Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

16 czerwca 2021

NR 25 (Czerwiec 2021)

Akupunktura w łagodzeniu objawów po chemioterapii

0 114

Choroby nowotworowe są głównym problemem zdrowia publicznego na całym świecie oraz główną przyczyną zgonów. Prawdopodobieństwo zdiagnozowania raka w ciągu całego życia wynosi od 37,7 do 39,3%. Na całym świecie w 2017 r. odnotowano ok. 24,5 mln przypadków zachorowania na choroby nowotworowe i 9,6 mln zgonów7.

Z uwagi na ważną rolę stanu zapalnego występującego na różnych etapach rozwoju nowotworu, od jego powstawania do miejscowej inwazji oraz odległych przerzutów, guzy nowotworowe określane są jako „rany, które się nie goją”17.

Obwodowa polineuropatia indukowana chemioterapią (CIPN)

Jednym z trzech standardowych podejść terapeutycznych w leczeniu nowotworów oprócz radioterapii i chirurgii onkologicznej jest chemioterapia. Metoda ta ma wiele skutków ubocznych, które niekorzystnie wpływają na jakość życia pacjenta. Leki stosowane w chemioterapii są neurotoksyczne i mogą uszkadzać nerwy obwodowe, ostatecznie powodując powstanie tzw. obwodowej polineuropatii indukowanej chemioterapią (CIPN, chemotherapy induced peripheral neuropathy). Stanowi ona jeden z najczęstszych skutków ubocznych w trakcie oraz po chemioterapii. Objawy CIPN różnią się w zależności od rodzaju i ciężkości uszkodzenia nerwów: czuciowych, ruchowych i autonomicznych, zazwyczaj obejmując niedowłady i dolegliwości bólowe1, 8. 
U pacjentek z rakiem piersi CIPN obserwuje się u od 30% do 97% przypadków, a u ponad połowy rozwija się ona w ciągu pierwszego miesiąca chemioterapii. Według przeprowadzonych badań, nawet 6 lat po zakończeniu leczenia aż 47% pacjentek nadal zgłasza objawy CIPN10. 
Do najczęstszych objawów klinicznych CIPN należą: parestezje (mrowienie, pieczenie), przeczulica bólowa (wrażliwość na szkodliwą stymulację), allodynia (ból wywoływany przez normalnie nieszkodliwą stymulację, np. dotyk). U niektórych osób występują również objawy motoryczne, takie jak osłabienie siły mięśniowej, zmniejszenie zakresu ruchomości co utrudnia funkcjonowanie w życiu codziennym. Obwodowa polineuropatia indukowana chemioterapią może być bardzo bolesna i powodować kalectwo, które ostatecznie obniża jakość życia. W porównaniu z innymi bólami neuropatycznymi CIPN ma podobny przebieg do neuropatii cukrzycowej, z charakterystycznymi ubytkami czucia określanymi mianem „skarpetek i rękawiczek”, co wynika ze znacznego ograniczenia zdolności czuciowych w obrębie rąk i stóp. Na skutek wystąpienia tak uciążliwych skutków ubocznych niektórzy pacjenci rezygnują z chemioterapii lub decydują się na zmniejszenie dawki, co z kolei wpływa na efektywność leczenia. Stopień nasilenia objawów zależy od stosowanego leku, dawki, czasu leczenia i innych chorób współistniejących, takich jak cukrzyca, czy wcześniejsza ekspozycja na środki neurotoksyczne3, 8, 13. 

Akupunktura w leczeniu CIPN

Częste występowanie skutków ubocznych w postaci CIPN oraz obecne ograniczenia konwencjonalnych metod leczenia zmuszają do poszukiwania lepszych alternatyw. Z uwagi na to, iż akupunktura związana z tradycyjną medycyną chińską ma długą historię w leczeniu bólu jest ona częstym tematem współczesnych badań naukowych oraz alternatywną metodą łagodzenia objawów po chemioterapii 8, 10, 16. 
Metoda ta, w której cienkie metalowe igły wprowadzane są w określone miejsca na ciele – punkty akupunktury – umożliwia stymulację obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego. Akupunktura jest obecnie tematem wielu badań klinicznych, m.in. u pacjentów z rakiem, gdzie wykazano jej skuteczność w łagodzeniu objawów niepożądanych wywołanych toksycznością chemioterapii, od nudności i wymiotów, zmęczenia, niepokoju, depresji, senności po dolegliwości mięśniowo-szkieletowe. Dane uzyskane z badań klinicznych dotyczących zabiegów akupunktury u pacjentów z CIPN wskazują, że metoda ta może złagodzić objawy i poprawić przewodnictwo nerwowe, gdzie efekty utrzymują się aż przez miesiąc1, 2, 8, 10, 16. 
Jak wynika z dotychczasowych badań, akupunktura wykazała również korzyści w leczeniu innych neuropatii obwodowych, takich jak neuropatia cukrzycowa, porażenie Bella, czy zespół cieśni nadgarstka. W badaniu z 2006 r. „Acupuncture treatment for chemotherapy-induced peripheral neuropathy – a case series” udowodniono, że zastosowanie punktów akupunktury CV6, ST36, LI11, EX-LE10 i EX-UE9 wpłynęło znacząco na obniżenie odczuwanego bólu, bez wystąpienia jakichkolwiek skutków ubocznych. Z kolei w pracy badawczej z 2011 r. „Evaluation of acupuncture in the management of chemotherapy-induced peripheral neuropathy” aż u 14 spośród 18 pacjentów z CIPN wystąpiło zmniejszenie objawów neuropatii po 6 tygodniach leczenia. W terapii wykorzystano następujące punkty akupunktury: SP6, ST36 i LV3. 
 

Zdj. 1. Przykładowa aplikacja igieł podczas zabiegu akupunktury
Źródło: zdjęcie autorstwa Magdaleny Grzonkowskiej.

 

Zdj. 2. Przykładowa aplikacja igieł podczas zabiegu akupunktury
Źródło: zdjęcie autorstwa Magdaleny Grzonkowskiej.


Zaburzenia poznawcze (CRCI)

Najczęściej występującym nowotworem u kobiet jest rak piersi, który stanowi 25,1% wszystkich nowotworów na świecie. Pacjentki leczone chemioterapią często skarżą się na utratę pamięci – objaw ten określa się jako zaburzenia poznawcze związane z chemioterapią (CRCI, chemotherapy-related cognitive impairment) lub tzw. mózg po chemii. Powszechnie uznaje się, że jest to jeden z niekorzystnych skutków chemioterapii stosowanej w leczeniu nowotworów złośliwych. Definiuje się je jako poznawcze pogorszenie pamięci, uczenia się, uwagi, rozumowania, funkcjonowania wzrokowo-przestrzennego i przetwarzania informacji w trakcie i po odstawieniu chemioterapii u pacjentów z chorobą nowotworową9, 15. 
Zdaniem Huang i wsp. u pacjentek z rakiem piersi, które odbierają chemioterapię, rozwija się niedobór energii yang. W badaniach z zastosowaniem neuroobrazowania u pacjentów z chorobą Alzheimera wykazano, że zabiegi akupunktury zwiększają łączność hipokampową, aktywują obszary mózgu związane z funkcjami poznawczymi i dostosowują domyślne wzorce aktywności neuronalnej5, 6. 

Zahamowanie czynności szpiku kostnego 

Bardzo wrażliwy na chemioterapię jest również szpik kostny. W wyniku leczenia może dojść do zahamowania jego czynności (na skutek czego może rozwinąć się leukopenia, trombocytopenia, niedokrwistość). Zahamowanie czynności szpiku może powodować gorączkę, wysypkę skórną czy bóle kostne. Wynika to z faktu, iż chemioterapia może nie tylko atakować komórki nowotworowe, ale także hamować silną proliferację i niskie różnicowanie komórek szpiku kostnego oraz wszystkie niedojrzałe komórki z funkcją proliferacyjną, ostatecznie prowadząc do supresji szpiku. Krwinki czerwone, białe i trombocyty są stale produkowane w szpiku kostnym. Supresja jest terminem, którego używamy, kiedy chemioterapia czasowo wpływa na możliwość wytwarzania przez szpik odpowiedniej liczby komórek krwi7. 
W Chinach akupunktura odgrywa ważną rolę w leczeniu supresji szpiku indukowanej chemioterapią. Pacjenci z leukopenią zwykle wykazują objawy utraty apetytu, zmęczenia, bezsenności i zawrotów głowy. Metaanaliza skupiająca się na leukopenii wywołanej chemioterapią, która została opublikowana w 2007 r. wykazała, że terapia z wykorzystaniem akupunktury sprzyjała zwiększeniu liczby leukocytów11. 
Opierając się na teorii tradycyjnej medycyny chińskiej (TCM), leukopenia należy do kategorii chorób wynikających z niedoboru, ze względu na wyczerpanie energii źródłowej qi oraz deficyty esencji, qi i krwi. Badacze uważają, że istnieje ścisły związek między występowaniem nowotworów złośliwych a niedoborem źródłowej qi. Podczas ataku na komórki rakowe chemioterapeutyki uszkadzają również funkcję narządów zang fu, krew oraz qi, prowadząc do leukopenii. Najczęściej używanymi punktami akupunkturowymi w leczeniu leukopenii są Zusanli (ST36) i Guanyuan (CV4)4, 7, 11.

Nudności i wymioty po chemioterapii

Kolejnym częstym powikłaniem występującym prawie u wszystkich pacjentów są nudności i wymioty wywołane chemioterapią (CINV, chemotherapy-induced nausea and vomiting). Dolegliwości te mogą prowadzić do wielu szkodliwych następstw, takich jak zaburzenia elektrolitowe, odwodnienie czy brak apetytu. Ponadto mogą wystąpić cięższe powikłania, w tym krwawienie z powodu uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego, infekcja, a nawet śmierć. Powszechnie przepisywane leki nie mają wystarczającej skuteczności, a zwiększanie ich dawki może indukować kolejne skutki uboczne (bóle głowy, zawroty głowy i zaparcia)12. 
Narodowy Instytut Zdrowia (NIH – amerykańska instytucja rządowa zajmująca się badaniami biomedycznymi i związanymi ze zdrowiem, część Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej Stanów Zjednoczonych) zalecił terapię akupunkturą jako skuteczną i uzupełniającą interwencję w zapobieganiu CINV. Działanie przeciwwymiotne akupunktury wiąże się z oddziaływaniem i regulacją funkcji nerwów trzewnych, przekaźników nerwowych oraz rytmu żołądkowo-jelitowego11.

Stan zapalny

Częstą chorobą przewodu pokarmowego jest rak żołądka, który zajmuje piąte miejsce na liście najpowszechniejszych chorób nowotworowych i jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonów związanych z rakiem na świecie. Każdego roku u ok. 1 mln osób diagnozuje się raka żołądka, a ok. 700 tys. umiera na tę chorobę. Ze względu na połączenie diety, genetyki i dużej częstości występowania Helicobacter pylori szczególnie często stwierdza się go w populacjach krajów Azji Wschodniej, w tym Chin18. W latach 2010–2014 pięcioletni wskaźnik przeżywalności u chorych na raka żołądka wynosił 69% w Korei Południowej, 60% w Japonii i mniej niż 40% w większości innych krajów, w tym na Tajwanie i w Stanach Zjednoczonych14. Częste działania niepożądane chemioterapii w tej jednostce chorobowej obejmują zahamowanie czynności szpiku kostnego, objawy ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, utrata apetytu, wzdęcia brzucha, bóle brzucha, biegunka, krwawienie z dróg oddechowych itd.), zaburzenia czynności wątroby lub nerek, uszkodzenie mięśnia sercowego czy powstanie alergii14, 17, 18. 
Biorąc pod uwagę decydującą rolę braku równowagi Th1/Th2 występującego w przebiegu choroby nowotworowej żołądka i odpowiedzi zapalnych w progresji nowotworu, autorzy badania „Efficacy of Acupuncture and Moxibustion as a Subsequent Treatment after SecondLine Chemotherapy in Advanced Gastric Cancer” wysunęli hipotezę, że akupunktura może nawet hamować rozwój nowotworu przez odwracanie nierównowagi Th1/Th2 i hamowanie stanu zapalnego. U pacjentów nowotworowych wraz z zajęciem ściany żołądka wzrasta poziom CRP, Ca199 i IL-6 w osoczu krwi. W niniejszej pracy autorzy wykazali, że wskaźniki te ule...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy