Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

9 kwietnia 2020

NR 18 (Kwiecień 2020)

Substancje roślinne przywracające prawidłowe funkcjonowanie wątroby

54

Polekowe uszkodzenia wątroby występują coraz częściej i stanowią obecnie najczęstszą przyczynę ostrych chorób wątroby. Fitoterapia może wspomóc leczenie przywracające prawidłowe funkcjonowanie wątroby. Do najlepiej poznanych ziół o działaniu hepatoprotekcyjnym i wspomagającym właściwe funkcjonowanie wątroby należą ostropest plamisty, karczoch zwyczajny i krokus siewny.

Choroby wątroby stanowią obecnie jeden z ważniejszych problemów współczesnej medycyny. Ocenia się, iż marskość oraz uszkodzenia wątroby wywołane lekami zajmują obecnie dziewiąte miejsce w klasyfikacji najczęstszych przyczyn śmierci w krajach rozwijających się1.
Wątroba to jeden z większych ludzkich gruczołów, stanowiący około 2% masy ciała. Jako organ wewnętrzny spełnia bardzo liczne funkcje, od których zależy wiele innych procesów zachodzących w organizmie. Wątroba jest przede wszystkim centrum metabolicznym. To właśnie tu przebiega większość przemian biochemicznych, liczne reakcje syntezy, a także rozkładu białek, węglowodanów i lipidów. Dalszym przemianom chemicznym podlegają tu również leki. Jedną z jej ważniejszych funkcji jest detoksykacja. W związku z tym, że przepływ krwi przez wątrobę jest duży, zarówno od strony krążenia wrotnego, jak i ogólnego, ma to kluczową rolę w wychwytywaniu szkodliwych związków. Ulegają one przemianom biochemicznym w tym celu unieszkodliwienia bądź zmiany do innych substancji, które następnie przez przewód pokarmowy z żółcią lub przez nerki z moczem zostaną usunięte z organizmu. Detoksykacji podlegają zarówno cząsteczki, które wraz z krwią dotrą do wątroby, jak i te, które w niej powstają. Nie zawsze muszą być to substancje szkodliwe. Czasem są to po prostu związki chemiczne, które w danym momencie nie są przydatne lub powstało ich za dużo.

R e k l a m a


W procesie detoksykacji biorą udział komórki miąższu wątroby (hepatocyty) oraz komórki nabłonkowe dróg żółciowych (cholangiocyty). Ważną rolę odgrywają tu enzymy wątrobowe, których zadanie polega na zmniejszeniu aktywności toksycznej lub farmakologicznej ksenobiotyku. W trakcie licznych procesów dochodzi do polaryzacji cząsteczki, która ulega przemianie oraz wiązania cząsteczek toksyny/leku z białkami nośnikowymi. Z punktu widzenia medycyny istotna jest grupa enzymów związana z cytochromem P450, odpowiedzialna za metabolizm większości leków2.

Polekowe uszkodzenia wątroby

Polekowe uszkodzenie wątroby (ang. Drug-induced liver injury – DILI) stanowi obecnie najczęstszą przyczynę ostrych chorób wątroby. Głównie dotyczy pacjentów poniżej 50. roku życia i znacznie częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn. 15–20% przypadków DILI kończy się ostrą niewydolnością wątroby, a 5% hospitalizacją. Do uszkodzenia wątroby może dojść w wyniku przyjmowania leków, suplementów diety, a także preparatów pochodzenia roślinnego. Obecna medycyna zna około tysiąca ksenobiotyków o potencjale hepatotoksycznym. Oprócz dużej grupy substancji, u których występuje wyraźny związek pomiędzy dawką i czasem stosowania a efektem toksycznym dla wątroby, okazuje się, iż większość polekowych uszkodzeń wynika z reakcji idiosynkrazji. Zjawisko to nie jest do końca poznane. Związane jest z osobniczą reakcją metaboliczną, wynikającą zarówno z czynników genetycznych, jak i środowiskowych. W takich przypadkach efekt toksyczny dla wątroby nie jest związany ani z dawką, ani z czasem podawania leku. Szczególnie obciążające dla tego narządu są antybiotyki, leki przeciwdepresyjne, przeciwdrgawkowe, preparaty przeciwgruźlicze, niesteroidowe leki przeciwzapalne, a także immunosupresyjna i cytotoksyczna azatiopryna. W krajach rozwiniętych problematyczny stał się szeroko stosowany paracetamol, odpowiadający za najwięcej przypadków ostrej niewydolności wątroby3.
Do uszkodzenia wątroby może także dojść w wyniku stosowania sterydów anabolicznych w celach dopingowych, ale także w stosowaniu przewlekłej terapii sterydowej czy przy długotrwałym przyjmowaniu doustnej antykoncepcji hormonalnej3, 4.

Działania przywracające prawidłowe funkcjonowanie wątroby

Niezależnie od przyczyny dolegliwości związanych z uszkodzeniem wątroby, w procesie leczenia ważna jest także odpowiednia dieta, w której mocno redukuje się ilość tłuszczu, a zwiększa się podaż białka. Ważne, aby organizm był jak najmniej obciążany szkodliwymi substancjami, takimi jak tytoń czy alkohol. Ponadto zalecany jest odpoczynek służący obniżeniu metabolizmu wątrobowego tak, aby organ miał szansę odpowiednio się zregenerować przy kuracji farmakologicznej. Wśród podstawowych leków, stosowanych przy regeneracji komórek wątroby należą: timonacik (kwas tiazolidynokarboksylowy), sylimaryna będąca mieszaniną flawonoidów pozyskiwanych z owoców ostropestu plamistego oraz ornityna (l-asparaginian-l-ornityny). W przypadku stłuszczenia wątroby pomocniczo stosowane są także leki lipotropowe zawierające inozytol, cholinę lub metioninę, które wzmagają metabolizm lipidów5.

Ostropest plamisty

Niewątpliwie najbardziej znaną rośliną leczniczą stosowaną przy zaburzeniach wątroby jest ostropest plamisty (łac. Silybum marianum), należący do rodziny Asteraceae. Występuje on w południowej Europie, północnej Afryce oraz zachodniej Azji oraz jako gatunek napływowy w Ameryce Północnej i Południowej, a także Australii. Ostropest to dwuletnia roślina, osiągająca do 2 metrów wysokości. Cechuje się ciemnozielonymi liśćmi o spiczasto-ząbkowych krawędziach, a także nakrapianych na biało, wzdłuż linii nerwów. Języczkowe kwiaty o barwie fioletowej zebrane są w duże, kolczaste koszyczki.
Surowcem farmakognostycznym, używanym do celów leczniczych są dojrzałe owoce, pozbawione puchu kielichowego (łac. Cardui mariae fructus). Dojrzałe owoce, niełupki, posiadają barwę brunatną lub czarną i osiągają wielkość około 6 mm. Posiadają słabo wyczuwalny zapach, z kolei smak można określić jako oleisty i gorzkawy. Owoce ostropestu plamistego zawierają około 30% tłuszczy, w tym triglicerydy kwasu linolowego, oleinowego i palmitynowego, 30% białka, sterole, flawonoidy, w tym flawonolignany, wśród których najważniejszym kompleksem czynnie działającym ochronnie na komórki miąższu wątroby jest sylimaryna.
Sylimaryna to grupa wielu substancji, między innymi sylibina A i B, izosylibina A i B, sylikrystyna, sylidianina oraz inne. Związki te zawarte są w łupinie nasiennej. Na uwagę w szczególności zasługuje sylibina. To właśnie ta grupa aktywnych fitozwiązków odpowiada za główny efekt terapeutyczny, określany jako hepatoprotectivum. Oznacza to, iż wymienione flawonolignany oddziałują ochronnie, a także regenerująco na hepatocyty. Mechanizm działania sylimaryny jest złożony i polega między innymi na uszczelnieniu błon komórkowych komórek miąższu wątroby, co wzmacnia barierę ochronną i zmniejsza przenikanie toksyn do ich wnętrza. Ponadto, poprzez aktywację rybosomowej syntazy białkowej tRNA pobudzony zostaje proces regeneracji hepatocytów. Dodatkowo, poprzez działanie antyoksydacyjne utrzymany zostaje wysoki poziom glutationu w wątrobie. Związki te hamują także uwalnianie histaminy oraz biosyntezę prozapalnych prostaglandyn, co daje efekt przeciwzapalny. Sylimaryna zmniejsza także utlenianie lipidów, syntezę cholesterolu i hamuje 5-lipooksygenazę.
Związki czynne zawarte w owocach ostropestu plamistego oddziałują ochronnie na komórki miąższu wątroby, w wyniku czego mniej toksyn przenika do hepatocytów. Ponadto, regenerują uszkodzone komórki i stymulują wytwarzanie nowych. Przywrócona zostaje także synteza białek w hepatocytach, zahamowana na skutek zatrucia grzybami z rodzaju Amanita phalloides (amanityną). Opisane efekty terapeutyczne wykorzystuje się między innymi w przypadku uszkodzenia wątroby w wyniku chorób bądź zatrucia. Sylimaryna wpływa znacząco na poprawę przeżywalności pacjentów ze zdiagnozowaną marskością wątroby wynikającą między innymi z nadużywania alkoholu6, 7.

Karczoch zwyczajny

Kolejną ważną rośliną leczniczą, której efekt terapeutyczny wykorzystywany jest w ochronie i regeneracji komórek wątroby jest karczoch zwyczajny (łac. Cynara scolymus), należący do rodziny Asteraceae. Występuje on w Europie jako roślina uprawna. Surowcem farmakognostycznym jest ziele i liście (łac. Cynarae herba folium). Z kolei nierozwinięte koszyczki kwiatowe stanowią popularną jarzynę, dostępną w sklepach. Karczoch to bylina, osiągająca do 2 metrów wysokości. Prosto wzniesiona, gruba łodyga jest zakończona kwiatami, zbudowanymi z mięsistych, zielonych okrywolistków oraz purpurowych kwiatów. Liście są duże, złożone, srebrzyście owłosione.
Surowiec zawiera liczne substancje aktywne, głównie kwasy fenolowe i ich estry, między innymi kwas kawowy, chlorogenowy, neochlorogenowy oraz pochodne kwasu dikawoilochinowego, z którego podczas ekstrakcji powstaje cynaryna, oraz inne kwasy organiczne. Obecne są także flawonoidy, triterpeny i związki mineralne. Ponadto liście zawierają do 4% gorzkich laktonów seskwiterpenowych, takich jak cynaropikryna i grosheimina.
Cynaryna, kwas chlorogenowy i neochlorogenowy to główne substancje aktywne, którym przypisuje się działanie hepatoprotekcyjne oraz żółciopędne, potwierdzone badaniami na izolowanych komórkach wątroby. Ziele lub liście karczocha, a także wyciągi z surowca stosowane są w celach żółciopędnych, żółciotwórczych, przeciwutleniających, obniżających stężenie cholesterolu, w zaburzeniach trawiennych oraz ochronnych dla komórek wątroby w terapiach wraz z ostropestem plamistym. Karczoch wykorzystuje się także w leczeniu miażdżycy, ze względu na efekt obniżający poziom lipidów. Obecność substancji gorzkich można wykorzystać, aby poprawić zarówno apetyt, jak i trawienie6, 7.

Szafran uprawny

Szafran uprawny (łac. Crocus sativus) należy do rodziny Iridaceae. Roślina ta występuje w południowej Europie i południowo-zachodniej Azji. Surowiec farmakognostyczny stanowią znamiona słupka szafranu (łac. Crocus sativus stigma). Jest to niewielka bylina, z podziemną małą bulwą. Posiada lancetowate liście i fioletowe kwiaty z trzema czerwonymi pręcikami. Oprócz właściwości leczniczych, szafran wykorzystuje się także w kuchni jako przyprawę ze względu na silne i aromatyczne walory smakowe i zapachowe oraz jako środek barwiący. Wśród substancji aktywnych można wymienić między innymi: krocetynę – żółty, rozpuszczalny w wodzie barwnik, glikozyd pikrokrocynę o gorzkim smaku oraz olejki eteryczne, zawierające safranol.
Szafran wykazuje działanie uspokajające, spazmolityczne, przeciwbólowe, przeciwdepresyjne, pobudzające układ nerwowy i układ krążenia, pobudzające pracę żołądka, moczopędne, pobudzające krwawienia miesięczne oraz antyoksydacyjne6, 8.
W badaniach wykazano łagodzący wpływ szafranu i jego hepatoprotekcyjne działanie w stanie po zatruciu lekami (w badaniu użyto metotreksat). Po kuracji lekiem hepatotoksycznym, który uszkodził wątrobę, podawanie szafranu przyniosło pozytywne efekty. Zaobserwowano jednak, iż lepszą ochronę i wyniki leczenia występują, gdy szafran podawany był już w trakcie kuracji metotreksatem, a także po jej zakończeniu.

Fitoterapia w badaniach

W badaniu opublikowanym w 2019 roku na łamach „Journal of Pharmacy”, Naukowcy z Iraku zestawili wyniki zbiorowej pracy, w której zebrano wszelkie dostępne dane, przedstawiające efekt hepatoprotekcyjny kilkudziesięciu roślin leczniczych. Analizie poddano szczury, u których indukowano konkretny stan wątroby, najczęściej polekowe, alkoholowe bądź toksyczne zatrucie, które zniszczyło struktury hepatocytów. Wybrane rośliny lecznicze posiadały różne mechanizmy działania, takie jak efekt antyoksydacyjny, wzmocnienie obrony antyoksydacyjnej przy pomocy dysmutazy ponadtlenkowej, katalazy i peroksydazy glutationowej, zmniejszenie peroksydacji, zmniejszenie aktywności komórek gwieździstych wątroby, zmniejszenie procesów zapalnych, odwrócenie włóknienia wątroby poprzez zwiększenie ekspresji metaloproteinazy i usuwanie złogów kolagen...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy