Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

2 lipca 2018

NR 7 (Czerwiec 2018)

Kąpiele solankowe w chorobie zwyrodnieniowej

0 323

Choroba zwyrodnieniowa to postępujące, nieodwracalne schorzenie, uznawane przez Światową Organizację Zdrowia za poważne zagrożenie cywilizacyjne. W walce z nim niezmiernie istotne są profilaktyka i działania spowalniające postępowanie choroby, do których zaliczamy hydroterapię, w tym kąpiele solankowe.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jakie objawy daje choroba zwyrodnieniowa stawów?
  • Na czym polega działanie hydroterapii przy ChZS?
  • Jakie są przeciwwskazania do stosowania kąpieli solankowych?

Choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS – osteoarthritis) definiowana jest jako przewlekły proces zapalny, w którym dochodzi do zaburzenia równowagi między procesami wytwórczymi a degeneracyjnymi w obrębie chrząstki stawowej i tkanki podchrzęstnej. Towarzyszy temu postępowanie procesu chorobowego również w obrębie torebki stawowej, aparatu więzadłowego i w mięśniach okołostawowych. W strukturach tych zachodzą procesy rozmiękania, włóknienia, stwardnienia i owrzodzenia. W stawie objętym chorobą zaobserwować można często wyrośla kostne (osteofity) oraz torbiele podchrzęstne (geody). Zmiany te mają charakter nieodwracalny i postępujący1–6.

Choroba ta może dotyczyć stawów kręgosłupa, ramiennych, łokciowych, promieniowo-nadgarstkowych, biodrowych, kolanowych, skokowo-goleniowych oraz międzypaliczkowych czy śródręczno-paliczkowych rąk i stóp. Może dotyczyć jednego lub wielu stawów, ale w około 1/3 przypadków zmiany degeneracyjne umiejscowione są obustronnie. Statystyki wskazują, że najczęściej zmiany zwyrodnieniowe dotykają stawy biodrowe i kolanowe oraz odcinek szyjny i lędźwiowy kręgosłupa4, 5, 7, 8.

ChZS rozwija się powoli, przez wiele lat nie dając żadnych objawów. Chorują zarówno mężczyźni, jak i kobiety, u których choroba manifestuje pierwsze objawy między 40. a 60. r.ż. W postępowaniu choroby zauważyć można okresy zaostrzeń i remisji4, 9.

Objawy ChZS

Do najbardziej charakterystycznych objawów choroby zwyrodnieniowej zaliczamy1, 4–7, 10,:

  • ból stawów (na początku choroby występuje głównie podczas obciążania),
  • bolesność uciskowa,
  • ograniczenie ruchomości,
  • sztywność po okresie bezruchu,
  • obrzęk (w okresie zapalnym),
  • trzeszczenia stawu podczas ruchu,
  • niestabilność więzadeł,
  • osłabienie i zaniki mięśniowe.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) traktuje chorobę zwyrodnieniową stawów jak poważne zagrożenie cywilizacyjne. Dlatego też dokłada się wszelkich starań, żeby uświadomić społeczeństwo o konieczności stosowania profilaktyki, a z wiekiem działań leczniczych spowalniających postępowanie choroby.

Leczenie zachowawcze i operacyjne ChZS ma na celu przede wszystkim zmniejszenie (a jak się da – zniesienie) dolegliwości bólowych, a przez to poprawę funkcjonowania pacjenta w codziennym życiu6. 

Do podstawowych form leczenia zachowawczego zaliczamy: edukację pacjenta, działania profilaktyczne (szczególnie redukcję nadmiernej masy ciała) oraz systematyczne ćwiczenia fizyczne. Istotną rolę w profilaktyce i leczeniu pacjentów z ChZS odgrywa postępowanie fizjoterapeutyczne – ze szczególnym uwzględnieniem leczenia uzdrowiskowego (balneoterapii i hydroterapii)5, 6, 11–14.

Warto jeszcez raz podkręślić, że choroba zwyrodnieniowa stawów jest schorzeniem postępującym, nieodwracalnym, prowadzącym do ograniczenia sprawności i pogorszenia jakości życia chorego. Zastosowane leczenie nie jest w stanie jej zatrzymać, ale może wyraźnie spowolnić jej rozwój4.

    Hydroterapia

    U wszystkich chorych zaleca się regularny wysiłek fizyczny – z akcentem na ćwiczenia odciążające. Jednym z najbardziej wskazanych środowisk odciążających ciało osoby z ChZS jest woda. 

    Mechanizm oddziaływania kąpieli w wodzie gospodarczej zależy od jej właściwości fizycznych: pojemności cieplnej, przewodnictwa cieplnego, ciśnienia hydrostatycznego, oporu i wyporu wody, czynnika termicznego, a także przewodnictwa elektrycznego i zdolności rozpuszczania różnych związków15–19.

    W profilaktyce i leczeniu ChZS ogromne znaczenie przypisuje się wyporowi wody. Jest to cecha fizyczna, oparta na prawie Archimedesa, która działa przeciwko sile grawitacji, pozornie zmniejszając masę ciała. Powoduje pozorną utratę masy ciała (jest ona tym mniejsza, im mniejsze jest zanurzenie ciała) i sprawia, że znacznie łatwiej wykonuje się ruchy w wodzie. Jedynym czynnikiem negatywnego działania wyporu wody jest wyłączenie z pracy mięśni antygrawitacyjnych, co zwalnia je z czynności utrzymywania postawy ciała. W ChZS ważny jest też opór wody (tym większy, im ciało szybciej się porusza i im większa jest jego powierzchnia), pozwala bowiem na wzmocnienie osłabionych mięśni19, 20.

    Duże znaczenie przypisuje się też temperaturze wody stosowanej do terapii. Obieranie rzeczywistej temperatury zabiegowej wody jest bardzo indywidualne i uzależnione od rozmieszczenia na skórze termoreceptorów. Ich rozmieszczenie jest nierównomierne, stąd największa wrażliwość na zmianę temperatury przypada na opuszki palców, klatkę piersiową, skórę brzucha i przednią powierzchnię kończyn górnych. Ważne jest, by stosować zabiegi wodolecznicze zgodnie z rytmem biologicznym (3.00–15.00 faza przegrzewania, 15.00–3.00 faza ochładzania) – zabiegi cieplejsze rano stają się łagodniejsze i mniej bodźcowe18,19.

    Najbardziej komfortowe jest zastosowanie wody o temperaturze obojętnej lub łagodnie cieplej. Dla większości osób temperatura obojętna (przy której nie odczuwa się ani ciepła, ani zimna) wynosi 34–36ºC18.
    Temperatura obojętna zabiegów wodnych działa na organizm odprężająco, rozluźniająco i nasennie21. W kąpieli całkowitej o temperaturze obojętnej obserwujemy zwiększone możliwości wykonywania ruchów i zniesienie pracy statycznej mięśni, z jednoczesnym zmniejszeniem ich napięcia i zapotrzebowania na tlen19.

    Zabiegi ciepłe powodują wzrost ukrwienia skóry, obniżenie ciśnienia krwi, przyspieszenie czynności serca, pobudzenie części sympatycznej układu autonomicznego, zwiększenie wydzielania potu, rozluźnienie mięśni szkieletowych i gładkich, działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i odprężenie psychiczne17, 18.

    Pamiętajmy jednak, że siła bodźca hydroterapeutycznego zależy od różnicy temperatury ciała w stosunku do temperatury wody (im większa różnica, tym siła bodźcowania wzrasta), a także od dodatkowych związków rozpuszczonych w wodzie w celach terapeutycznych, takich jak sól czy borowina17, 19.

    Istota kąpieli solankowych

    Osoby z ChZS z dużą skutecznością w działaniu odciążającym, przeciwbólowym i przeciwzapalnym poddają się kąpielom solankowym (chlorkowo-sodowym).

    Kąpiele chlorkowo-sodowe, zwane solankami, zawierają jony chlorkowe i sodowe, które wchłaniane są prawie w każdym stężeniu. Naturalne solanki (wypompowywane między innymi w Inowrocławiu, Uniejowie czy Ciechocinku) zawierają dodatkowo jony jodu, bromu, magnezu czy wapnia. Wody te powstają w wyniku ługowania złóż soli kamiennej lub skał osadowych pochodzenia morskiego15–17, 22.

    Istotą działania leczniczego kąpieli solankowych są właściwości chlorku sodu, ewentualnie innych rozpuszczonych w wodzie substancji mineralnych. W czasie kąpieli jony te przenikają do skóry, odkładając się w warstwie rogowej naskórka i tworząc tzw. płaszcz solny. Działa on na zakończenia nerwów i, zmieniając ich pobudliwość, wpływa na regulację autonomicznego układu nerwowego, co pośrednio usprawnia funkcję narządów wewnętrznych. Powoduje też rozszerzenie naczyń krwionośnych, a tym samym poprawę ukrwienia skóry, zaś intensywność tych działań zależy od stężenia soli w wodzie18, 23, 24.

    W celach leczniczych stosowane są najczęściej kąpiele solankowe o stężeniu od 1,5 do 6%. Warto podkreślić, że wody chlorkowo-sodowe powyżej 6% mogą działać bardzo drażniąco na skórę i przyczyniać się do dużej utraty wody przez organizm15, 23. Im większe stężenie solanki, tym silniejsza moc działania przekrwiennego zabiegu19, 23, 25. 

    Po kąpieli solankowej temperatura skóry wzrasta przeciętnie o 0,5ºC, co świadczy o zwiększeniu ukrwienia skórnego na skutek zwiększonego przepływu krwi. Efekt wzmożonego ukrwienia skórnego utrzymuje się nawet do trzech godzin po kąpieli. Po zakończeniu serii zabiegowej uzyskuje się długotrwałe przekrwienie oraz można zaobserwować wzmożone wydzielanie potu23.

    Wzrost temperatury w tkankach organizmu skutkuje pobudzeniem mechanizmów nerwowych, a efektami fizjologicznymi tych procesów są19:

    • rozszerzenie naczyń krwionośnych, a w konsekwencji poprawa ukrwienia tkanek,
    • obniżenie ciśnienia krwi,
    • poprawa czynności układu krążenia i oddechowego,
    • poprawa rozciągliwości mięśni gładkich i szkieletowych,
    • pobudzenie wydzielania hormonów tkankowych,
    • zwiększenie przemiany materii,
    • zmniejszenie stanów zapalnych. 

    Działanie kąpieli solankowej

    Procesy te składają się na działanie kąpieli solankowej, z których do najważniejszych zaliczamy15, 17–19, 23, 25, 26:

    • zmniejszenie pobudliwości nerwów czuciowych i ruchowych,
    • zwiększenie ukrwienia skóry,
    • normalizację ciśnienia krwi,
    • polepszenie regulacji krążenia krwi,
    • zwiększenie nieswoistej odporności,
    • działanie przekrwienne,
    • polepszenie czynności układu limfatycznego,
    • poprawę przemiany materii,
    • zwiększenie aktywności układu przywspółczulnego,
    • działanie przeciwzapalne,
    • działanie przeciwbólowe,
    • działanie odżywcze,
    • pobudzenie procesów odpornościowych,
    • zwiększenie wydzielania moczu,
    • poprawę pracy jelit,
    • działanie odczulające,
    • działanie uspokajające,
    • zmniejszenie dolegliwości neurologicznych,
    • pobudzenie metabolizmu,
    • rozluźnienie mięśni szkieletowych.

    Metodyka kąpieli solankowej

    Solanka oddziałuje na ciało wyższym ciśnieniem hydrostatycznym i wyższą siłą wyporu niż zwykła woda gospodarcza. Zmniejszeniu ulega natomiast przewodnictwo cieplne (kąpiel w solance odbierana jest jako cieplejsza w porównaniu do wody wodociągowej o tej samej temperaturze). W solankach obserwujemy także znaczne pozorne zmniejszenie masy ciała znajdującej się w kapieli solankowej osoby27. 

    Tylko woda chlorkowo-sodowa powyżej 15 g NACL na litr wody może być nazywana solanką. Steżenie wód chlorkowo-sodowych niższe od 1,5% definiujemy jako wody słone15–17, 22.

    Wyróżniamy kąpiele solankowe całkowit...

    Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

    Co zyskasz, kupując prenumeratę?
    • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
    • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
    • Dodatkowe artykuły i filmy
    • ...i wiele więcej!
    Sprawdź

    Przypisy