Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia , Otwarty dostęp

24 czerwca 2020

NR 19 (Czerwiec 2020)

Probiotykoterapia u dzieci

18

W ostatnim czasie szerokie grono badaczy, w tym farmaceuci, mikrobiolodzy i lekarze, wiele uwagi poświęcają wpływowi bakterii i grzybów jelitowych – mikrobioty jelitowej, na stan zdrowia ludzi. Prawidłowy stan mikrobioty wydaje się być jednym z elementów determinujących dobrostan człowieka. Najnowsze doniesienia naukowe wskazują jej wpływ na wiele procesów zachodzących w naszym organizmie. Badania naukowe pozwoliły na opracowanie różnorodnych preparatów probiotycznych, których celem jest kondycjonowanie funkcjonowania mikrobioty jelit. Współcześnie probiotyki zalecane są zarówno osobom dorosłym, jak i pacjentom pediatrycznym. Z tego powodu ważne jest, aby wiedzieć, w jakich sytuacjach zdrowotnych preparaty probiotyczne mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu dzieci. 

Słowo „probiotyk” pochodzi z języka greckiego: „pro bios”, co oznacza „dla życia”. Najprawdopodobniej osobą, która wprowadziła do użytku termin „probiotyk” był Ferdinand Vergin, który porównywał oddziaływanie na mikrobiotę jelitową antybiotyków i innych substancji przeciwdrobnoustrojowych z oddziaływaniami korzystnymi, wywieranymi przez pożyteczne bakterie.
Najstarsze teksty dotyczące probiotykoterapii odnoszą się do mlecznych produktów fermentowanych, o których dzisiaj wiemy, że są bogate w organizmy probiotyczne. Najdawniejszy tekst nawiązujący do korzystnego wpływu probiotyków na organizm ludzki to Stary Testament, który przypisuje długowieczność Abrahama regularnemu spożywaniu przez niego kwaśnego mleka. Warto zauważyć, że starożytni Żydzi byli ludem pasterskim – ich gospodarka oparta była na hodowli, głównie owiec i kóz oraz na produktach pochodzenia zwierzęcego, w tym mleku i jego pochodnych. Można zatem podejrzewać, że spożywanie mlecznych produktów fermentowanych było powszechne, tym bardziej, że nie było możliwości długotrwałego przechowywania słodkiego mleka w warunkach chłodniczych.
W starożytnym Rzymie i Grecji również znano różne sposoby przygotowania fermentowanego mleka – opus lactarum (kwaśne mleko z dodatkiem miodu, owoców i mąki) oraz oxygale (kwaśne mleko z dodatkiem warzyw i przypraw). Biorąc pod uwagę potencjalne, lecznicze właściwości miodu i przypraw oraz ziół można uznać, że potrawy te stanowiły swojego rodzaju preparat złożony – swoiste suplementy diety – tak dziś powszechne. Nawet dzisiaj jednak trudno znaleźć na rynku preparat łączący probiotyk, miód i składnik ziołowy. Opis sporządzenia powyższych dań znajduje się w biografii cesarza Heliogabala (panował w 218–222 r.), a więc w dokumencie o znacznej ważności i wiarygodności. Starożytni Rzymianie znali również i wykorzystywali w praktyce, choć w sposób nieświadomy, zdolność bakterii probiotycznych do eliminacji mikroorganizmów chorobotwórczych, a zatem stosowali podaż probiotyków jako metodę leczenia chorób. Przykładowo Pliniusz Starszy (Gaius Plinius Secundus; 23–79 r.) w dziele „Historia naturalis” wskazywał na zasadność spożywania fermentowanych produktów mlecznych przez chorych z problemami żołądkowo-jelitowymi i rekonwalescentów. Zastosowanie kwaśnego mleka w terapii schorzeń od wieków interesowało najznamienitszych lekarzy, uczonych i prekursorów współczesnej medycyny: 
Hipokratesa (zm. 371 r. p.n.e.), Galena (Claudius Galenus; ok. 130–200 r.) czy Avicennę (Abu Ali Husain ebn Abdallah Ebn-e Sina; 980–1037 r.). Przypisywali oni kwaśnemu mleku właściwości wspomagające terapię chorób przewodu pokarmowego oraz stymulujące apetyt, a także zdolność leczenia miażdżycy. Najnowsze prace badawcze w dziedzinie probiotykoterapii pokazują, że te starożytne i średniowieczne teorie nie były bezzasadne.
Zwyczaj spożywania mleka kwaśnego był także znany w starożytnym Egipcie i pośród ludów Półwyspu Bałkańskiego. Egipcjanie z mleka bawolego, krowiego i koziego przygotowywali „leben raib”, natomiast mieszkańcy Bałkanów słynny „jahurt”. Innym przykładem produktu na bazie kwaśnego mleka jest węgierskie „tarho” znane od XIV w. Można zatem powiedzieć, że stosowanie fermentowanych produktów mlecznych było powszechne u starożytnych i średniowiecznych mieszkańców basenu Morza Śródziemnego – kolebki współczesnej cywilizacji europejskiej. Również ludy starożytnej i średniowiecznej Azji znały i spożywały fermentowane produkty mleczne. Indyjskie przysłowie stwierdza „pij mleko kwaśne, a będziesz długo żył”. W Indiach napój z fermentowanego mleka stosowano od około 800 r. p.n.e., w Turcji od VIII w., a w Rosji Środkowej był on znany od XII w. pod nazwą „aj-ran”. Również w Rosji, oprócz mleka, które sfermentowało samoczynnie („prostokwasza”), przygotowywano „wareniec”, czyli mleko gotowane z dodatkiem drożdży. Wareniec jest przykładem probiotyku z zastosowaniem bakterii probiotycznych i grzybów. Stosowanie naturalnych preparatów probiotycznych w celu poprawy zdrowia pacjentów ma zatem długą historię.

Definicja probiotyku

Aktualna definicja probiotyków stanowi, że probiotyki to „żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiednich ilościach wywierają korzystne skutki zdrowotne”. Została ona opracowana w 2002 roku przez panel ekspertów na polecenie Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Definicja ta zakłada, że stosowany mikroorganizm probiotyczny musi być żywy, a więc nie odnosi się ona do martwych komórek lub ich fragmentów. Poza tym korzystne działanie probiotycznego szczepu mikroorganizmów musi być dobrze udokumentowane naukowo i bez rzetelnych badań naukowych nie można twierdzić, że dany preparat jest rzeczywiście probiotykiem. Efekt probiotyczny danego szczepu musi być wykazany dla konkretnej jego dawki. Podkreśla się też rolę zastosowanego nośnika, który może mieć wpływ na właściwości szczepu. Powyższa koncepcja probiotyku obejmuje nie tylko probiotyki przyjmowane doustnie, ale również te podawane innymi drogami, oraz probiotyki, których działanie ma miejsce nie tylko w przewodzie pokarmowym, ale również w obrębie układu oddechowego, skóry i układu moczowo-płciowego.

Historia probiotyków w pediatrii – przykład Polski 

W Polsce zastosowano po raz pierwszy naturalny fermentowany mleczny preparat probiotyczny u dzieci na szeroką skalę celem leczenia epidemii czerwonki w Państwowym Domu Małych Dzieci w Mrągowie w 1972 r. 
Przed zastosowaniem probiotyku dzieci były leczone bezskutecznie dostępnymi środkami farmaceutycznymi w warunkach zaostrzonego reżimu sanitarnego. Zastosowany środek – tzw. mleko acidofilne, zawierał Lactobacillus acidophilus. Po jego wprowadzeniu objawy jelitowe choroby ustępowały, a wyniki posiewów mikrobiologicznych normowały się. Leczone dzieci były bardziej energiczne, obserwowano poprawę apetytu, wzrost ich odporności na infekcje wirusowe dróg oddechowych. Zarejestrowano też wyraźne postępy w ich rozwoju psychomotorycznym. Dowodzi to szerokiego spektrum działania zastosowanego preparatu probiotycznego. Epidemia w Państwowym Domu Małych Dzieci w Mrągowie i jej leczenie wykazały, że efekt podawanych probiotyków jest zależny od ich dawki. Początkowo dzieciom podawano niewielkie ilości mleka acidofilnego (20–150 cm3 na dobę), które powodowały ustąpienie objawów, ale przy nieprawidłowych wynikach badań mikrobiologicznych. Dopiero zastosowanie dawki dobowej 60–600 cm3 spowodowało pełne wyleczenie, tj. ustąpienie objawów przy prawidłowych wynikach badań mikrobiologicznych, zarówno u dzieci, jak i u personelu. Pod koniec 1972 roku epidemia została opanowana. Dotychczas jednak nie udało się ustalić, jaki mechanizm biologiczny odpowiedzialny był za eliminację drobnoustrojów chorobotwórczych z przewodu pokarmowego dzieci. Rozważane są dwie możliwości: wytwarzanie substancji przeciwdrobnoustrojowych przez bakterie probiotyczne (laktocydyna) lub istotna zmiana pH światła przewodu pokarmowego.

Probiotyki w leczeniu dzieci współcześnie

Współcześnie w pediatrii probiotyki znalazły zastosowanie przede wszystkim w leczeniu takich schorzeń, jak biegunki bakteryjne, biegunka związana z Clostridium difficile, biegunka związana z antybiotykoterapią oraz niektóre zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego. U dzieci stosuje się głównie preparaty zawierające szczepy bakterii probiotycznych z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus oraz szczepy probiotyczne drożdży Saccharomyces boulardii. Trwają badania nad zastosowaniem probiotyków u dzieci z atopowym zapaleniem skóry.

Biegunki bakteryjne

W krajach rozwijających się ostre biegunki cały czas są drugą najczęstszą przyczyną zgonów u dzieci. Najczęstszą przyczyną ostrych biegunek są infekcje jelitowe: bakteryjne, wirusowe oraz pasożytnicze. Rzadsze powody to antybiotykoterapia, zatrucia pokarmowe, alergie oraz infekcje inne niż przewodu pokarmowego. Wystąpienie ostrej biegunki jest związane z zaburzeniem działania mikrobioty jelitowej. Głównym celem stosowania probiotyków w takich sytuacjach jest właśnie poprawa funkcji mikrobioty.
Najlepiej przebadanymi szczepami probiotycznymi stosowanymi w leczeniu ostrych biegunek u dzieci są: Lactobacillus – zwłaszcza Lactobacillus acidophilus, Bifidobacterium, Saccharomyces, Clostridium, Streptococcus oraz Escherichia. Dzienna dawka probiotyków najczęściej stosowana w badaniach naukowych to 1,5 × 106 do 1,5 × 1011 bakterii.
Badania naukowe wykazały, że zastosowanie probiotyków w ostrych biegunkach u dzieci istotnie skraca czas trwania biegunki. Ponadto preparaty probiotyczne umożliwiają skrócenie czasu hospitalizacji z powodu ostrej biegunki. Wykazano również istotny spadek ilości stolców w trzecim dniu choroby, a u wielu dzieci skrócenie czasu trwania choroby do trzech dni. Co ciekawe, probiotyki umożliwiają również zminimalizowanie/zredukowanie czasu trwania gorączki oraz wymiotów towarzyszących ostrej biegunce. ​
Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia, istotnym elementem leczenia biegunki u dzieci jest prawidłowe nawodnienie i odżywienie małego pacjenta. Zatem, stosując preparaty probiotyczne należy uwzględnić odpowiednią podaż płynów i posiłków, aby zapobiec odwodnieniu, zaburzeniom elektrolitów i niedoborom składników odżywczych.
To, czego obawia się wielu rodziców dzieci z ostrym przebiegiem biegunki, jest hospitalizacja, która niestety czasami bywa niezbędna. Jednym ze wskazań do przyjęcia dziecka na oddział szpitalny jest właśnie znaczne odwodnienie, wymagające dożylnej podaży płynów. Pobyt w szpitalu jest źródłem wielu stresów, zarówno dla dziecka, jak i dla rodziców. Jennifer Applegate wraz z zespołem badawczym przeanalizowała badania naukowe dotyczące zastosowania probiotyków w biegunce u pacjentów pediatrycznych, niestety, nie wykazano, aby probiotyki zmniejszały ryzyko hospitalizacji w tej grupie chorych.

Biegunka związana z Clostridium difficile

Jedną z najczęściej stosowanych grup leków w skali światowej są antybiotyki. Leki te powinny być ordynowane w przypadku infekcji bakteryjnej. Współcześnie jednak są one często nadużywane – stosowane w sytuacjach, w których nie ma medycznych wskazań do ich przepisania. Niestety, leczenie antybiotykami zaburza skład i funkcjonowanie mikrobioty jelitowej powodując wzrost ilości mikroorganizmów chorobotwórczych. Jednym z takich mikroorganizmów jest Clostridium difficile, bakteria kolonizująca jelito, w przypadku dysbiozy mikrobioty jelitowej. Infekcja Clostridium difficile może mieć różny przebieg: od infekcji bezobjawowej, przez biegunkę, zapalenie jelit, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, po toksyczne rozdęcie okrężnicy. W skrajnie niekorzystnych sytuacjach infekcja może zakończyć się śmiercią chorego.
Analiza badań przeprowadzonych na grupie 8672 pacjentów dokonana przez Joshuę Gol...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy