Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

20 października 2020

NR 21 (Październik 2020)

Fitoterapia w procesie gojenia ran

42

Gojenie się ran jest procesem bardzo złożonym. Do wytworzenia skrzepu hamujacego krwawienie z rany nasz organizm musi zaangażować komórki skóry, krew, układ odpornościowy oraz szereg krążących w organizmie substancji. U zdrowego człowieka proces gojenia niezakażonej rany przebiega samoistnie, pod warunkiem zachowania higieny i najczęściej nie stanowi poważnego problemu. Infekcja, zanieczyszczenie rany, rozległy obszar uszkodzenia czy współistniejące choroby przewlekłe komplikują i opóźniają naturalny proces regeneracji skóry.

Rana powstaje w efekcie uszkodzenia wierzchniej warstwy skórnej (naskórka), łącznie z warstwą znajdującą się tuż pod nią (skórą właściwą). Uszkodzenie skóry właściwej prowokuje tkankę włóknistą do wypełnienia ubytku.

POLECAMY

R e k l a m a

Rodzaje ran:

Obrażenia zamknięte:

  • Stłuczenia (stłuczeniom często towarzyszy krwiak, odwarstwienie skóry, skręcenie i złamanie).

Obrażenia otwarte:

  • Otarcia i zadrapania – uszkodzenie naskórka i powierzchownych warstw skóry właściwej.
  • Rany cięte – urazy zadane ostrym narzędziem, np. nożem, niewielkie uszkodzenie tkanek, szybkie gojenie.
  • Rany tłuczone – urazy zadane tępym przedmiotem, brzegi rany są nierówne, stłuczenie tkanek. Zanieczyszczenie rany tłuczonej, strzępy naskórka, ciała obce w tkance – sprzyjają zakażeniu rany.
  • Rany rąbane – wyglądają jak rana cięta, zadane masywniejszym narzędziem z większą siłą, głębokie uszkodzenie tkanek.
  • Rany miażdżone – jak tłuczona, przy większej sile urazu, dominuje zmiażdżenie i niedokrwienie uszkodzonych tkanek.
  • Rany szarpane – powstają przy działaniu narzędzia rozrywającego tkanki (np. hak, drut kolczasty).
  • Rany kłute – zadane długim ostrym narzędziem (nóż, gwóźdź, igła), mogą drążyć do jam ciała, mogą uszkadzać narządy wewnętrzne (np. płuco, jelita, wątroba). Powikłania w przypadku ran kłutych to: tamponada, odma, zapalenie otrzewnej. Ryzyko zakażenia jest wysokie.
  • Rany kąsane – zadane przez zwierzęta, są połączeniem rany szarpanej i tłuczonej. Uszkodzenie tkanek większe niż samo przedziurawienie skóry co wraz z zakażeniem (flora jamy ustnej zwierzęcia) powoduje, że goją się trudno i w tym przypadku konieczna jest często obserwacja rany). W przypadku ukąszenia przez żmiję istnieje ryzyko rany zatrutej i możliwość zakażenia wścieklizną przy ugryzieniu przez chore zwierzęta.
  • Rany postrzałowe – powstają w wyniku działania pocisków lub ich części. Tworzą je wlot, kanał oraz wylot (rzadziej postrzał ślepy – brak wylotu). Wokół kanału są obszary uszkodzone energią kinetyczną pocisku.

Podział ran według ryzyka zakażenia

Rany o małym ryzyku zakażenia:

  • czyste – rany operacyjne w obrębie skóry odkażonej;
  • czyste skażone – rany operacyjne, jeśli doszło do otwarcia przewodu pokarmowego, dróg oddechowych, układu moczowo-płciowego. Większość świeżych ran urazowych;
  • skażone – rany operacyjne z masywnym skażeniem drobnoustrojami z organizmu chorego nieprzygotowanego do operacji.

Rany o dużym ryzyku zakażenia:

  • rany o dużym skażeniu – brudne, rozległe uszkodzenie tkanek, kąsane, postrzałowe, podejrzane o zakażenie drobnoustrojami;
  • rany stare – niezaopatrzone ponad 12–24 godzin od chwili urazu.

Odleżyny 

Należy wymienić również szczególny rodzaj ran, jakim są odleżyny – miejscowe uszkodzenia tkanek miękkich przylegających do wyniosłości kostnych, powstające wskutek zbyt długo trwającego ucisku doprowadzającego do niedokrwienia. Na odleżyny narażone są osoby leżące w podeszłym wieku, chorzy po urazach rdzenia kręgowego, chorzy nieprzytomni unieruchomieni w łóżku.

Gojenia rany

Proces gojenia się rany jest skomplikowany i kilkuetapowy. 
W pierwszej fazie (zapalnej) dochodzi do uszkodzenia tkanki, przekrwienia i zwiększenia przepuszczalności naczyń krwionośnych i pojawia się obrzęk (24–48 godz. od zranienia). Druga faza (ograniczona faza zapalna) to czas, w którym rana ulega oczyszczeniu (7 dni od zranienia). Ten etap gojenia związany jest z napływem makrofagów, komórek tucznych i neutrofilów. Ich działanie polega na eliminacji uszkodzonych komórek i mikroorganizmów chorobotwórczych. Objawia się m.in. przez czynne przekrwienie w otoczeniu uszkodzonych tkanek, obrzęk, wynaczynianie granulocytów, limfocytów, monocytów i przeciwciał osocza, wytwarzanie cytokin i chemokin, a także wzmożoną przepuszczalność naczyń włosowatych, co może skutkować pojawieniem się wysięku. Obecność wysięku jest zjawiskiem pożądanym, choć w celu profilaktyki zakażeń zranionych miejsc powinno się obserwować takie jego cechy, jak ilość, konsystencja, zapach oraz barwa. W zdrowych, prawidłowo gojących się ranach, barwa wysięku jest jasna, żółtoróżowa, klarowna. Wpływa on korzystnie na leczenie, gdyż wspomaga proces gojenia, chroniąc łożysko rany przed wyschnięciem, a także wspiera migrację komórek naprawczych, podziały komórkowe oraz dostarcza podstawowych substancji odżywczych, które są niezbędne w procesie metabolizmu. Ponadto umożliwia dyfuzję czynników wzrostu oraz czynników odpornościowych, co pozwala na oddzielenie tkanek martwych od żywych 
w tkance martwiczej.
Do wnętrza rany zaczynają też napływać komórki zapalne, takie jak neutrofile, monocyty i limfocyty, których zadaniem jest ochrona ubytku przed chorobotwórczymi drobnoustrojami i innymi zanieczyszczeniami.
Przez niektórych ekspertów etap oczyszczania zaliczany jest do fazy wysiękowej, choć można również wyodrębnić go jako osobną fazę. Oczyszczanie rany następuje po ok. 4–7 dniach od zranienia, kiedy reakcja zapalna ulega stopniowemu ograniczeniu, a w ranie zaczynają dominować makrofagi, które systematycznie eliminują wszelkie zanieczyszczenia oraz drobnoustroje. Większość z nich wywodzi się z hematogennych monocytów, które zaczynają różnicować się i uaktywniać już w okolicy zranienia. Skierowane tam ze względu na chemotaktyczne bodźce toksyn bakteryjnych i uaktywnione przez obojętnochłonne granulocyty komórki te przemieszczają się z krwi prosto do rany. Na etapie tzw. działalności fagocytującej, która stanowi najwyższy stopień aktywności makrofagów, nie tylko bezpośrednio atakują one chorobotwórcze drobnoustroje, ale również wspierają przekazywanie antygenów do limfocytów. Ponadto wydzielają one wspierające zapalenie cytokiny oraz polipeptydy, czyli czynniki wzrostu, których zadaniem jest m.in. wspomaganie komórek w ich przekształcaniu i napływie w okolicę rany.

Faza proliferacyjna gojenia

Faza proliferacyjna jest etapem, podczas którego następuje właściwe gojenie uszkodzonych tkanek. Trwa on zwykle od 3 do 6 tygodni i wówczas zaczynają uaktywniać się producenckie komórki skóry – fibroblasty, w tym samym czasie dochodzi również do nowotworzenia naczyń. Ponieważ fibroblasty występujące naturalnie w zranionym obszarze nie były w stanie spełnić swoich funkcji biologicznych, ze względu na ich uszkodzenie, następuje proces migracji fibroblastów z sąsiednich komórek, otaczających zranienie. Postępująca proliferacja komórek obszaru rany także stanowi źródło nowych fibroblastów, jednak nierzadko utrudniają ją elementy zanieczyszczające ubytek. W zdrowych, niepowikłanych ranach fibroblasty mają jednak zdolność do wydzielania kilku enzymów proteolitycznych, w tym MMP-1 (metaloproteinaza macierzy zewnątrzkomórkowej 1), MMP-2 (metaloproteinaza macierzy zewnątrzkomórkowej 2), które znacząco wspomagają regenerację tkanek. Są one również wytwórcami włókien kolagenowych – produktu niezbędnego do budowy i regeneracji tkanki łącznej, rekonstrukcji uszkodzonych naczyń krwionośnych, a także wytworzenia się blizny. W efekcie fazy proliferacyjnej rana ulega obkurczeniu i zaczyna wytwarzać się naskórek w procesie zwanym epitelializacją.

Faza przebudowy

Kolejnym etapem gojenia się ran jest faza przebudowy, podczas której dochodzi do powolnej przebudowy kolagenu. Proces ten może trwać od 3 tygodni do nawet kilku lat, w zależności od indywidualnych uwarunkowań pacjenta, a także rodzaju rany. W tym czasie następuje przebudowa blizny, która z biegiem czasu staje się bledsza, bardziej płaska, a także zwiększa się jej wytrzymałość mechaniczna – po 7 dobach od zranienia stanowi 3% wytrzymałości normalnej skóry właściwej, a po 3 miesiącach będzie to już 80% wytrzymałości normalnej skóry, ze znacznym wzrostem wytrzymałości związanym z przebudową. W tej fazie zostaje uporządkowana także struktura kolagenu, sprawiając, że środowisko rany ulega unormowaniu i zostaje całkowicie wyleczone.
Gojenie rany następuje przez ziarninowanie lub rychłozrost. Gojenie przez rychłozrost (łac. per primam intentionem), czyli gojenie pierwotne, polega na tym, że brzegi rany sklejają się, odtwarza się ciągłość skóry i powstaje linijna blizna. Jest to najbardziej optymalny sposób gojenia ran i najczęściej dochodzi do niego wówczas, gdy brzegi ubytku nie są poszarpane.
Gojenie przez ziarninowanie (łac. per secundam intentionem), inaczej zwane gojeniem wtórnym, jest natomiast dłuższym procesem, który następuje wtedy, gdy z różnych przyczyn nie doszło do pierwotnego zamknięcia rany. Polega on na tym, że w dnie rany powstaje ziarnina z wrastających naczyń krwionośnych, stanowiąca podłoże do regeneracji powierzchownych warstw skóry i naskórka, który narasta z brzegów rany na ziarninę. Takie gojenie rany wymaga starannej pielęgnacji i częstych zmian opatrunków.
Uszkodzona skóra zostaje zastąpiona nową dobrze unaczynioną tkanką ziarninującą z licznymi włóknami kolagenowymi. Na przebieg procesu gojenia wpływają takie czynniki, jak rodzaj skóry, wiek, lokalizacja rany, obecność bakterii w ranie, niedobory żywieniowe, cukrzyca, stosowanie steroidów i innych leków, palenie tytoniu. Proces gojenia rany należy wspomagać odpowiednią dietą z większą niż zwykle ilością witamin A i E, białka oraz cynku. Dzięki diecie wysokobiałkowej organizm może wyprodukować odpowiednią ilość potrzebnego w tym procesie kolagenu. Zdrowy organizm potrzebuje do regeneracji rany 0,8 g białka na kilogram masy ciała dziennie, a w leczeniu ran jest to nawet 2,5 g. Tego białka musi więc być sporo i musi być ono łatwo przyswajalne. W ten sposób wspieramy odbudowę tkanki w ranie.
Zmianę diety na wysokobiałkową należy zastosować jedynie przejściowo, na czas leczenia rany przewlekłej. Jednak nie każdy może to zrobić.
Dieta wysokobiałkowa nie jest wskazana dla osób, które mają chore nerki. Wówczas można zastosować gotowy kolagen w opatrunkach, a więc aplikowany bezpośrednio do rany. Na proces gojenia ran niezwykle szkodliwie wpływa nikotyna oraz substancje chemiczne zawarte w dymie tytoniowym. Niszczą one m.in. kolagen i elastynę, które nadają skórze siłę i elastyczność, a także wzmagają proces zapalny.
Na etapie gojenia się rany (przerwanej ciągłości skóry) należy dbać o aseptykę, istotne jest działanie przyspieszające gojenie, oczyszczające, pobudzające ziarninowanie i naskórkowanie, działanie przeciwwolnorodnikowe i stymulujące odnowę komórkową. 
Metody naturalne, takie jak ziołolecznictwo i apiterapia, mają w tym przypadku sprawdzone zastosowanie.
Na ranę można stosować opatrunki żelowe, przemywać ją naparami i odwarami z ziół o działaniu odkażającym i przeciwzapalnym, Znanych jest wiele gatunków roślin i produktów pszczelich, które można stosować w gojeniu i odkażaniu rany.

Nagietek lekarski (Calendula officinalis)

Zawiera m.in. flawonoidy, saponiny i wielocukry, przyspiesza ziarninowanie naskórka, ma działanie przeciwzapalne, działa przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo. Łagodzi zapalne problemy skórne. Stosuje się go zewnętrznie – w postaci naparu służy do przemywania trudno gojących się ran, oparzeń, odmrożeń i podrażnień skóry. Stosowanie wyciągów z kwiatów nagietka nie tylko przyspiesza gojenie, ale dzięki hamowaniu powstawania mediatorów zapalnych łagodzi także infekcje, urazy skóry i błon śluzowych. Napar można stosować również na skórę po ukąszeniach owadów (łagodzi obrzęk i działa bakteriobójczo).
Z płatków nagietka można przygotować olejek. Szklankę świeżo zebranych płatków należy wsypać do naczynia i zalać dowolnym olejem roślinnym. Podgrzewać na wolnym ogniu ok. 2 godzin, odcedzić i odstawić na 2 dni. Gotowy żółtopomarańczowy wyciąg olejowy należy przelać do małego szklanego naczynia i przechowywać w lodówce. Stosuje się go zewnętrznie na uszkodzoną skórę. Olej nagietkowy wygładza skórę i zapobiega powstawaniu blizn. Zalecany jest osobom po operacjach, do stosowania na rany pooperacyjne.

Miód i produkty pszczele

Miód od wieków stosowany był przez ludzi jako panaceum na wiele dolegliwości.
Produkty miodne działają przeciwwirusowo, przeciwgrzybiczo i przeciwbakteryjnie.
Miód zatrzymuje nadmierną reakcję zapalną. Stosuje się go na rany zakażone, z martwicą, z wysiękiem, urazy w fazie naskórkowania, w oparzeniach oraz w fazie oczyszczania rany. Opatrunki z miodu hamują wzrost flory bakteryjnej. Antybakteryjne działanie miodu związane jest z działaniem nadtlenku wodoru powstałego pod wpływem zawartego w miodzie enzymu – oksydazy glukozy. Miód odprowadza nadmiar wody, co zapobiega maceracji brzegów rany i nadmiernemu gromadzeniu się aktywnych substancji w środowisku rany. Miód zapewnia wilgotne środowisko, co sprzyja procesom epitelizacji, czyli odbudowy tkanek naskórka oraz redukuje nieprzyjemny zapach z rany. Nieprzyjemny zapach z rany jest poważnym problemem w funkcjonowaniu osoby chorej i jej otoczenia. Występuje w przypadku rany długoterminowej – kilkutygodniowej i kilkumiesięcznej, a jego przyczyną jest martwica rozpływowa, zaburzone ukrwienie, kolonizacja bakterii tlenowych i beztlenowych uwalniających gazy z ran, które łączą się z aminami, prowadząc do nieprzyjemnego zapachu.
Propolis – substancja z żywic, które pszczoła zbiera jako materiał ochronny i budulcowy. Wykazuje działanie bakteriostatyczne. Zawiera kwasy aromatyczne, sterole, kwasy terpenowe, flawonoidy. Maści propolisowe stosowane na rany mają działanie przeciwbólowe, pobudzają tkanki do regeneracji, działają przeciwbakteryjnie.
Żel i maść z propolisu mają zastosowanie w leczeniu oparzeń. Maść propolisową można wykonać samodzielnie lub zakupić gotowy preparat w aptece. Do przygotowania maści potrzebny jest propolis oraz czysta wazelina (bez dodatków zapachowych lub barwnika). Wazelinę n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy