Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

11 kwietnia 2019

NR 12 (Kwiecień 2019)

Colostrum w profilaktyce i leczeniu chorób żołądka i jelit

362

Rosnący płód jest zaopatrywany we wszystkie niezbędne składniki odżywcze, wzrostowe i regulacyjne oraz czynniki obronne przez łożysko łączące go z organizmem matki. Mimo tego doskonałego prenatalnego „systemu aprowizacji”, noworodek przychodzi na świat nie w pełni dojrzały i stąd podatny na szkodliwe oddziaływanie środowiska zewnątrzmacicznego. Dalszy rozwój i ochronę dziecku zapewnia mleko matki, które jest idealnie dostosowane do jego potrzeb.

Poza składnikami odżywczymi (białka, tłuszcze, minerały, witaminy) mleko matki zawiera liczne enzymy, hormony, czynniki wzrostowe, komórki i ciała odpornościowe, a nawet bakterie symbiotyczne zasiedlające powoli organizm noworodka. Nie zaskakuje więc, że mimo ogromnego postępu wiedzy i techniki producentom mleka modyfikowanego daleko jeszcze do stworzenia produktu zastępczego, który idealnie odpowiadałby mleku naturalnemu. Najcenniejsze dla oseska jest mleko wytwarzane podczas kilku pierwszych dni po porodzie, czyli tzw. siara, określana także jako mleko pierwsze, młodziwo lub, z języka łacińskiego – colostrum. Jak dotąd udało się zidentyfikować około 250 aktywnych składników tego mleka, choć niewątpliwie wiele wciąż czeka na odkrycie i charakterystykę aktywności. Colostrum jest gęstą, żółtawą i tłustą substancją wytwarzaną przez wydzielnicze komórki nabłonkowe gruczołu sutkowego. Powstaje w niewielkich ilościach (u kobiet w pierwszej dobie po porodzie zaledwie od kilku do kilkunastu ml), ale ze względu na bogactwo składników odżywczych, regulacyjnych i ochronnych wystarcza do zaspokojenia potrzeb oseska. W ciągu kolejnych kilku dni ilość wytwarzanego mleka zwiększa się, choć spada zawartość jego aktywnych składników. W ten sposób siara (0-4 dni po porodzie), poprzez mleko przejściowe (5–14 dni po porodzie), zmienia się w mleko właściwe (dojrzałe), które będzie wytwarzane do końca laktacji. W mleku właściwym stwierdzono około 200 aktywnych składników odżywczych, regulacyjnych i ochronnych. Mleko matki zapewnia nowo narodzonemu dziecku nie tylko doskonały rozwój psychofizyczny, ale też chroni przed różnego rodzaju infekcjami, z którymi styka się matka. Dzieci żywione naturalnie rzadziej niż rówieśnicy karmieni butelką chorują na zakażenia układu oddechowego, ucha i dróg moczowych. Szczególnie skutecznie są chronione przed infekcjami i innymi schorzeniami przewodu pokarmowego, ponieważ aktywne składniki colostrum/mleka działają bezpośrednio na jego tkanki. Substancje odżywcze i regulacyjne mleka zapewniają prawidłowy wzrost, różnicowanie, dojrzewanie oraz działanie układu trawiennego, chronią przed uszkodzeniami i umożliwiają ich gojenie, zapewniają rozwój prawidłowej mikrobioty jelitowej oraz kształtują lokalną i ogólnoustrojową odpowiedź immunologiczną. Obrazowo można powiedzieć, że colostrum, a potem mleko dojrzałe, stanowi w pewnym sensie przedłużenie funkcji łożyska, po narodzinach zaopatrując dziecko we wszystkie niezbędne składniki.

R e k l a m a



Człowiek obserwując siebie i otaczającą przyrodę już kilka tysięcy lat temu zauważył i docenił colostrum jako źródło cennych substancji. Znane są przypadki jego stosowania w praktykach religijnych i leczeniu różnych chorób przez medyków w starożytnych Indiach. Kapłani i lekarze ajurwedyjscy używali colostrum bydlęcego ze względu na jego łatwą dostępność, bydło bowiem zostało udomowione w epoce neolitu, czyli już około 10 tysięcy lat temu. Znacznie później, bo pod koniec XVIII wieku, korzyściami płynącymi z colostrum bydlęcego zainteresowali się lekarze i uczeni europejscy, zalecając jego użycie w wielu schorzeniach, w tym niedomogach odporności1, 2. Także współcześnie korzystamy z dobrodziejstw natury w postaci colostrum bydlęcego – produktu łatwo dostępnego, niedrogiego, skutecznego w wielu schorzeniach, a przede wszystkim całkowicie bezpiecznego, pozbawionego działań niepożądanych, częstych po zastosowaniu 
leków syntetycznych.

W artykule omówiono wartość zdrowotną colostrum bydlęcego, ze szczególnym naciskiem na jego zastosowanie w chorobach żołądka i jelit. Przedstawiono wyniki testów laboratoryjnych oraz badań klinicznych użycia colostrum m.in. w: zakażeniach, powikłaniach po zabiegach operacyjnych oraz niesteroidowych lekach przeciwzapalnych i cytostatykach, nieswoistych stanach zapalnych jelita grubego, nekrotycznym zapaleniu jelit, zespole krótkiego jelita oraz czynnościowych chorobach jelit. Omówiono ponadto praktyczne aspekty produkcji i jakości colostrum w postaci suplementów diety oraz ich dawkowania i bezpieczeństwa stosowania w wymienionych schorzeniach przewodu pokarmowego.

Aktywne składniki colostrum

Skład colostrum różnych gatunków ssaków jest podobny, choć występują pewne różnice w zawartości poszczególnych składników (m.in. niektórych klas immunoglobulin), co dostosowuje to „pierwsze mleko” do konkretnych i specyficznych potrzeb osesków danego gatunku. Bioaktywne składniki siary obejmują kilka grup substancji1, 3–9:

  1. Składniki odżywcze: białka budulcowe (np. kazeina i laktoalbumina), aminokwasy, cukier mleczny (laktoza), tłuszcze (trójglicerydy), kwasy tłuszczowe, minerały, witaminy. Ich celem jest dostarczenie energii i materiału do budowy szybko rosnącego organizmu oraz regulacja rozmaitych przemian metabolicznych.
  2. Czynniki przeciwmikrobiologiczne i immunoregulacyjne: przeciwciała (immunoglobuliny, Ig), laktoferyna, laktoperoksydaza, lizozym, substancje antyoksydacyjne, nukleotydy/nukleozydy, gangliozydy, oligosacharydy/glikokoniugaty, fosfolipidy, kolostrynina (peptyd bogaty w prolinę), cytokiny, leukocyty. Ich celem jest bezpośrednie niszczenie drobnoustrojów chorobotwórczych, promowanie wzrostu drobnoustrojów symbiotycznych (pożytecznych) oraz regulacja dojrzewania i działania układu odpornościowego.
  3. Czynniki wzrostowe: insulinopodobne czynniki wzrostowe (insulin-like growth factor, IGF), naskórkowy czynnik wzrostowy (epidermal growth factor, EGF), transformujący czynnik wzrostowy (transforming growth factor, TGF), płytkopochodny czynnik wzrostowy (platelet-derived growth factor, PDGF), czynnik wzrostowy śródbłonka naczyń (vascular endothelial growth factor, VEGF), hormony (m.in. prolaktyna, kalcytonina, tyroksyna, insulina, hormon wzrostu). Ich zadaniem jest regulowanie wzrostu, dojrzewania i działania różnych tkanek, jak kości, mięśnie, tkanka łączna, nerwowa, skóra, a szczególnie błona śluzowa przewodu pokarmowego; działają zarówno lokalnie (w jelicie), jak i systemowo, po wchłonięciu do krążenia.

Część składników colostrum (a także mleka dojrzałego) powstaje w nabłonkowych komórkach wydzielniczych (mlekotwórczych) gruczołu sutkowego. Są to: niektóre białka (np. kazeina, α-laktoalbumina, laktoferyna), cukier mleczny (laktoza), kwasy tłuszczowe. Pozostałe substancje przenikają do colostrum/mleka z krążenia matczynego. Są to: albuminy, witaminy, sole mineralne, Ig, leukocyty (komórki odpornościowe), hormony i czynniki wzrostowe. Nie dziwi więc, że ogólny stan zdrowotny (rozumiany jako szeroko pojęty dobrostan) matki w dużym stopniu wpływa na jakość wytwarzanego w procesie laktacji pokarmu. Zawartość wybranych składników colostrum ludzkiego i bydlęcego zamieszczono w tabeli 1, natomiast ich aktywność bardziej szczegółowo omówiono poniżej2–4, 9–13.

Tab. 1. Zawartość aktywnych składników (substancje odżywcze, przeciwmikrobiologiczne, immunoregulacyjne oraz czynniki wzrostowe) w colostrum bydlęcym i ludzkim (1, 3, 5, 11, 29–31)
ZAWARTOŚĆ AKTYWNYCH SKŁADNIKÓW COLOSTRUM LUDZKIE COLOSTRUM BYDLĘCE
Składniki odżywcze
Wartość energetyczna (kcal/100 ml) 58 130
Białko (g/100 ml) 3,7 14,9
Laktoza (g/100 ml) 5,3 2,6
Tłuszcz (g/100 ml) 2,9 5,7
Czynniki przeciwmikrobiologiczne i immunoregulacyjne
IgG (mg/ml) 0,43 50
IgA (mg/ml) 17,35 3,9
IgM (mg/ml) 1,59 4,2
Laktoferyna (mg/ml) 7 1,5
Lizozym (μg/ml) 92 0,4
Oligosacharydy (mg/ml) 20,9 1,33
Czynniki wzrostowe
Insulinopodobny czynnik wzrostowy I (IGF-I) (μg/l) 18 500
Naskórkowy czynnik wzrostowy (EGF) (μg/l) 40–50 4–8
Transformujący czynnik wzrostowy α (TGFα) (μg/l) 2,2–7,2 25
Transformujący czynnik wzrostowy β (TGFβ) (μg/l) 1,8–335,9 150–1150
Czynnik wzrostowy śródbłonka naczyń (VEGF) (μg/l) 75 BD
Czynnik uwalniający hormon wzrostowy (GHRF) (ng/l) 40 BD
Hormon wzrostowy (GH) (ng/l) BD 0,17
BD – brak danych



Spośród czynników przeciwmikrobiologicznych i immunoregulacyjnych największą rolę spełniają immunoglobuliny. Ich stężenie w colostrum jest duże, co zapewnia skuteczną bierną (pasywną) ochronę noworodka przed różnymi patogennymi drobnoustrojami (wirusami, bakteriami, grzybami, pierwotniakami) i wytwarzanymi przez nie toksynami. W colostrum znajdziemy Ig wszystkich pięciu klas: IgA, IgG, IgD, IgE oraz IgM. Cząsteczki Ig opłaszczają komórki mikrobów i ułatwiają ich „pożeranie” (fagocytozę), a następnie niszczenie przez komórki odpornościowe, np. makrofagi czy neutrofile. Organizm matki wytwarza przeciwciała swoiste, czyli skierowane przeciwko konkretnym patogenom (głównie układu pokarmowego i oddechowego), z którymi sam się zetknął. Stąd dziecko jest skutecznie chronione przed różnymi czynnikami zakaźnymi obecnymi we wspólnym środowisku przebywania. Aktywność swoistych Ig obecnych w colostrum bydlęcym zebranym od krów w pierwszej dobie po ocieleniu pokazano w tabeli 2. W colostrum ludzkim ogólne stężenie Ig (~20 mg/ml) jest niższe niż w colostrum bydlęcym (~60 mg/ml), ponieważ przepuszczalne dla tych cząsteczek łożysko zapewnia płodowi ich masywną dostawę w ciągu kilku ostatnich tygodni ciąży. Łożysko krów (podobnie jak innych kopytnych) jest nieprzepuszczalne dla Ig, stąd większy ich pobór z colostrum już po narodzinach14.

Tab. 2. Miano przeciwciał swoistych wobec drobnoustrojów patogennych lub ich antygenów obecnych w próbkach colostrum krów zebranych w ciągu pierwszych 10 h po ocieleniu (10)
DROBNOUSTRÓJ PATOGENNY/ANTYGEN MIANO SWOISTYCH IG*
Escherichia coli 640
Escherichia coli J5 640
Pseudomonas aeruginosa 640
Klebsiella pneumoniae 640
Proteus vulgaris 80
Serratia marcescens HY 1280
Salmonella Typhimurium 160
Staphylococcus aureus 640
Staphylococcus epidermidis 160
Streptococcus pyogenes 160
Streptococcus faecalis 160
Streptococcus viridans 640
Streptococcus B 80
Candida albicans 320
Oocysty Cryptosporidium sp. 100
Campylobacter jejuni 1280
Helicobacter pylori 640
Yersinia enterocolitica YOP1 1280
Toksyna podobna do toksyny Shiga I (Shiga-like toxin I) 1600
Toksyna podobna do toksyny Shiga II (Shiga-like toxin II) 3200
Ciepłochwiejna enterotoksyna E. coli (E. coli heat labile enterotoxin; LT) 100
Rotawirus 32
*wartość miana oznacza liczbę cząsteczek Ig w 1 ml badanej próbki, np. miano 3200 odpowiada 3200 cząsteczek Ig/ml próbki



W colostrum bydlęcym najwięcej jest IgG, głównie IgG1, podczas gdy w colostrum ludzkim przeważają IgA, a IgG jest mniej. IgA odgrywają szczególną rolę w ochronie przed zakażeniem błon śluzowych przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Stężenie Ig wszystkich klas jest najwyższe w pierwszych 24–48 h po porodzie, potem szybko spada w ciągu kolejnych 3 dni połogu (ryc. 1).

 

Ryc. 1. Spadek stężenia immunoglobulin poszczególnych klas w colostrum bydlęcym podczas pierwszych
3 dni po porodzie (10)



Cytokiny to białka o aktywności hormonów komórkowych wydzielane przez różne komórki, w tym odpornościowe. Colostrum zawiera liczne cytokiny, zarówno przeciw- jak i prozapalne: interleukiny (np. IL-1, IL-2, IL-6, IL-8, IL-10, IL-17), interferon γ (IFN-γ), czynniki martwicy nowotworów (tumor necrosis factors; TNF) oraz czynniki wzrostowe granulocytów i makrofagów (granulocyte, macrophage colony-stimulating factors; G-CSF, M-CSF). Ich zadaniem jest regulacja rozwoju układu immunologicznego oraz kontrola typu i nasilenia odpowiedzi odpornościowej w organizmie oseska, np. reakcji zapalnej na czynnik zakaźny lub uraz. Cytokiny współdziałają z Ig oraz białkami odpowiedzi nieswoistej obecnymi w colostrum, jak laktoferyna, lizozym i laktoperoksydaza.

Laktoferyna to białko wiążące żelazo o licznych funkcjach w ustroju, ze szczególnym znaczeniem w początkowym okresie życia. Uczestniczy w procesie wchłaniania i metabolizmu żelaza, reguluje wzrost i aktywność wydzielniczą komórek nabłonka przewodu pokarmowego, reguluje ustalenie i utrzymanie prawidłowej, fizjologicznej mikroflory jelitowej, hamuje wzrost i zabija różne drobnoustroje, reguluje dojrzewanie i działanie układu odpornościowego, hamuje wzrost nowotworów, uczestniczy w procesie gojenia ran i metabolizmie tkanki kostnej oraz regulacji gospodarki lipidowo-węglowodanowej. Wspólnie z enzymami: laktoperoksydazą i lizozymem uczestniczy w zabijaniu komórek bakterii, grzybów i parazytów. 

Kolostrynina (PRP) to wspólna nazwa dla kilku peptydów bogatych w reszty proliny i powstających podczas proteolizy β-kazeiny. Reguluje wydzielanie cytokin, proliferację (namnażanie) oraz różnicowanie różnych komórek immunologicznych, neutralizuje wolne rodniki tlenowe i tlenek azotu, hamując w ten sposób reakcje zapalne; ma właściwości neuroprotekcyjne, hamując nadmierną aktywność komórek mikrogleju, chroniąc przed tworzeniem β-amyloidu oraz indukując wzrost neuronów. Potwierdzono jej korzystny wpływ na funkcje kognitywne u zwierząt i ludzi.

Colostrum zawiera liczne pochodzące z krążenia matczynego leukocyty (krwinki białe): limfocyty, monocyty, makrofagi, neutrofile, które zapewniają noworodkowi ochronę przed czynnikami infekcyjnymi, m.in. przez wydzielane cytokiny oraz proces fagocytozy. Regulują także rozwój układu immunologicznego oseska.
Spośród czynników wzrostowych w colostrum bydlęcym przeważają, podobnie jak w ludzkim, IGF-I oraz IGF-II. Wiążąc się do swoistych receptorów na komórkach śluzówki przewodu pokarmowego działają anabolicznie, tzn. promują ich proliferację oraz różnicowanie. Modulują szczelność połączeń ścisłych między enterocytami, regulując tym samym przepuszczalność nabłonka jelitowego. Działają podobnie do insuliny stymulując syntezę białek, indukują wydzielanie hormonu wzrostowego. Mogą występować w formie wolnej lub związanej z białkami IGFBP (IGF binding protein), które regulują ich aktywność. EGF w colostrum bydlęcym występuje w niewielkich ilościach, w przeciwieństwie do colostrum ludzkiego. Działa anabolicznie na tkanki jelita po związaniu się z receptorami komórkowymi. Receptory te jednak znajdują się na bazolateralnej powierzchni enterocytów (od strony ściany jelita), dlatego też czynnik obecny w świetle jelita nie może się z nimi związać. Dociera do nich jednak w niedojrzałym jelicie noworodka ze względu na jego większą przepuszczalność, podobnie jak w uszkodzonym (np. w procesie zapalnym) jelicie osobników dorosłych. Może zatem ułatwiać gojenie uszkodzeń śluzówki jelita, zwiększać jego integralność i chronić przed translokacją bakterii do krążenia. Zwiększa aktywność enzymów trawiennych: laktazy i sacharazy. TGF-α stymuluje wzrost nabłonka żołądka i jelita, hamuje wydzielanie kwasu żołądkowego, stymuluje odnowę śluzówki po uszkodzeniach, indukuje wydzielanie mucyn w żołądku. Jego ekspresja wzrasta w miejscach uszkodzenia nabłonka żołądka i jelit, co sugeruje jego szczególną rolę w procesie wzrostu, reperacji i utrzymania integralności tkanek przewodu pokarmowego. Podobną rolę pełni TGF-β, obecny w colostrum w dużo większych stężeniach. Działa przeciwzapalnie, hamuje proliferację komórek nabłonka, ale stymuluje ich migrację i odbudowę miejsc uszkodzonych, stymuluje powstawanie naczyń oraz białek macierzy pozakomórkowej, silnie przyciąga neutrofile, aktywuje limfocyty regulacyjne T (Treg), indukuje wytwarzanie IgA, wielokierunkowo zatem reguluje odpowiedź immunologiczną. Hormon wzrostowy (somatotropina; growth hormone, GH) wraz ze swoim czynnikiem uwalniającym (GH-releasing factor; GHRF) mają działanie anaboliczne, regulując wzrost i funkcje jelita, a GHRF wchłonięty do krążenia może indukować wydzielanie GH przez przysadkę mózgową, wpływając w ten sposób na ogólnoustrojowe procesy anaboliczne, czyli tworzenia i wzrostu tkanek. GH indukuje wydzielanie IGF-I.

Oligosacharydy i glikokoniugaty (np. glikolipidy, glikoproteiny, glikozaminoglikany, mucyny) zapobiegają wiązaniu się bakterii i wirusów do powierzchni enterocytów. W ten sposób, działając jako ,,fałszywe receptory”, utrudniają skuteczną kolonizację nabłonka jelitowego i chronią przed zakażeniem. Niektóre cukry, jak fruktooligosacharydy czy galaktooligosacharydy działają jak prebiotyki promując wzrost korzystnych bakterii jelitowych z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium.

Kliniczne zastosowania colostrum bydlęcego

Do tej pory przeprowadzono kilkadziesiąt badań klinicznych oceniających skuteczność profilaktycznego bądź leczniczego zastosowania colostrum bydlęcego w schorzeniach żołądka i jelit o zróżnicowanej etiologii. Łącznie w tych testach przebadano kilka tysięcy osób w różnym wieku i różnym stanie zdrowia. Część badań jest dobrej jakości pod względem metodologicznym (większa liczba uczestników, randomizacja i kontrola placebo), większość jednak powyższych założeń nie spełnia, dlatego są mniej wiarygodne i ich wyniki należy potraktować jako wstępne, wymagające potwierdzenia w kolejnych badaniach. Poniżej przedstawiono wyniki niektórych z testów klinicznych oraz omówiono niektóre badania laboratoryjne (na modelach in vitro) oraz przedkliniczne testy na zwierzętach, dla uzupełnienia niezbędnych danych o poznany mechanizm działania colostrum w poszczególnych zaburzeniach. Wskazania kliniczne do zastosowania colostrum bydlęcego w schorzeniach przewodu pokarmowego podsumowano na rycinie 2.

 

Ryc. 2. Wskazania kliniczne do zastosowania bydlęcego colostrum w schorzeniach przewodu pokarmowego;
w szarych ramkach podano udowodniony bądź przewidywany mechanizm działania colostrum; IBD – inflammatory
bowel disease (nieswoiste zapalenie jelit), IBS – irritable bowel syndrome (zespół jelita nadwrażliwego),
NEC – necrotizing enterocolitis (nekrotyczne zapalenie jelit); NSAID – non steroidal anti-inflammatory drugs
(niesteroidowe leki p/zapalne), SBS – short bowel syndrome (zespół krótkiego jelita)

 

1. Infekcje żołądkowo-jelitowe
To choroby o bardzo zróżnicowanej etiologii. Mogą je...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy