Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

10 grudnia 2018

NR 10 (Grudzień 2018)

Fitoterapia migrenowych bólów głowy

0 267

Pomimo znacznych postępów w zrozumieniu patofizjologii migreny, leczenie tego rodzaju bólu głowy wciąż nie jest zadowalające i pociąga za sobą stosowanie wielu syntetycznych leków dostępnych zarówno bez recepty, jak i z przepisu lekarza. Tymczasem stosowanie standaryzowanych preparatów ziołowych powinno stanowić pierwszy sposób postępowania w profilaktyce i leczeniu migreny, często w połączeniu z dodatkowymi metodami niefarmakologicznymi.

Leczenie ostrego i przewlekłego bólu ma długą historię, nawiązującą do roku 1805, kiedy otrzymano morfinę z opium. Data ta wyznaczyła nowy naukowy bieg rozwoju farmakoterapii bólu, a także zapoczątkowała szeroką dyskusję nad „opiatową epidemią” w USA1. Współcześnie medycyna dysponuje całą gamą syntetycznych leków z grupy zarówno opioidowych, jak i nieopioidowych leków przeciwbólowych, w tym z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, jednak nie są one pozbawione działań ubocznych. Stąd powrót do ziołolecznictwa, nazywanego medycyną ziołową, które cieszy się niegasnącym zaufaniem i jest stosowane na całym świecie, nie powinien wzbudzać wątpliwości przy poszukiwaniach nowych i lepszych rozwiązań terapeutycznych w leczeniu bólu, w tym migrenowego bólu głowy, popartych badaniami naukowymi i wynikami badań klinicznych.

Dynamiczny i stresogenny tryb życia oraz nakładanie się różnych czynników negatywnie oddziałujących na struktury wrażliwe na ból sprawiają, że wielokierunkowa profilaktyka oraz metody komplementarne są coraz bardziej docenianym sposobem radzenia sobie z migrenowymi bólami głowy. W zapobieganiu i leczeniu bólów migrenowych aż 43,1% pacjentów stosuje różne formy medycyny komplementarnej i alternatywnej2, w tym akupunkturę, terapię manualną, chiropraktykę, refleksologię, terapię hiperbaryczną, biofeedback, techniki relaksacyjne (joga, medytacja), homeopatię oraz aromatoterapię i medycynę ziołową3–5. W tym artykule omówiono i porównano skuteczność działania produktów ziołowych (monopreparatów i preparatów złożonych) podawanych doustnie w prewencji i w leczeniu migrenowych bólów głowy na podstawie aktualnych wyników badań klinicznych.

Epidemiologia i klasyfikacja bólów głowy

Bóle głowy są trzecią co do wielkości przyczyną niesprawnego funkcjonowania człowieka6, 7 i mają negatywne skutki w sferze rodzinnej, społecznej i ekonomicznej. Z powodu bólów głowy cierpi każdego roku blisko 47% populacji8. Według Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy (International Classification of Headache Disorders 3rd Edition, ICHD-3
beta) wyróżnia się 14 typów takiego bólu9, przy czym najczęstsze pierwotne bóle głowy to napięciowy ból głowy, migrena oraz klasterowy ból głowy, które mogą mieć przebieg epizodyczny lub przewlekły10, 11.

Istnieją liczne dowody na obiecujące właściwości seskwiterpenów i ekstraktówz lepiężnika różowego – zmniejszanie uwalniania prostaglandyn i leukotrienów, hamowanie aktywności enzymów COX-1 i COX-2 oraz antagonizm wobec kanałów wapniowych bramkowanych napięciem typu L30. 

Migrena klasyfikowana jest do chorób układu nerwowego z kodem ICD-10 G43. Ocenia się, że jej częstość występowania wynosi 14,7%6, a według prof. Jerzego Wordliszka i prof. Jana Dobrogowskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego10 nawet 18%, przy czym migreny doświadcza 2–3 razy więcej kobiet niż mężczyzn12. Podkreśla się, że migrena jest chorobą społeczną i może wystąpić w każdym wieku, nie tylko wśród dorosłych, ale także u dzieci i młodzieży, co stanowi niezwykle trudne wyzwanie dla postępowania diagnostycznego i terapeutycznego11, 13. Szacuje się, że z powodu migreny cierpi od 3 do 5% dzieci i aż 17–18% dzieci w okresie adolescencji13.

Definicja

Migrena definiowana jest jako napadowy ból głowy, który przebiega zwykle jednostronnie i nawraca w nieregularnych odstępach czasu. Napad migrenowy trwa od 4 do 72 godzin i ma charakter pulsujący, mogą mu towarzyszyć nudności i wymioty, światłowstręt lub nadwrażliwość na dźwięki. W migrenie z aurą wzrokową (tzw. migrena klasyczna, oczna) często pojawiają się w pełni odwracalne objawy wzrokowe, takie jak migocące światła, plamy, linie lub upośledzenie widzenia. W aurze czuciowej występują jednostronne mrowienia kącika ust i ręki. Migrenowy ból głowy może przechodzić w stan migrenowy, kiedy ból głowy trwa dłużej niż 72 godziny14, 15. Do tej pory opisano 21 rodzajów migreny, m.in. z aurą lub bez aury, których objawy i kryteria diagnostyczne zostały scharakteryzowane przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Chorych z Bólem Głowy9.

Do tej pory zidentyfikowano wiele czynników sprzyjających występowaniu migreny, m.in. zespół napięcia przedmiesiączkowego, stany emocjonalne (stres, lęk), urazy głowy, alkohol, pokarmy bogate w tyraminę i fenyloetyloaminę, zmiany atmosferyczne, silne światło, hałas, nadmierne obciążenie układu równowagi, a nawet alergie, niektóre leki i współistniejące choroby13, 16, 17.

Migrena może mieć uwarunkowanie genetyczne13. Podłoże patofizjologiczne migreny jest wciąż badane ze względu na kilka możliwych patomechanizmów. Obecnie uważa się, że na początku napadu migrenowego z zakończeń nerwów czuciowych, które zaopatrują naczynia krwionośne opon mózgowych, uwalniane są peptydy aktywujące zakończenia nerwu trójdzielnego. W ten sposób dochodzi do rozszerzenia naczyń wewnątrzczaszkowych oraz indukcji okołonaczyniowego stanu zapalnego. Dalsza aktywacja neuronów powoduje pobudzenie ośrodków w korze mózgowej, dając odczucie bólu18. Uważa się również, że znaczącą rolę w rozwoju migreny odgrywają serotonina i receptory serotoninergiczne19.

Badania farmakologiczne  wykazały, że główny związek czynny, partenolid, będący laktonem seskwiterpenowym, wykazuje działanie hamujące uwalnianie serotoniny i agregację płytek in vitro oraz ma antagonistyczny wpływ na receptory serotoninowe. 

Farmakologia i terapia

Okazuje się, że skuteczność dostępnych opcji leczenia farmakologicznego pierwotnych bólów głowy, w tym migreny, ciągle nie jest zadowalająca. Pacjenci często stosują terapię złożoną z kilku leków, w tym z grupy leków przeciwbólowych wydawanych bez recepty (OTC), niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) i tryptanów oraz leki zwiotczające mięśnie, leki przeciwwymiotne, a prewencyjnie głównie: leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe (np. gabapentyna, kwas walproinowy, topiramat, fenytoina), beta-adrenolityki (np. propanolol), blokery kanałów wapniowych (np. werapamil, nifedypina, nimodypina), antagonistów serotoniny (np. metysergid) oraz pochodne alkaloidów sporyszu (winian ergotaminy)10, 15, 20. Nie wszystkie leki jednak mają udowodnioną skuteczność kliniczną, a do tego dochodzą liczne działania niepożądane10, 20. Ponadto niektóre rodzaje bólów głowy uznane są za „lekooporne” i w takich przypadkach kontynuowanie leczenia profilaktycznego, często w niespotykanych i nieskutecznych kombinacjach, które dodatkowo wywołują efekty uboczne, byłoby nieracjonalną polipragmazją. Stąd ciągle dyskutowane są nowe strategie zapobiegania i leczenia migrenowych bólów głowy7. Dlatego obiecującym i dobrym podejściem jest stosowanie terapii komplementarnych, w tym fitoterapii opartej na dowodach naukowych, głównie pochodzących ze standaryzowanych badań klinicznych.

Rośliny lecznicze o znaczeniu przyszłościowym

Przegląd danych bibliograficznych wskazuje, że w wielu badaniach zwrócono uwagę na przetwory z roślin leczniczych oraz roślinne związki biologicznie czynne o potencjalnym działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym, co może mieć duże znaczenie w przyszłościowej fitoterapii migrenowych bólów głowy. W wielu aktualnych opracowaniach naukowych wymieniane są rośliny lecznicze, których praktyczne stosowanie wymaga przeprowadzenia dalszych systematycznych badań12, 21, 22, niemniej jednak stanowią one ciekawą i perspektywiczną opcję, szczególnie że obecnie na polskim rynku brakuje komercyjnych leków roślinnych stosowanych w fitoterapii migreny. Rośliny, na które warto zwrócić uwagę, to: Ginkgo biloba, Griffonia simplicifolia, Lippia alba, Harpagophytum procumbens, Pinus radiata, Lavandula officinalis oraz Allium cepa, Allium sativum, Capsicum annuum, Curcuma longa, Zingiber officinale21, Rosmarinus officinalis23, rośliny brazylijskie: Achyrocline satureioides, Maytenus ilicifolia oraz Matricaria chamomilla, Melissa officinalis24, a z medycyny ajurwedyjskiej: Bambusa arumdinaceae, Cinnamomum zeylanica, Eclipta alba, Ferula foetida, Piper longum, Piper nigrum i Syzygium aromaticum24–26, a także Cannabis sativa (ekstrakty bez THC, zawierające niehalucynogenne kannabinoidy) lub czyste kannabinoidy: CBD12, 27–29.

Najwięcej badań naukowych, szczególnie w zakresie skuteczności klinicznej, przeprowadzono dla przetworów roślinnych z Petasites hybridus oraz Chrysanthemum partenium21, 22, 30–32. W ostatnich latach przeprowadzono także pojedyncze badania kliniczne dla preparatów z Zingiber officinale33, 34, z Lippia alba35, 36 oraz z Hypericum perforatum37 i z Rosa damascena38.

Badania kliniczne i ocena skuteczności monopreparatów roślinnych

1. Wyciągi z kłącza lepiężnika różowego
Lepiężnik różowy (Petasites hybridus (L.)) dostarcza kłącza, z których wytwarzane są standaryzowane wyciągi, najlepiej zbadane wśród pacjentów z migrenowymi bólami głowy30, 31, 39. Należy on do rodziny Asteraceae i występuje naturalnie w Polsce. Badania nad mechanizmami działania ekstraktów z tej rośliny rozpoczęto już w latach 50. XX w. Według publikacji przeglądowej Ożarowskiego  i wsp.31 przetwory z kłącza lepiężnika różowego mają długą historię stosowania w medycynie ludowej jako środki o działaniu przeciwzapalnym i spazmolitycznym. Ekstrakty uzyskane z lepiężnika różowego są interesujące ze względu na obecność licznych związków biologicznie czynnych, głównie seskwiterpenów z grupy eremofilanów: petazyny i izopetazyny. Istnieją liczne dowody na obiecujące właściwości seskwiterpenów i ekstraktów z lepiężnika różowego – zmniejszanie uwalniania prostaglandyn i leukotrienów, hamowanie aktywności enzymów COX-1 i COX-2 oraz antagonizm wobec kanałów wapniowych bramkowanych napięciem typu L30. Ostatnie badania wykazały40, że izopetazyna, główny związek czynny surowca, wykazuje działanie agonistyczne wobec receptora TRPA1, biorącego udział w nocycepcji. Dotychczas zbadane mechanizmy działania związków chemicznych lepiężnika uzasadniają praktyczne ich zastosowanie w profilaktyce i terapii migrenowych bólów głowy. 
Odkąd odkryto obecność w surowcu alkaloidów pirolizydynowych o potencjalnym działaniu hepatotoksycznym i karcinogennym, zaczęto stosować w badaniach przedklinicznych i klinicznych oraz w fitoterapii komercyjne ekstrakty specjalne, które są pozbawione tych związków, takie jak Petadolex®, najbardziej znany preparat roślinny wytwarzany przez firmę Weber & Weber (Niemcy)22. W tym miejscu należy podkreślić, że spośród dostępnych preparatów tylko produkt roślinny Petadolex® jest dobrze scharakteryzowany pod względem fitochemicznym i otrzymywany jest unikatową metodą technologiczną z zastosowaniem CO230. Ten opatentowany lipofilny ekstrakt zawiera 15% petazyny i izopetazyny, a stężenie alkaloidów pirolizydynowych jest zredukowane do poziomu mniejszego niż 0,08 ppm41.

Obecnie w Polsce wyciągi z lepiężnika różowego są rekomendowane do leczenia profilaktycznego migreny i zostały sklasyfikowane do leków II rzutu10.

Do tej pory przeprowadzono siedem kontrolowanych badań klinicznych, których celem było zbadanie skuteczności i bezpieczeństwa stosowania produktu roślinnego Petadolex® wśród pacjentów ze zdiagnozowanym migrenowym bólem głowy, w wieku od 1. do 65. roku życia13, 41–46. Wszystkie badania przeprowadzono w klinikach niemieckich wg „złotego standardu”. Analiza wyników wykazała zmniejszoną częstotliwość bólu głowy po zastosowaniu preparatu i stwierdzono jego skuteczność lepszą niż placebo w profilaktyce migreny u dzieci, młodzieży i dorosłych.

Randomizowane badanie z grupą kontrolną placebo i z podwójnie ślepą próbą oceniało skuteczność preparatu Petadolex® wśród 60 osób dorosłych w wieku od 18. do 60. r.ż., który podawano w dawce 50 mg dwa razy dziennie przez 12 tygodni. W badaniu tym – oprócz zmniejszonej częstotliwości bólu głowy – zaobserwowano także skrócenie czasu trwania oraz intensywności ataku migreny u pacjentów41. Również w tej samej dawce i takim samym czasie testowano preparat Petadolex® w kolejnym randomizowanym badaniu, z grupą kontrolną placebo i z podwójnie ślepą próbą wśród 60 pacjentów cierpiących z powodu migreny z aurą lub bez niej. W tym badaniu podkreślono zmniejszenie objawów towarzyszących migrenie, takich jak nudności i wymioty. Częstotliwość bólów głowy zmniejszyła się maksymalnie o 60% w porównaniu z grupą otrzymującą placebo. Preparat był dobrze tolerowany i nie zgłoszono działań niepożądanych po jego stosowaniu42. Kolejne badanie wieloośrodkowe przeprowadzone przez Liptona i wsp.43 wykazało efekt zależny od dawki podawanego preparatu 202 osobom w wieku od 19 do 60 lat przez 12 tygodni – dzienna dawka 150 mg powodowała zmniejszanie częstotliwości i intensywności bólu głowy, a także redukowała liczbę dni z migreną w ciągu miesiąca. Natomiast dawka 100 mg nie skutkowała znaczącym efektem w porównaniu z grupą placebo. Ten sam zespół badaczy44 potwierdził tę obserwację także w innym kontrolowanym badaniu klinicznym, w którym wykazano lepszą skuteczność podawania preparatu Petadolex® w dawce wynoszącej 75 mgdwa razy dziennie w porównaniu do placebo, który podawano 245 pacjentom przez 16 tygodni. Częstotliwość bólów głowy uległa zmniejszeniu o 58%. Zanotowano jednak łagodne zaburzenia żołądkowo-jelitowe.

Oprócz klinicznie potwierdzonej skuteczności preparatu Petadolex® w populacji dorosłych z migreną wykazano, że może on stanowić dobrą opcję terapeutyczną również u dzieci i młodzieży w łagodzeniu objawów migreny. W wieloośrodkowym, randomizowanym i kontrolowanym placebo badaniu klinicznym preparat Petadolex® był podawany przez 16 tygodni podczas pierwszego i drugiego miesiąca w dawce 25 mg dwa razy dziennie 29 dzieciom w wieku od 8. do 9. r.ż. oraz w dawce 50 mg dwa razy dziennie 79 dzieciom w wieku od 10 do 17 lat, następnie podczas trzeciego i czwartego miesiąca dawkowanie zwiększono i preparat podawano w ilości 25 mg trzy razy dziennie pierwszej grupie wiekowej oraz 50 mg trzy razy dziennie drugiej grupie. Wykazano, że częstotliwość bólów głowy w całej populacji uległa zmniejszeniu o 63%. Wśród działań niepożądanych zaobserwowano łagodny objaw odbijania się45. W kolejnym prospektywnym, randomizowanym badaniu klinicznym z podwójnie ślepą próbą i kontrolowanym placebo podawano preparat 
Petadolex® dzieciom w wieku od 8 do 9 lat w dawce dobowej 50 mg oraz dzieciom w wieku od 10 do 12 lat w dawce 50 mg dwa razy dziennie przez osiem tygodni. Następnie dawkowanie zwiększono: pierwszej grupie podawano 75 mg na dobę, a drugiej 150 mg na dobę. Natomiast w grupie porównawczej zastosowano muzykoterapię. Analiza wyników wykazała, że podczas leczenia preparat roślinny zmniejszał odczuwanie migrenowego bólu głowy o 40%, a muzykoterapia o 65%. Oprócz tego wykazano, że zarówno sesje muzyki relaksacyjnej, jak i preparat roślinny skutkowały efektem lepszym niż placebo w okresie 48 tygodni po terapii. Natomiast po ośmiu tygodniach od zakończenia terapii tylko muzykoterapia okazała się lepsza niż placebo. Autorzy podkreślili, że odprężenie wywołane muzyką oraz stosowanie wyciągu z lepiężnika można uważać za obiecujące podejście terapeutyczne46.

2. Wyciągi z ziela złocienia maruna
Kolejny interesujący ekstrakt roślinny, który był badany w aspekcie działania przeciwmigrenowego, pochodzi z ziela złocienia maruna (Tanacetum parthenium, Chrysanthemum parthenium; Asteraceae), cennej rośliny, która jest pospolita nie tylko w Polsce, lecz występuje naturalnie w całej Europie oraz na innych kontynentach21, 47, 48. Badania farmakologiczne wykazały, że główny związek czynny, partenolid, będący laktonem seskwiterpenowym, wykazuje działanie hamujące uwalnianie serotoniny i agregację płytek in vitro oraz ma antagonistyczny wpływ na receptory serotoninowe. Oprócz tego hamuje syntezę 5-lipoksygenazy, leukotrienów, prostaglandyny i tromboksany, które pośredniczą w stanach zapalnych. Partenolid wykazuje również działanie rozkurczające mięśniówkę naczyń krwionośnych47, 49.

W 2015 roku opublikowano wyniki metaanalizy badań klinicznych przez grupę Cochrane50. Systematyczną analizą objęto sześć randomizowanych badań przeprowadzonych z podwójnie ślepą próbą, kontrolowanych grupą placebo, w których stosowano monopreparaty, zawierające wyciąg z Tanacetum parthenium w prewencji migreny we wszystkich grupach wiekowych (561 pacjentów). W stosunku do poprzedniej wersji raportu dołączono jedno większe, rygorystyczne badanie, które informuje o różnicy w skuteczności między...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy