Dołącz do czytelników
Brak wyników

Medycyna wschodu

26 kwietnia 2022

NR 30 (Kwiecień 2022)

Jak zmiany pór roku wpływają na nas w ujęciu medycyny chińskiej. Piąta pora roku DOJO – zadbajmy o trawienie!

0 194

Pierwsze wzmianki na temat filozofii życia i medycyny chińskiej odnajdujemy już 5000 lat temu w postaci mitów i legend. Natomiast najstarsze spisane kompendium wiedzy dotyczące zagadnień życia i jego cykliczności to Kanon Medycyny Chińskiej Żółtego Cesarza, który powstał między 1000 a 200 r. p.n.e.

Zawiera on wskazówki jak żyć, żeby jak najdłużej utrzymać zdrowie. Jednym z zaleceń, które w nim odnajdujemy, jest życie zgodne z cyklicznie pojawiającymi się porami roku. Według Koncepcji Pięciu Przemian w każdej porze roku wyróżnia się jeden z pięciu elementów i człowiek jako część natury podlega wpływom jego dominującej energii. 

Koncepcja Qi i pięciu elementów

W celu pełnego zrozumienia, w jaki sposób zewnętrzne czynniki wpływają na fizjologię naszego ciała, potrzebna jest znajomość i zrozumienie koncepcji qi i Pięciu Elementów (żywiołów, przemian): Drzewa, Ognia, Ziemi, Metalu i Wody. 
Qi jest substancją witalną krążącą we wszechświecie i w naszym ciele, która tworzy i kształtuje wszystko. Występuje pod każdą postacią materialną oraz niematerialną. Qi podlega ciągłej zmianie i transformacji. Wyrazem tych zmian jest nieprzerwany cykl pojawiających się po sobie pór roku, zmian dobowych dnia i nocy, podczas których możemy zauważyć i odczuć te różnice. „W medycynie chińskiej ciało, emocje i duch są aspektami i oznakami tego samego qi i nie da się myśleć o nich oddzielnie. Qi zmienia swoją formę i można nadawać mu różne nazwy, ale ostatecznie wszystko jest przejawem tej samej »substancji«, tego samego qi”1. Niedobór, nadmiar lub zastój qi w jakimś miejscu będą powodowały zaburzenie, objawiające się nieprawidłowością w funkcjonowaniu naszego organizmu. 
Każdy narząd wraz z zadaniem, jakie pełni, jest wyrażony aspektem qi, które występuje w postaci materialnego yinqi i subtelnego yangqi. Procesy trawienia, produkcja krwi, hormony, tkanki to wszystko przejawy tego samego qi. Te dwie formy qi mieszają się i reagują ze sobą, tworząc wszelkie struktury i funkcje. Ich wzajemny ruch możemy porównać do tańca, w którym dominuje raz jedno, raz drugie, a całość jest nieustającym cyklem tworzenia i niszczenia. Ta relacja odnosi się również do cyklów natury, dobowej relacji światła i ciemności, które są głównym czynnikiem nadającym rytm życia. Nazwanie i scharakteryzowanie tych skrajnie różnych form qi daje nam możliwość odniesienia się do ich działania, a następnie wykorzystania tej wiedzy do praktycznego zastosowania w życiu. Należy natomiast pamiętać, że „yin jest definiowane w relacji do yang, a yang w odniesieniu do yin. […] nic, co istnieje, nie jest definitywnie yin ani definitywnie yang”2.

POLECAMY

  • Yangqi umożliwia wzrastanie, związane jest ze słońcem, ciepłem, rozprzestrzenianiem, z dniem, aktywnością, dynamiką, suchością. 
  • Yinqi dostarcza formy, związana jest z księżycem, zimnem, z koncentracją, z nocą, pasywnością, wyciszeniem, wilgotnością. 

Chińczycy w swej wnikliwej obserwacji zauważyli, że yinqi i yangqi nie występują w przyrodzie jako stała forma, ale podlegają ciągłej transformacji z jednego w drugie. Precyzując charakter dominacji, dokonywali kolejnych podziałów. Na przedstawionym schemacie (ryc. 1) widoczny jest cykl krążenia qi w przyrodzie w odniesieniu do pór roku i cyklu dobowego. Zaznaczone zostały momenty największych przemian qi.
W celu właściwego zrozumienia różnic między tymi formami energii Chińczycy nadali im symbolikę, która najtrafniej oddaje ich charakterystykę, a jednocześnie tłumaczy ich wspólne zależności. Ta wiedza została 
zawarta w Koncepcji Pięciu Elementów. 

Pięć elementów, czyli Pięć Sił
Poruszających (Wu xing) 

To symboliczny system prezentowania przejawów qi, który jeszcze szczegółowiej opisuje obraz krążenia qi w naturze i człowieku. Każdy z pięciu aspektów wyróżnia się określonymi cechami i ruchami qi w stosunku do pozostałych oraz wzajemnymi relacjami między poszczególnymi elementami. Elementy te wzajemnie się kontrolują i wzmacniają przez cykle: sheng (odżywiający) i ke (kontrolujący). Chińczycy zakładali, że zmieniające się pory roku mają realny wpływ na qi krążące w ciele człowieka i dlatego powinniśmy odpowiadać na te zmiany, aby zachować wewnętrzną harmonię. Głębokie zrozumienie tych zjawisk i wprowadzenie odpowiednich nawyków do panujących warunków zewnętrznych pozwala nam wspierać ogólny dobrostan. 
Wyróżniamy pięć przemian: Drzewo, Ogień, Ziemia, Metal i Woda. Każda przemiana związana jest z porą roku, kierunkiem świata, smakiem i dominującym kierunkiem działania (ryc. 2). Każdy Element i relacje, w jakie wchodzi z innymi, szczegółowo opisano, dzięki czemu wiedza ta w medycynie chińskiej wykorzystywana jest w diagnozie, leczeniu zaburzeń i profilaktyce.

Pięć przemian a pory roku

Każda pora roku w innych proporcjach zawiera w sobie yangqi i yinqi oraz przejawia aktywność innej z pięciu przemian, co zostało przedstawione na schemacie (ryc. 1). Te zjawiska charakteryzują poszczególne sezony i wywołują zmiany zarówno w naturze, jak i wewnątrz naszego organizmu. Dzieje się tak dlatego, że człowiek jako część natury podlega tym samym wpływom, które obserwujemy w przyrodzie. Wraz z cyklami w ciągu dnia i w ciągu roku zmieniają się potrzeby naszego organizmu.
 

Ryc. 1. Schemat przemian Yin i Yang
Źródło: Opracowanie własne.


Podstawową zasadą życia według koncepcji Pięciu Przemian jest zadbanie o narządy, które są powiązane z panującą porą roku, ponieważ w tym okresie są one najaktywniejsze, a tym samym najbardziej narażone na przeciążenie. Odpowiednio dobrane do panującej pory roku pożywienie i aktywność chronią przed zaburzeniami pracy narządów i wzmacniają organizm (np. jeżeli na zewnątrz robi się zimno, należy zwiększyć ilość pożywienia ciepłego, a ograniczać pokarmy wychładzające). Pojawiające się w tym czasie dolegliwości są dla nas wskazówką, że qi tego narządu jest zaburzone i należy się tym zająć w sposób szczególny dla danej przypadłości. Zgodnie z zasadą: lepiej zapobiegać niż leczyć, odpowiednie dostosowanie się do panujących warunków na zewnątrz będzie najlepszym działaniem profilaktycznym. Zmiany będą dotyczyły dostosowanej do danej pory roku diety, aktywności dobowej, aktywności ruchowej i pracy z emocjami.
 

Ryc. 2. Schemat Pięciu Przemian. Cykl odżywczy
Źródło: Opracowanie własne.


Chiński rok ma inny układ niż kalendarz europejski, ponieważ rozpoczyna się w lutym. Opisuje także dodatkową porę roku odnoszącą się do elementu Ziemi, która związana jest ze zmianami energetycznymi qi zachodzącymi w okresie przejścia między podstawowymi porami roku. Ten szczególny czas zachodzi cztery razy i trwa 18 dni. Okres ten został nazwany DOJO. Poniżej przedstawiam daty trwania poszczególnych pór roku 20223 oraz elementów, które dominują w tym czasie i powiązanych z nimi narządów:
DOJO WIOSENNE 26 stycznia–12 lutego, przemiana: Ziemia, narządy: Żołądek i Śledziona;
WIOSNA 13 lutego–25 kwietnia, przemiana: Drzewo, narządy: Pęcherzyk żółciowy i Wątroba;
DOJO LETNIE 26 kwietnia–13 maja, przemiana: Ziemia, narządy: Żołądek i Śledziona;
LATO 14 maja–25 lipca, przemiana: Ogień, narządy: Serce i Jelito cienkie;
DOJO JESIENNE 26 lipca–12 sierpnia, przemiana: Ziemia, narządy: Żołądek i Śledziona;
JESIEŃ 13 sierpnia–25 października, przemiana: Metal, narządy: Jelito grube i Płuca;
DOJO ZIMOWE 26 października–12 listopada, przemiana: Ziemia, narządy: Żołądek i Śledziona;
ZIMA 13 listopada–25 stycznia, przemiana: Woda, narządy: Pęcherz moczowy i Nerki.

Przemiana Ziemi i Dojo

Ziemia w modelu Pięciu Przemian symbolicznie przedstawiana jest w Centrum i między każdym Elementem, podkreślając w ten sposób jej znaczenie w transformacji (ryc. 3). Jest tym, co pomaga w adaptacji zmieniającego się qi. W przyrodzie DOJO to czas zmiany dominacji między yinqi i yangqi. To okres, w którym przygotowujemy nasz organizm do zmieniających się warunków atmosferycznych. 
 


Narządami związanymi z Przemianą Ziemi są Śledziona i Żołądek, w związku z tym w okresach DOJO ich aktywność jest największa i ważne będzie wspieranie ich prawidłowego funkcjonowania. Jest to niezwykle istotne, gdyż odpowiadają one za pozyskiwanie qi z pożywienia i biorą udział w tworzeniu krwi i płynów ciała. W historii tradycyjnej medycyny chińskiej powstała nawet „szkoła środka”, podkreślająca ich znaczenie i skupiająca się przede wszystkim na wspieraniu Śledziony i Żołądka. Zakładała ona, że nie jest możliwe przywrócenie równowagi w ciele i leczenie zaburzeń innych narządów, gdy nasze Centrum jest osłabione. 
Dla zrozumienia, czym są narządy Przemiany Ziemi i jaką odgrywają rolę, przedstawię ich fizjologię i patologię. W opisie będę posługiwała się głównie nazwą Śledziona, natomiast funkcjonalnie przypisujemy tu także Żołądek, Trzustkę i Układ limfatyczny. Ich główną funkcją w rozumieniu medycyny chińskiej jest przyjęcie i przekształcenie pokarmu do formy umożliwiającej wchłonięcie niezbędnych składników i wytworzenie energii potrzebnej do przeprowadzenia wszystkich procesów fizjologicznych. Podobnie jak w zachodniej fizjologii rozpoznajemy enzymy trawienne rozkładające pokarm. Narządy te są odpowiedzialne za transformacje i trawienie również na poziomie mentalnym. Zaburzenie Śledziony będzie objawiało się nadmiernym zastanawianiem się i zamartwianiem. W zachodnim sposobie rozumowania możemy odnaleźć tę zależność w „relacji między poziomem serotoniny w mózgu (5-hydroksytryptaminy) i zdolnością do przejrzystego myślenia”4. 
 

Tab. 1. Produkty zalecane w okresie DOJO
Zalecane produkty Zalecane zioła/herbaty Zalecane
przyprawy
Niezalecane produkty
  • Zboża: ryż, owies, kasza kukurydziana, gryka, jęczmień
  • Warzywa: marchew, koper włoski, dynia, ziemniaki, bataty, kapusta, fenkuł, żółta cukinia, kabaczek
  • Warzywa strączkowe: ciecierzyca, groch, soczewica, fasolka szparagowa żółta
  • Jajka na miękko
  • Mięso jako dodatek do zup: cielęcina, królik
  • Owoce pieczone lub w postaci kompotów: jabłka, gruszki, winogrona, suszone daktyle, rodzynki, figi
  • Miód/słód jęczmienny/melasa – jako słodziki w niewielkich ilościach
  • Masło klarowane
  • Koper włoski
  • Korzeń traganka błoniastego
  • Korzeń dzwonkowca 
    wschodniego
  • Korzeń żeń-szenia
  • Korzeń lukrecji uralskiej
  • Świeży imbir
  • Cynamon
  • Kardamon
  • Wanilia
  • Szafran
  • Kminek
  • Gałka muszkatołowa
  • Czosnek i cebula (w niewielkich 
    ilościach)
  • Pszenica 
  • Surowe owoce i warzywa
    (szczególnie cytrusy, kiwi, banan) 
  • Mleko i produkty nabiałowe
  • Cukier
  • Słodycze
  • Produkty przetworzone


Transport i transformacja dotyczą także płynów. Prawidłowo działające organy przeciwdziałają gromadzeniu się wilgoci (czyli substancji patologicznej, której organizm nie może już wykorzystać), a więc będzie się ona odkładała, powodując zastoje płynów czy obrzęki. Narządy Przemiany Ziemi wpływają także na tkankę mięśniową, nadając jej odpowiednią strukturę i wykorzystując ją jako materiał zapasowy. Z punktu widzenia zachodniego będziemy wiązali to z rolą insuliny i magazynowaniem w mięśniach glukozy w postaci glikogenu mięśniowego. 
Śledziona bierze udział w produkcji krwi i w utrzymywaniu krwi w naczyniach. Podatność na siniaki czy krwawienia (dziąseł, z nosa) są informacją o osłabieniu jej qi. W fizjologii zachodniej z kolei odpowiada ona za magazynowanie krwi, niszczenie nieużytecznych erytrocytów oraz kontroluje płytki krwi. 
Ważną funkcją Śledziony w medycynie chińskiej jest jej znaczenie w budowaniu odporności tzw. wei qi – energii obronnej. Natomiast w medycynie zachodniej mówimy o limfocytach, makrofagach oraz węzłach chłonnych, które decydują o sile odpowiedzi na patogeny. W związku z tym spadek o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy