Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

18 czerwca 2019

NR 13 (Czerwiec 2019)

Colostrum w profilaktyce i leczeniu chorób żołądka i jelit
Część 2

0 45

Colostrum (siara) to niezwykle bogata w składniki odżywcze, regulacyjne i odpornościowe wydzielina gruczołów sutkowych ssaków powstająca podczas pierwszych kilku dni po porodzie. Jest nieoceniona w prawidłowym rozwoju noworodka. Łatwo dostępne colostrum bydlęce od tysięcy lat było wykorzystywane w medycynie ludowej, a obecnie jest coraz bardziej doceniane także przez medycynę akademicką. 

W licznych badaniach laboratoryjnych, przedklinicznych i klinicznych potwierdzono jego skuteczność w profilaktyce i leczeniu zakażeń układu oddechowego i pokarmowego, normalizacji ogólnego metabolizmu, leczeniu ran, medycynie regeneracyjnej, sportowej i przeciwstarzeniowej. Po przyjęciu doustnym składniki siary bezpośrednio oddziałują na tkanki przewodu pokarmowego (w tym komórki immunologiczne), stąd szczególnej skuteczności colostrum należy oczekiwać właśnie w różnorodnych schorzeniach gastroenterologicznych. W I części artykułu scharakteryzowano aktywne składniki colostrum bydlęcego oraz ich zastosowanie w chorobach infekcyjnych żołądka i jelit oraz uszkodzeniach śluzówki po niesteroidowych lekach przeciwzapalnych. II część artykułu poświęcona jest użyciu colostrum w powikłaniach zabiegów chirurgicznych, zespole nieszczelnego jelita, nieswoistych stanach zapalnych jelit, nekrotycznym zapaleniu jelita, zespole krótkiego jelita oraz zespole jelita nadwrażliwego. Omówiono także praktyczne aspekty produkcji i stosowania colostrum bydlęcego.


Ogólnoustrojowe powikłania zabiegów chirurgicznych


Poważny uraz (rozległy zabieg operacyjny, zranienia, oparzenia) wywołuje nadmierną aktywację układu immunologicznego, także w obrębie jelit. Warto pamiętać, że jelita ludzkie mają gigantyczną powierzchnię 400 m2 (tyle co boisko do koszykówki o wymiarach 18 x 25 m) i mieszczą ogromną ilość komórek odpornościowych i biliony bakterii jelitowych. Stan zapalny w jelitach zmienia niekorzystnie skład mikrobioty jelitowej oraz zwiększa przesiąkliwość nabłonka jelitowego. W ten sposób dochodzi do translokacji znacznej ilości mikrobów jelitowych do krążenia i narządów wewnętrznych, co powoduje rozwój bakteriemii/endotoksemii, zespołu ogólnoustrojowej reakcji zapalnej (SIRS) i w końcu sepsy endogennej, która prowadzi do wstrząsu, zespołu niewydolności wielonarządowej i śmierci. Sepsa wywodząca się z przewodu pokarmowego ma szczególnie ciężki przebieg i kończy się śmiercią połowy pacjentów. U około 15% pacjentów poddanych elektywnym zabiegom chirurgicznym dochodzi do znacznego wycieku bakterii jelitowych i jeszcze częściej u chorych po zabiegach w obrębie jamy brzusznej. Istotne klinicznie zjawisko „przesiąkliwych jelit” obserwuje się także u pacjentów z zapaleniem trzustki, niedrożnością jelit, nieswoistych zapalnych chorobach jelit, zespołem niedotlenienia-reperfuzji, dawców narządów, a także pacjentów w immunosupresji1. Colostrum może być elementem uzupełnienia konwencjonalnej profilaktyki i terapii (m.in. za pomocą antybiotyków, kortykosteroidów i NSAID) tych groźnych powikłań. Wzbogacony w Ig koncentrat bydlęcego colostrum (Lactobin, Biotest Pharma, Niemcy; 56 g/osobę/dzień przez 3 dni przed operacją) obniżał poziom endotoksyn bakteryjnych w krążeniu u pacjentów (n = 40) poddanych zabiegowi operacyjnemu jamy brzusznej2. Ten sam preparat (42 g/osobę/dzień) zastosowany u pacjentów (n = 60) podczas 2 dni przed zabiegiem wstawienia bajpasów serca obniżał poziom białek zapalnych IL-6 i CRP (C-reactive protein), ale nie zmieniał osoczowego poziomu endotoksyn bakteryjnych i nie skracał czasu trwania endotoksemii pooperacyjnej3. Mechanizm działania potwierdzony w testach in vitro i na zwierzętach może obejmować: hamowanie ekspresji cytokin prozapalnych w jelicie, normalizację liczby i składu mikrobioty jelitowej, neutralizację toksyn bakteryjnych, odnowę komórek nabłonka jelitowego i wzmocnienie jego integralności4, 5, 6.
 

 Zespół nieszczelnego jelita u sportowców


Intensywny wysiłek fizyczny i stres psychiczny towarzyszące kwalifikacjom lub zawodom sportowym także uszkadzają ciągłość nabłonka jelitowego i sprzyjają ogólnoustrojowej endotoksemii. Ochronne działanie bydlęcego colostrum u sportowców potwierdzono dotąd w dwóch próbach klinicznych. W pierwszej (n = 12) koncentrat colostrum (NZMP colostrum, Fonterra, Nowa Zelandia; 20 g/osobę/dzień) podawano przez 14 dni przed treningiem7. W drugiej (n = 16) koncentrat colostrum (Colostrigen Genactiv, Polska; 1 g/osobę/dzień) stosowano przez 20 dni podczas treningu8. W teście laktuloza-mannitol zanotowano redukcję przepuszczalności jelita7, 8. Spadło również stężenie kałowej zonuliny – białka regulującego połączenia ścisłe komórek nabłonka jelitowego8. W testach in vitro colostrum hamowało apoptozę enterocytów oraz zwiększało wytwarzanie ochronnych białek szoku termicznego7.


Nieswoiste zapalne choroby jelit (IBD)


Przyczyny nieswoistych zapalnych chorób jelit (inflammatory bowel diseases, IBD): wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna nie są jasne (uwzględnia się czynniki genetyczne i środowiskowe). Cechą wspólną są przewlekłe procesy zapalne w ścianie jelita z uszkodzeniem jego ciągłości i zaburzeniami mikrobioty jelitowej, co sprzyja wnikaniu do krążenia bakterii i ich toksyn. Jak dotąd nie ma skutecznej terapii IBD, a obecnie stosowane leki (aminosalicylany, glikokortykosteroidy, leki immunosupresyjne i antybiotyki) nasilają dysbiozę i procesy zapalno-immunologiczne. Dotąd przeprowadzono tylko jedno wstępne badanie potwierdzające skuteczność colostrum bydlęcego w IBD u ludzi. Pacjentom (n = 8) cierpiącym na wrzodziejące zapalenie dystalnego odcinka jelita grubego podawano w formie wlewu doodbytniczego 10% roztwór koncentratu bydlęcego colostrum (Bioenervi, Viable Bioproducts, Finlandia; 100 ml, 2´/dzień, przez 4 tygodnie) jako dodatek do terapii mesalazyną. Obserwowano złagodzenie objawów colitis mierzone w odpowiedniej skali oraz poprawę w badaniach histologicznych u 5 z 8 pacjentów9. Skuteczność colostrum wykazano w kilku modelach zwierzęcego IBD. Podawane profilaktycznie myszom chroniło przed utratą masy ciała, masywną biegunką, skróceniem i krwawieniem z jelita oraz łagodziło stan zapalny w jelicie, zmieniając skład i aktywność komórek immunologicznych. Możliwy mechanizm działania obejmuje: działanie immunoregulacyjne (hamowanie zapalenia), normalizację mikrobioty jelitowej oraz nasilenie procesów naprawczych nabłonka jelitowego przez liczne aktywne składniki colostrum5, 10.


Nekrotyczne zapalenie jelita (NEC)


Nekrotyczne (martwicze) zapalenie jelit (necrotizing enterocolitis, NEC) to poważna, zagrażająca życiu wieloczynnikowa choroba u noworodków, szczególnie wcześniaków z niską masą urodzeniową (< 1500 g). Na skutek wielu czynników (niedojrzałość przewodu pokarmowego, infekcje w obrębie przewodu pokarmowego, niedotlenienie jelita, nieszczelna bariera jelitowa, nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna, zaburzony rozwój mikrobioty jelitowej, karmienie mieszankami mlekozastępczymi) dochodzi do owrzodzeń, uszkodzeń i nekrozy jelita cienkiego i grubego oraz, często, do rozwoju endogennej sepsy. NEC rozwija się u 12% wcześniaków, często kończy się śmiercią, a u dzieci przeżywających daje poważne skutki zdrowotne, jak zwężenie jelita, rozwój zespołu krótkiego jelita, upośledzenie ogólnego rozwoju psychomotorycznego. Metody profilaktyki obejmują: żywienie enteralne, karmienie siarą i mlekiem matki, regulację rozwoju mikrobioty jelitowej przez podawanie probiotyków. Mimo że żywienie naturalne noworodka jest wśród obecnie przyjętych zaleceń zapobiegania NEC, najnowsza analiza badań klinicznych nie potwierdza jego skuteczności11.
W 4 randomizowanych kontrolowanych placebo próbach klinicznych (łączne n = 158, wcześniaki < 1500 g) podawanie matczynego colostrum na śluzówkę jamy ustnej (oropharyngeal therapy) nie chroniło w sposób istotny statystycznie przed rozwojem silnego NEC, śmiercią z powodu różnych przyczyn ani nie przyspieszało momentu wprowadzenia pełnego żywienia jelitowego (choć pewne korzyści obserwowano u niektórych dzieci). Podobna analiza 8 badań klinicznych, w których wcześniakom (łączne n = 385) podawano doustnie ludzkie lub bydlęce colostrum nie wykazała istotnej skuteczności w zapobieganiu silnemu NEC, sepsie, śmierci z powodu różnych przyczyn, nietolerancji żywienia jelitowego, ale zanotowano krótszy czas do wprowadzenia pełnego żywienia jelitowego. Nie wykazano różnic w skuteczności między colostrum ludzkim i bydlęcym12. Liczne badania na zwierzętach wykazały jednak skuteczność colostrum bydlęcego w profilaktyce i leczeniu NEC u wcześniaków. Na najbardziej wiarygodnym modelu wcześniactwa u świń po podaniu colostrum obserwowano poprawę struktury i funkcji jelita, lepszą absorpcję składników odżywczych, spadek stężenia cytokin prozapalnych (IL-1 i IL-8) w jelicie, lepsze przybieranie na wadze. Testy in vitro wykazały, że dodatek colostrum bydlęcego do hodowli bakterii (m.in. Escherichia coli, Serratia marcescens, Klebsiella pneumoniae) hamował ich wiązanie do komórek nabłonkowych linii HT295. Molekularny mechanizm działania colostrum, potwierdzony niedawno u nowo narodzonych myszy, obejmuje hamowanie przez siarowy czynnik EGF aktywności receptorów TLR4 na powierzchni komórek nabłonka jelitowego. Receptory te wiążą bakteryjny LPS i aktywują kaskadę procesów zapalnych. Ich inaktywacja osłabiała procesy śmierci apoptotycznej enterocytów, indukowała ich proliferację i hamowała ekspresję czynników zapalnych, co chroniło nabłonek jelitowy i łagodziło objawy NEC13.


 


Zespół krótkiego jelita (SBS)


Na skutek powikłań po ciężkich i przewlekłych stanach zapalnych zachodzi czasem konieczność chirurgicznego usunięcia uszkodzonego fragmentu jelita, co prowadzi do rozwoju zespołu zaburzeń trawienia i wchłaniania płynów i pokarmów, określanego jako zespół krótkiego jelita (short bowel syndrome, SBS). Jego konsekwencją jest postępujące niedożywienie pacjentów. Leczenie często polega na wprowadzeniu żywienia pozajelitowego, co jednak dalej pogarsza funkcjonowanie jelita. Rozwiązaniem jest zastosowanie takich terapii, które umożliwiają przystosowanie pozostałej części jelita do pracy poprzez wzrost nabłonka jelitowego i zwiększenie jego aktywności. Taka adaptacja łatwiejsza jest u dzieci ze względu na trwające intensywne fizjologiczne procesy anaboliczne. Colostrum, ze względu na zawartość dużej ilości czynników wzrostowych może spełniać rolę induktora dla nabłonka jelitowego. Podawane prosiętom po resekcji części jelita cienkiego zwiększało szerokość mięśniówki jelita, indukowało proliferację komórek nabłonka, wydłużało kosmki jelitowe i zwiększało głębokość krypt jelitowych. We krwi wzrosły poziomy czynników wzrostowych, m.in. IGF-1 oraz białka wiążącego IGF. Za aktywność colostrum może odpowiadać czynnik EGF, który podawany systemowo lub doustnie stymulował wzrost nabłonka jelitowego u szczurów żywionych parenteralnie oraz stymulował procesy absorpcji glukozy u królików po resekcji fragmentu jelita5. Dotąd przeprowadzono dwa badania kliniczne pod kątem zastosowania colostrum bydlęcego u klinicznie stabilnych pacjentów z SBS. W pierwszym dorosłym chorym (n = 12) podawano przez 4 tygodnie pełne colostrum (500 ml/dzień) i obserwowano (choć nieistotną statystycznie) poprawę funkcji nabłonka jelitowego, zdolności absorpcyjnej oraz lepszy ogólny stan odżywienia pacjentów14.Drugie badanie objęło dzieci (n = 9) z SBS. 20% dziennej porcji odżywki dojelitowej zastąpiono pełnym colostrum bydlęcym. Nie odnotowano poprawy wchłaniania składników odżywczych, bilansu energetycznego, parametrów długości ciała ani wzrostu poziomu IGF-1 i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy