie życia płodowego i na krótko po porodzie. Przez wiele lat panowało przekonanie, że u kręgowców wszystkie neurony tworzą się podczas rozwoju embrionalnego lub co najwyżej we wczesnym niemowlęctwie. Obecnie wiadomo już, że nawet w dorosłym, dojrzałym mózgu są obszary, w którym przez całe życie może dochodzić do neurogenezy. Pierwszym takim miejscem są receptory węchowe, które mogą odradzać się z komórek macierzystych znajdujących się w nosie. Drugim, znacznie ciekawszym obszarem, jest hipokamp, gdzie dochodzi do wymiany starych neuronów na nowe. Co ciekawe, obszar hipokampu odpowiada między innymi za pamięć i procesy uczenia się. 
„Proces neurogenezy modulowany jest przez wiele czynników, zarówno stymulujących, jak i hamujących, przez czynniki środowiskowe, czynniki wzrostu, neurotransmitery, hormony czy też substancje farmakologiczne”3

Rola wybranych składników pokarmowych, witamin i składników mineralnych w budowie i pełnieniu funkcji układu nerwowego

Woda, tłuszcze i… 

  • WODA
    Mózg człowieka składa się w 80% z wody, a w pozostałej części przeważają substancje tłuszczowe. Tymczasem bardzo rzadko mówi się o prawidłowym nawodnieniu jako o jednym z podstawowych czynników wpływających na pracę tego organu.
    „Nawet niewielkie odwodnienie organizmu wynoszące 1–2%, może poprzez osłabienie przewodzenia impulsów elektrycznych w układzie nerwowym wpływać na pogorszenie zdolności poznawczych, powodować ogólne zmęczenie i zaburzenia koncentracji uwagi lub wywoływać zmiany nastroju. (...)
    Badane funkcje poznawcze, takie jak uwaga, pamięć i funkcje wykonawcze oraz wydajność organizmu, są upośledzone u lekko odwodnionych dzieci w wieku szkolnym”4
    Warto pamiętać, że w przypadku dzieci do odwodnienia dochodzi szybciej niż u osób dorosłych. Poza tym dzieci częściej mają słabszą samokontrolę związaną z regularnym nawadnianiem się. Dodatkowo dochodzi tu jeszcze problem związany z wyborem właściwego rodzaju picia. Większość dzieci w wieku szkolnym i przedszkolnym spożywa słodzone napoje, co także może częściowo upośledzać funkcjonowanie układu nerwowego. Osoby dorosłe w mniejszym stopniu doświadczają obniżenia zdolności kognitywnych w przypadku odwodnienia niż dzieci. Prawdopodobnie z tego powodu rola właściwego nawadniania jest ciągle niedoceniana w kontekście funkcjonowania układu nerwowego, procesów uczenia się, skupienia uwagi. 
     
  • TŁUSZCZE
    Patrząc na budowę mózgu i układu nerwowego, trzeba podkreślić rolę tłuszczów. Szczególne znaczenie dla prawidłowego wzrostu i funkcjonowania tkanki nerwowej mają kwasy: dokozaheksaenowy (DHA), eikozapentaenowy (EPA), alfa-linolenowy (ALA), nazwane także kwasami omega-3. 
    „Skład lipidowy mózgu człowieka jest znacząco odmienny od innych tkanek. 60% mózgu to lipidy. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe stanowią 20% suchej masy mózgu oraz 30% wszystkich kwasów tłuszczowych w układzie nerwowym”5.
    O tych kwasach najczęściej mówi się w kontekście wspierania odporności u dzieci. Jednakże badania pokazują, że zarówno już w życiu płodowym, jak i na każdym późniejszym etapie rozwoju kwasy omega-3 stanowią niezbędny składnik wspierający funkcjonowanie układu nerwowego już na poziomie jego budowy. 
    Niedobór kwasów omega-3, wchodzących w skład osłon mielinowych neuronów, może przyczynić się do powstania depresji, lęków, agresji5. Może też wpływać nie tylko na nieprawidłowości w budowie samych neuronów, ale także przyczyniać się do powstawania problemów poznawczych, zaburzać zdolność uczenia się i przyczyniać się do pojawiania się przewlekłych stanów zapalnych. Zauważono także, że suplementacja kwasami omega-3 powodowała m.in. poprawę nastroju i stabilizację reakcji emocjonalnych. Wzrastała także wydajność poznawcza, co może być spowodowane podwyższeniem się stężenia acetylocholiny w hipokampie. 
    Acetylocholina to jeden z neuroprzekaźników regulujących pracę układu nerwowego. Rola neuroprzekaźników oraz to, jak można na nie wpływać, aby wesprzeć układ nerwowy, zostaną omówione w drugiej części artykułu. Wtedy też opisane zostaną aminokwasy, będące prekursorami wybranych neuroprzekaźników.
    Mimo wielu kampanii informacyjnych, dotyczących znaczenia kwasów omega-3 w diecie dzieci, Polska należy do krajów narażonych na najwyższe ryzyko niedoboru tych kwasów w populacji – głównie ze względu na nikły udział w diecie tłustych ryb morskich. Dodatkowo trudność w przypadku kwasów omega-3 polega na tym, że nadal panuje przekonanie, iż roślinne źródła omega-3 są tak samo wartościowe jak źródła zwierzęce. Dlatego wielu rodziców deklaruje, że wspiera swoje dziecko dostarczając mu kwasy omega-3 w postaci oleju lnianego w obawie przed podawaniem ryb lub suplementów na bazie tłuszczu rybiego. 
     
Roślinne źródła zawierają wielonienasycone kwasy tłuszczowe w formie gorzej przyswajalnej. Omega-3 to grupa związków (EPA, DHA i ALA). Olej lniany bogaty jest w ALA, które dopiero w organizmie syntetyzowane są na EPA i DHA. W efekcie tylko w niewielkim stopniu zaspokajają one potrzeby na najbardziej wartościowy związek, czyli DHA...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy