Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

18 czerwca 2019

NR 13 (Czerwiec 2019)

Colostrum w profilaktyce i leczeniu chorób żołądka i jelit
Część 2

0 180

Colostrum (siara) to niezwykle bogata w składniki odżywcze, regulacyjne i odpornościowe wydzielina gruczołów sutkowych ssaków powstająca podczas pierwszych kilku dni po porodzie. Jest nieoceniona w prawidłowym rozwoju noworodka. Łatwo dostępne colostrum bydlęce od tysięcy lat było wykorzystywane w medycynie ludowej, a obecnie jest coraz bardziej doceniane także przez medycynę akademicką. 

W licznych badaniach laboratoryjnych, przedklinicznych i klinicznych potwierdzono jego skuteczność w profilaktyce i leczeniu zakażeń układu oddechowego i pokarmowego, normalizacji ogólnego metabolizmu, leczeniu ran, medycynie regeneracyjnej, sportowej i przeciwstarzeniowej. Po przyjęciu doustnym składniki siary bezpośrednio oddziałują na tkanki przewodu pokarmowego (w tym komórki immunologiczne), stąd szczególnej skuteczności colostrum należy oczekiwać właśnie w różnorodnych schorzeniach gastroenterologicznych. W I części artykułu scharakteryzowano aktywne składniki colostrum bydlęcego oraz ich zastosowanie w chorobach infekcyjnych żołądka i jelit oraz uszkodzeniach śluzówki po niesteroidowych lekach przeciwzapalnych. II część artykułu poświęcona jest użyciu colostrum w powikłaniach zabiegów chirurgicznych, zespole nieszczelnego jelita, nieswoistych stanach zapalnych jelit, nekrotycznym zapaleniu jelita, zespole krótkiego jelita oraz zespole jelita nadwrażliwego. Omówiono także praktyczne aspekty produkcji i stosowania colostrum bydlęcego.


Ogólnoustrojowe powikłania zabiegów chirurgicznych


Poważny uraz (rozległy zabieg operacyjny, zranienia, oparzenia) wywołuje nadmierną aktywację układu immunologicznego, także w obrębie jelit. Warto pamiętać, że jelita ludzkie mają gigantyczną powierzchnię 400 m2 (tyle co boisko do koszykówki o wymiarach 18 x 25 m) i mieszczą ogromną ilość komórek odpornościowych i biliony bakterii jelitowych. Stan zapalny w jelitach zmienia niekorzystnie skład mikrobioty jelitowej oraz zwiększa przesiąkliwość nabłonka jelitowego. W ten sposób dochodzi do translokacji znacznej ilości mikrobów jelitowych do krążenia i narządów wewnętrznych, co powoduje rozwój bakteriemii/endotoksemii, zespołu ogólnoustrojowej reakcji zapalnej (SIRS) i w końcu sepsy endogennej, która prowadzi do wstrząsu, zespołu niewydolności wielonarządowej i śmierci. Sepsa wywodząca się z przewodu pokarmowego ma szczególnie ciężki przebieg i kończy się śmiercią połowy pacjentów. U około 15% pacjentów poddanych elektywnym zabiegom chirurgicznym dochodzi do znacznego wycieku bakterii jelitowych i jeszcze częściej u chorych po zabiegach w obrębie jamy brzusznej. Istotne klinicznie zjawisko „przesiąkliwych jelit” obserwuje się także u pacjentów z zapaleniem trzustki, niedrożnością jelit, nieswoistych zapalnych chorobach jelit, zespołem niedotlenienia-reperfuzji, dawców narządów, a także pacjentów w immunosupresji1. Colostrum może być elementem uzupełnienia konwencjonalnej profilaktyki i terapii (m.in. za pomocą antybiotyków, kortykosteroidów i NSAID) tych groźnych powikłań. Wzbogacony w Ig koncentrat bydlęcego colostrum (Lactobin, Biotest Pharma, Niemcy; 56 g/osobę/dzień przez 3 dni przed operacją) obniżał poziom endotoksyn bakteryjnych w krążeniu u pacjentów (n = 40) poddanych zabiegowi operacyjnemu jamy brzusznej2. Ten sam preparat (42 g/osobę/dzień) zastosowany u pacjentów (n = 60) podczas 2 dni przed zabiegiem wstawienia bajpasów serca obniżał poziom białek zapalnych IL-6 i CRP (C-reactive protein), ale nie zmieniał osoczowego poziomu endotoksyn bakteryjnych i nie skracał czasu trwania endotoksemii pooperacyjnej3. Mechanizm działania potwierdzony w testach in vitro i na zwierzętach może obejmować: hamowanie ekspresji cytokin prozapalnych w jelicie, normalizację liczby i składu mikrobioty jelitowej, neutralizację toksyn bakteryjnych, odnowę komórek nabłonka jelitowego i wzmocnienie jego integralności4, 5, 6.
 

 Zespół nieszczelnego jelita u sportowców


Intensywny wysiłek fizyczny i stres psychiczny towarzyszące kwalifikacjom lub zawodom sportowym także uszkadzają ciągłość nabłonka jelitowego i sprzyjają ogólnoustrojowej endotoksemii. Ochronne działanie bydlęcego colostrum u sportowców potwierdzono dotąd w dwóch próbach klinicznych. W pierwszej (n = 12) koncentrat colostrum (NZMP colostrum, Fonterra, Nowa Zelandia; 20 g/osobę/dzień) podawano przez 14 dni przed treningiem7. W drugiej (n = 16) koncentrat colostrum (Colostrigen Genactiv, Polska; 1 g/osobę/dzień) stosowano przez 20 dni podczas treningu8. W teście laktuloza-mannitol zanotowano redukcję przepuszczalności jelita7, 8. Spadło również stężenie kałowej zonuliny – białka regulującego połączenia ścisłe komórek nabłonka jelitowego8. W testach in vitro colostrum hamowało apoptozę enterocytów oraz zwiększało wytwarzanie ochronnych białek szoku termicznego7.


Nieswoiste zapalne choroby jelit (IBD)


Przyczyny nieswoistych zapalnych chorób jelit (inflammatory bowel diseases, IBD): wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna nie są jasne (uwzględnia się czynniki genetyczne i środowiskowe). Cechą wspólną są przewlekłe procesy zapalne w ścianie jelita z uszkodzeniem jego ciągłości i zaburzeniami mikrobioty jelitowej, co sprzyja wnikaniu do krążenia bakterii i ich toksyn. Jak dotąd nie ma skutecznej terapii IBD, a obecnie stosowane leki (aminosalicylany, glikokortykosteroidy, leki immunosupresyjne i antybiotyki) nasilają dysbiozę i procesy zapalno-immunologiczne. Dotąd przeprowadzono tylko jedno wstępne badanie potwierdzające skuteczność colostrum bydlęcego w IBD u ludzi. Pacjentom (n = 8) cierpiącym na wrzodziejące zapalenie dystalnego odcinka jelita grubego podawano w formie wlewu doodbytniczego 10% roztwór koncentratu bydlęcego colostrum (Bioenervi, Viable Bioproducts, Finlandia; 100 ml, 2´/dzień, przez 4 tygodnie) jako dodatek do terapii mesalazyną. Obserwowano złagodzenie objawów colitis mierzone w odpowiedniej skali oraz poprawę w badaniach histologicznych u 5 z 8 pacjentów9. Skuteczność colostrum wykazano w kilku modelach zwierzęcego IBD. Podawane profilaktycznie myszom chroniło przed utratą masy ciała, masywną biegunką, skróceniem i krwawieniem z jelita oraz łagodziło stan zapalny w jelicie, zmieniając skład i aktywność komórek immunologicznych. Możliwy mechanizm działania obejmuje: działanie immunoregulacyjne (hamowanie zapalenia), normalizację mikrobioty jelitowej oraz nasilenie procesów naprawczych nabłonka jelitowego przez liczne aktywne składniki colostrum5, 10.


Nekrotyczne zapalenie jelita (NEC)


Nekrotyczne (martwicze) zapalenie jelit (necrotizing enterocolitis, NEC) to poważna, zagrażająca życiu wieloczynnikowa choroba u noworodków, szczególnie wcześniaków z niską masą urodzeniową (< 1500 g). Na skutek wielu czynników (niedojrzałość przewodu pokarmowego, infekcje w obrębie przewodu pokarmowego, niedotlenienie jelita, nieszczelna bariera jelitowa, nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna, zaburzony rozwój mikrobioty jelitowej, karmienie mieszankami mlekozastępczymi) dochodzi do owrzodzeń, uszkodzeń i nekrozy jelita cienkiego i grubego oraz, często, do rozwoju endogennej sepsy. NEC rozwija się u 12% wcześniaków, często kończy się śmiercią, a u dzieci przeżywających daje poważne skutki zdrowotne, jak zwężenie jelita, rozwój zespołu krótkiego jelita, upośledzenie ogólnego rozwoju psychomotorycznego. Metody profilaktyki obejmują: żywienie enteralne, karmienie siarą i mlekiem matki, regulację rozwoju mikrobioty jelitowej przez podawanie probiotyków. Mimo że żywienie naturalne noworodka jest wśród obecnie przyjętych zaleceń zapobiegania NEC, najnowsza analiza badań klinicznych nie potwierdza jego skuteczności11.
W 4 randomizowanych kontrolowanych placebo próbach klinicznych (łączne n = 158, wcześniaki < 1500 g) podawanie matczynego colostrum na śluzówkę jamy ustnej (oropharyngeal therapy) nie chroniło w sposób istotny statystycznie przed rozwojem silnego NEC, śmiercią z powodu różnych przyczyn ani nie przyspieszało momentu wprowadzenia pełnego żywienia jelitowego (choć pewne korzyści obserwowano u niektórych dzieci). Podobna analiza 8 badań klinicznych, w których wcześniakom (łączne n = 385) podawano doustnie ludzkie lub bydlęce colostrum nie wykazała istotnej skuteczności w zapobieganiu silnemu NEC, sepsie, śmierci z powodu różnych przyczyn, nietolerancji żywienia jelitowego, ale zanotowano krótszy czas do wprowadzenia pełnego żywienia jelitowego. Nie wykazano różnic w skuteczności między colostrum ludzkim i bydlęcym12. Liczne badania na zwierzętach wykazały jednak skuteczność colostrum bydlęcego w profilaktyce i leczeniu NEC u wcześniaków. Na najbardziej wiarygodnym modelu wcześniactwa u świń po podaniu colostrum obserwowano poprawę struktury i funkcji jelita, lepszą absorpcję składników odżywczych, spadek stężenia cytokin prozapalnych (IL-1 i IL-8) w jelicie, lepsze przybieranie na wadze. Testy in vitro wykazały, że dodatek colostrum bydlęcego do hodowli bakterii (m.in. Escherichia coli, Serratia marcescens, Klebsiella pneumoniae) hamował ich wiązanie do komórek nabłonkowych linii HT295. Molekularny mechanizm działania colostrum, potwierdzony niedawno u nowo narodzonych myszy, obejmuje hamowanie przez siarowy czynnik EGF aktywności receptorów TLR4 na powierzchni komórek nabłonka jelitowego. Receptory te wiążą bakteryjny LPS i aktywują kaskadę procesów zapalnych. Ich inaktywacja osłabiała procesy śmierci apoptotycznej enterocytów, indukowała ich proliferację i hamowała ekspresję czynników zapalnych, co chroniło nabłonek jelitowy i łagodziło objawy NEC13.


 


Zespół krótkiego jelita (SBS)


Na skutek powikłań po ciężkich i przewlekłych stanach zapalnych zachodzi czasem konieczność chirurgicznego usunięcia uszkodzonego fragmentu jelita, co prowadzi do rozwoju zespołu zaburzeń trawienia i wchłaniania płynów i pokarmów, określanego jako zespół krótkiego jelita (short bowel syndrome, SBS). Jego konsekwencją jest postępujące niedożywienie pacjentów. Leczenie często polega na wprowadzeniu żywienia pozajelitowego, co jednak dalej pogarsza funkcjonowanie jelita. Rozwiązaniem jest zastosowanie takich terapii, które umożliwiają przystosowanie pozostałej części jelita do pracy poprzez wzrost nabłonka jelitowego i zwiększenie jego aktywności. Taka adaptacja łatwiejsza jest u dzieci ze względu na trwające intensywne fizjologiczne procesy anaboliczne. Colostrum, ze względu na zawartość dużej ilości czynników wzrostowych może spełniać rolę induktora dla nabłonka jelitowego. Podawane prosiętom po resekcji części jelita cienkiego zwiększało szerokość mięśniówki jelita, indukowało proliferację komórek nabłonka, wydłużało kosmki jelitowe i zwiększało głębokość krypt jelitowych. We krwi wzrosły poziomy czynników wzrostowych, m.in. IGF-1 oraz białka wiążącego IGF. Za aktywność colostrum może odpowiadać czynnik EGF, który podawany systemowo lub doustnie stymulował wzrost nabłonka jelitowego u szczurów żywionych parenteralnie oraz stymulował procesy absorpcji glukozy u królików po resekcji fragmentu jelita5. Dotąd przeprowadzono dwa badania kliniczne pod kątem zastosowania colostrum bydlęcego u klinicznie stabilnych pacjentów z SBS. W pierwszym dorosłym chorym (n = 12) podawano przez 4 tygodnie pełne colostrum (500 ml/dzień) i obserwowano (choć nieistotną statystycznie) poprawę funkcji nabłonka jelitowego, zdolności absorpcyjnej oraz lepszy ogólny stan odżywienia pacjentów14.Drugie badanie objęło dzieci (n = 9) z SBS. 20% dziennej porcji odżywki dojelitowej zastąpiono pełnym colostrum bydlęcym. Nie odnotowano poprawy wchłaniania składników odżywczych, bilansu energetycznego, parametrów długości ciała ani wzrostu poziomu IGF-1 i białka wiążącego IGF w krążeniu. U wszystkich dzieci wystąpiło natomiast złagodzenie biegunki (stolce twardsze i rzadziej oddawane)15. Skuteczność colostrum obserwowana w modelach zwierzęcych może wynikać z jego aplikacji krótko po resekcji jelita, a zatem wtedy, gdy w jelicie trwa zapalenie i intensywna reorganizacja tkanek.


Zespół jelita nadwrażliwego (IBS) i zespół chronicznego bóluidiopatycznego


Zespół jelita nadwrażliwego (irritable bowel syndrome, IBS) dotyka kilkunastu % populacji, głównie młodych kobiet, pojawia się często po przebyciu bakteryjnej lub wirusowej infekcji jelitowej, a jego objawy są wynikiem przewlekłego stanu zapalnego w jelitach, dysbiozy, zaburzeń szczelności nabłonka jelitowego oraz uwarunkowań psychospołecznych (na skutek zaburzeń osi jelita–mikrobiota–mózg). Można więc oczekiwać korzystnego wpływu czynników aktywnych colostrum w tej jednostce chorobowej, m.in. poprzez normalizację działania układu immunologicznego w jelitach. Dotąd przeprowadzono tylko jedno badanie kliniczne u pacjentów ze zdiagnozowanym IBS. Próbą objęto 110 osób dorosłych, u których jednak nie zanotowano istotnego wpływu colostrum bydlęcego przyjmowanego doustnie przez 4–6 tygodni16.

Colostrum było jednak skuteczne u dzieci z zaburzeniami spektrum autyzmu. Ponad połowa takich osób cierpi na zaburzenia żołądkowo-jelitowe, które obejmują: chroniczne zaparcia, biegunkę, IBS, a ich nasilenie koreluje ze stopniem dysbiozy jelitowej. W najnowszym badaniu klinicznym z 2019 roku określono przydatność bydlęcego colostrum, samego lub z dodatkiem probiotyków, w normalizacji składu mikrobioty jelitowej u amerykańskich dzieci (n = 8) w wieku 2–11 lat ze zdiagnozowanym autyzmem i zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi. Koncentrat colostrum (Imucon, Sterling Technologies, USA; 5,1–10,8 g/dzień) podawano łącznie przez 10 tygodni i zanotowano złagodzenie objawów ze strony przewodu pokarmowego oraz pewną normalizację zachowania dzieci, a we krwi oznaczono niższe stężenie cytokin prozapalnych: IL-13 i TNF-α17. W testach in vitro bydlęce colostrum dodane do hodowli komórek nabłonka jelitowego linii HT-29 znacznie zwiększało wiązanie do ich powierzchni różnych szczepów bakterii probiotycznych Bifidobacterium i Lactobacillus, ale nie bakterii patogennych (E. coli, Salmonella enterica i Listeria monocytogenes)18. To sugeruje mechanizm korzystnego działania colostrum poprzez normalizację składu mikrobioty jelitowej.

Poza objawami żołądkowo-jelitowymi istotnym symptomem IBS jest przewlekły ból o różnym nasileniu. Jak wykazało przeprowadzone w Niemczech badanie kliniczne, podawanie bydlęcego colostrum może łagodzić odczuwanie bólu. W próbie wzięli udział pacjenci (n = 1000) Centrum Leczenia Bólu w Wuerzburgu19. Wszyscy cierpieli na różnego rodzaju bóle idiopatyczne, w tym fibromialgię, neuralgię nerwu trójdzielnego oraz IBS. Colostrum bydlęce (Lactobin, Biotest Pharma, Niemcy) przyjmowane w dziennej dawce 20 g znacząco łagodziło ból u 30–40% chorych, zależnie od czasu trwania i lokalizacji objawów, przy czym korzystne działanie było opóźnione o 4–10 dni od rozpoczęcia terapii. Dalsze badania tego samego zespołu objęły analizę parametrów immunologicznych kilku pacjentów, u których terapia colostrum była skuteczna. We krwi obserwowano spadek liczby monocytów i ich większą podatność na apoptozę. Spadło także stężenie cytokin zapalnych IL-1, IFN-γ i TNF-α oraz czynnika IGF-I, przy jednoczesnym wzroście stężenia cytokin przeciwzapalnych IL-4, IL-5 i IL-10. Uzyskane wyniki sugerują analgetyczne działanie colostrum poprzez regulację aktywności układu immunologicznego.20 Należy ponadto pamiętać, że podczas trawienia colostrum i mleka z jego białek uwalniają się liczne peptydy o cechach endogennych opioidów (np. kazomorfiny, kazoksyny i laktorfiny), działające przeciwbólowo, przeciwstresowo i hipotensyjnie21.


Wskazania, dawkowanie i bezpieczeństwo colostrum bydlęcego


Colostrum bydlęce zawiera liczne składniki (w tym białkowe) homologiczne z obecnymi w organizmie ludzkim, stąd ich działanie po przyjęciu przez człowieka. Swoiste Ig powstają w organizmie krowy po kontakcie z różnymi patogenami we wspólnym środowisku bytowania krów i ludzi. Wiele z tych drobnoustrojów jest również patogennych dla ludzi, stąd colostrum krów, nawet nie immunizowanych celowo danym patogenem, zawiera swoiste wobec niego przeciwciała neutralizujące, które mogą także chronić człowieka przed konkretną infekcją (tabela 1). Dobrym przykładem wspólnych patogenów bydła i ludzi są wspominane już pierwotniaki z rodzaju Cryptosporidium, które wywołują gastroenterocolitis u cieląt. Wydalanymi z kałem oocystami (jajami) mogą zarazić się ludzie, szczególnie dzieci i osoby z obniżoną odpornością. Ilość przeciwciał swoistych wobec danego patogenu można wielokrotnie zwiększyć, immunizując (domięśniowo i do wymienia) ciężarne krowy tym drobnoustrojem lub wyizolowanymi z niego antygenami. Powstające w ustroju krowy Ig przechodzą w dużych ilościach do siary. Takie hiperimmunizowane colostrum (hiperimmune bovine colostrum, HBC) z wysokim mianem swoistych Ig (głównie IgG i IgA) jest bardziej skuteczne w profilaktyce i leczeniu chorób o różnorodnym podłożu infekcyjnym niż colostrum od krów nieimmunizowanych. Potwierdzono skuteczność HBC swoistego m.in. wobec: rotawirusów, Cryptosporidium parvum czy Candida albicans6, 22.

  • Tab. 1. Miano przeciwciał swoistych wobec drobnoustrojów patogennych lub ich antygenów obecnych w próbkach colostrum krów zebranych w ciągu pierwszych 10 h po ocieleniu. Wartość miana oznacza liczbę cząsteczek Ig w 1 ml badanej próbki, np. miano 3200 odpowiada 3200 cząsteczek Ig/ml próbki6
Drobnoustrój patogenny/antygen Miano swoistych Ig
Escherichia coli 640
Escherichia coli J5 640
Pseudomonas aeruginosa 640
Klebsiella pneumoniae 640
Proteus vulgaris 80
Serratia marcescens HY 1280
Salmonella Typhimurium 160
Staphylococcus aureus 640
Staphylococcus epidermidis 160
Streptococcus pyogenes 160
Streptococcus faecalis 160
Streptococcus viridans 640
Streptococcus B 80
Candida albicans 320
Oocysty Cryptosporidium sp. 100
Campylobacter jejuni 1280
Helicobacter pylori 640
Yersinia enterocolitica YOP1 1280
Toksyna podobna do toksyny Shiga I (Shiga-like toxin I) 1600
Toksyna podobna do toksyny Shiga II (Shiga-like toxin II) 3200
Ciepłochwiejna enterotoksyna E. coli (E. coli heat labile enterotoxin; LT) 100
Rotawirus 32 


Nie ma ścisłych zaleceń odnośnie stosowania konkretnych dawek colostrum. W większości badań klinicznych podawano 20–60 g colostrum/osobę/dzień, często w dwóch lub trzech dawkach podzielonych, przez okres od kilku dni do kilku tygodni4, 6. W większości badań nie obserwowano żadnych lub jedynie niewielkie i nieistotne klinicznie działania uboczne, głównie dyskomfort brzuszny, nudności, wzdęcia z oddawaniem gazów, zmieniony smak oraz wysypkę skórną4, 23. Rathe w swoim przeglądzie badań klinicznych z użyciem bydlęcego colostrum podaje, że w 51 próbach przeprowadzonych na świecie do 2014 roku łącznie uczestniczyło 2326 osób (zdrowych i cierpiących na różne schorzenia), w 9 badaniach nie obserwowano żadnych niekorzystnych działań colostrum, a w pozostałych jedynie nieznaczne (wyżej podane), co czyni bydlęce colostrum preparatem bezpiecznym i dobr...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy