Dołącz do czytelników
Brak wyników

Medycyna wschodu

28 lutego 2022

NR 29 (Luty 2022)

Akupunktura w migrenowych bólach głowy

0 421

Ból głowy ze względu na dużą częstość występowania jest poważnym problemem zdrowia publicznego. Migrena jest przewlekłą chorobą neurologiczną, która charakteryzuje się nawracającymi bólami głowy i objawami neurologicznymi (Peihong Ma). Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) migrena plasuje się na ósmym miejscu, jeśli chodzi o najbardziej uciążliwe i upośledzające życie codzienne choroby neurologiczne. Z kolei w badaniu Global Disease Burden (GBD) z 2019 r. wykazano, że migrena pozostaje drugą na świecie przyczyną niepełnosprawności, a pierwszą wśród młodych kobiet.

Szacuje się, że osoby cierpiące na migrenę w wyniku jej ataków tracą lub w znacznym stopniu ograniczają aż 5,6% czasu ze swojego życia. Według przeprowadzanych badań naukowych i analiz statystycznych częstość występowania migreny uzależniona jest od wieku, płci i statusu społeczno-ekonomicznego. Okazuje się, że bóle głowy typu migrenowego częściej występują u kobiet w wieku między 18. a 49. rokiem życia. Szczyt zachorowalności, przypadający na ok. 40. rok życia, to czas, w którym prawdopodobieństwo wystąpienia migreny jest takie samo u obu płci4. Szacuje się, że na migrenowe bóle głowy cierpi ok. 6–7% mężczyzn i 15–18% kobiet. Ponad połowa pacjentek z migrenami zgłasza, że ich objawy są powiązane z miesiączką.
Do specyficznych czynników ryzyka migreny należą: nadużywanie leków na tzw. ostrą migrenę, otyłość, depresja, płeć żeńska i wysoki poziom stresu. Co ciekawe, określono również czynniki, które mogą chronić przed wystąpieniem migreny, i do tej grupy zakwalifikowano: odpowiednio dozowane leki, wyższe wykształcenie, bycie w związku małżeńskim lub posiadanie silnych więzi społecznych, aktywność fizyczną oraz umiejętność radzenia sobie ze stresem15. 
Mimo ciągłego postępu w diagnostyce i leczeniu farmakologicznym, wyniki leczenia migreny są wciąż poniżej oczekiwań. W związku z powyższym akupunktura i inne niefarmakologiczne metody leczenia są coraz częściej zalecane i stosowane w krajach zachodnich. W 1998 r. NIH (Narodowy Instytut Zdrowia – amerykańska instytucja rządowa zajmująca się badaniami biomedycznymi i związanymi ze zdrowiem, część Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej Stanów Zjednoczonych) stwierdziło, że akupunktura może być użyteczną terapią wspomagającą lub akceptowalną alternatywą w przypadku kilku zaburzeń, w tym m.in. bólu głowy1.
Migreny są schorzeniem trudnym w leczeniu, metody farmakoterapeutyczne stosowane są często jako pierwsza metoda z wyboru, mimo iż w wyniku ich stosowania mogą wystąpić niepożądane skutki uboczne, w tym: przyrost wagi, zmęczenie, zaburzenia snu, uszkodzenie wątroby, zaburzenia metaboliczne i reakcje żołądkowo-jelitowe21. Długotrwałe stosowanie niektórych leków może wręcz przyczynić się do rozwinięcia się bólu głowy w tzw. przewlekłych migrenach. Prawdopodobieństwo skutecznej terapii lekami zwiększa się, jeśli zostaną one podane na wczesnym etapie rozwoju migreny, w odpowiednich dawkach oraz będą przyjmowane we właściwy sposób. Niektóre badania sugerują, że niedostateczne leczenie ataków migrenowych w tzw. okresie ostrym może prowadzić do rozwoju migren przewlekłych z powodu przyzwyczajenia się organizmu do zażywanych leków4. 
 

Zdj. 1. Przykładowa aplikacja igieł podczas zabiegu akupunktury na dolegliwości migrenowe
Źródło: Zdjęcie autorstwa Magdaleny Grzonkowskiej.


Klasyfikacja migrenowych bólów głowy

W klasycznym, tradycyjnym podejściu migrenę klasyfikuje się na dwa główne podtypy: „migrenę bez aury” i „migrenę z aurą”18. Można je zróżnicować jako przewlekłe i epizodyczne. Ponadto wyróżnia się cztery główne fazy opisujące rozwój migreny: zwiastującą, aurę, ból i postdromalną. Nie wszystkie migreny rozwijają się jednak w sposób liniowy i mają odrębne fazy. W fazie zwiastującej wyniki pozytronowej tomografii emisyjnej i badania fMRI wykazały aktywność podwzgórza, wzgórza i kory i aktywność ta koreluje z takimi objawami, jak: zintensyfikowane ziewanie, wielomocz, zaparcia, drażliwość, światłowstręt, wahania nastroju, trudności z koncentracją i ból szyi. Faza aury obejmuje destrukcyjne zmiany w części zmysłowej, w których dominują aury wizualne, podczas których mogą wystąpić mroczki, zaburzenia widzenia, rozbłyski światła lub martwe pola widzenia. Mogą one również występować jako zmiany węchowe, czuciowe lub językowe. Patofizjologia w aurze tłumaczona jest uwalnianiem substancji, takich jak tlenek azotu, co powoduje zwiększony przepływ krwi w mózgu. Faza bólu głowy jest napędzana przez percepcję bólu komunikowaną od aferentnych peryferyjnych zakończeń nerwowych do centralnych ośrodków kontroli bólu. Faza postdromalna wywołana jest zwężeniem naczyń i zmniejszonym przepływem krwi w mózgu, który często występuje z objawami, takimi jak: zmęczenie, trudności z koncentracją, nudnościami i drażliwością15. 
Migrena bez aury jest stwierdzana, jeśli nastąpi przynajmniej pięć ataków, które trwają od 4 do 72 godzin bez objawów poprzedzających. Ból migrenowy ma co najmniej dwie cechy określające (jednostronny, pulsujący, umiarkowany lub silny ból, który nasila aktywność fizyczna) i co najmniej jeden objaw towarzyszący (nudności, wymioty, światłowstręt) i nie można tego wyjaśnić inną przyczyną medyczną. 
Migrena z aurą polega na tym, że dana osoba doświadcza jakiegoś rodzaju doznań związanych z początkiem migreny. Kryteria diagnostyczne dyktują, że objawy aury mogą być czuciowe, wizualne, ruchowe czy językowe. Każda aura trwa od 5 do 60 minut, a przynajmniej jeden objaw aury jest jednostronny, po czym w ciągu godziny następuje atak bólu głowy15. 
 

POLECAMY

Zdj. 2. Elektroakupunktura
Źródło: Zdjęcie autorstwa Magdaleny Grzonkowskiej.


Klasyfikacja bólu głowy według TCM (tradycyjnej medycyny chińskiej) jest znacznie mniej wystandaryzowana niż zachodnia, ponadto uwzględnia zróżnicowane objawy nie tylko te powiązane z bólem głowy. W rezultacie, w różnych tekstach TCM można znaleźć pewne różnice zarówno w objawach, jak i samym leczeniu oraz stosowanych punktach. Syndromy określane jako „nadmiar Yang Wątroby” i „niedobór Esencji Nerek” wydają się bliższe pojęciu migreny „zachodniej”, ponieważ powiązane są z pulsującym bólem, wymiotami oraz pogorszeniem stanu w wyniku aktywności fizycznej1. Innym podejściem jest traktowanie migreny jako następstwa braku równowagi w przepływie energii Qi oraz niewystarczającej ilości i przepływu krwi w narządach16. Duża liczba syndromów występujących w medycynie chińskiej powoduje, że nie można stworzyć jednego zestawu punktów akupunkturowych, które byłyby skuteczne u każdego pacjenta. W przeglądzie piśmiennictwa można więc napotkać różne propozycje kombinacji tych punktów. 
Z przeglądu literatury fachowej wynika, że migreny 2–3 razy częściej dotyczą kobiet i bardzo często powiązane są z cyklem menstruacyjnym. Co więcej, takie ataki podczas miesiączki trwają zwykle dłużej, a towarzyszące im objawy neurologiczne, np. nudności, są znacznie silniejsze niż w przypadku migren występujących poza cyklem. Cykliczny wzrost i spadek estrogenu zwiększa również częstość występowania zaburzeń emocjonalnych związanych z migreną (depresja, lęki, myśli samobójcze). U takich pacjentek stosowanie leków psychoaktywnych może wręcz nasilać objawy migren, z kolei przyjmowanie preparatów przeznaczonych do zwalczania epizodów migren może wpływać na stan psychoemocjonalny. U takich osób zasadne jest więc stosowanie niefarmakologicznych form leczenia. Metoda akupunktury może oddziaływać jednocześnie na obydwie strefy problemów, bez efektów ubocznych potęgujących któreś z dolegliwości. Zhang Y. i wsp.19 we własnej pracy badawczej na temat migren bez aury powiązanych z menstruacją w swojej procedurze leczniczej stosowali punkty akupunktury: GB 20, GB 8, Pc 6, Sp 6 i Liv 3. W badaniu tym po 12 tygodniach terapii zaobserwowali znaczną poprawę stanu emocjonalnego pacjentek oraz złagodzenie objawów migreny, w szczególności poziomu bólu i intensywności ataków. Podobne spostrzeżenia mieli autorzy innych prac badawczych: Zhao i wsp.22, Smith i wsp.14, Liao i wsp.8.
Medycyna zachodnia i TCM to dwa światy o różnych paradygmatach, które na pierwszy rzut oka wydają się nie do pogodzenia. Akupunktura jest metodą bardziej holistyczną i uwrażliwioną na wszystkie źródła złego samopoczucia pacjenta (w tym współistniejące objawy inne niż ból)1. Teoria TCM mocno związana jest z pojęciem energii życiowej określanej mianem Qi. Zakłada ona, że organizm będzie cierpieć z powodu choroby lub wielu schorzeń, gdy przepływ energii Qi w ciele będzie nieprawidłowy. Jedną z metod, która jest w stanie przywrócić ciało do równowagi, jest właśnie akupunktura. W tej metodzie wbija się igły w określone punkty zlokalizowane na przebiegu tzw. kanałów energetycznych nazywanych meridianami18. Klinicznie do zwalczania dolegliwości bólowych stosowane są dwie metody – akupunktury klasycznej oraz elektroakupunktury17. 
W zależności od postawionej diagnozy według zasad TCM akupunkturzysta wybiera punkty pomocne w danym zaburzeniu oraz oszacowuje liczbę potrzebnych zabiegów. Niektórzy badacze uważają, że terapia akupunkturą jest skuteczna dopiero po określonej liczbie sesji (minimum 6–8), jednakże nie potrafią jeszcze wskazać najbardziej efektywnego czasu do wykonania terapi tj. częstotliwości wizyt, czy kiedy najlepiej rozpocząć zabiegi15.  
Akupunktura jest metodą leczniczą w TCM mającą silne powiązania z konfucjanizmem i taoizmem. Jej techniki rozwijały się przez wieki, różniąc się w swej formie w zależności od okresu historycznego. Ostatecznie metoda ta odrodziła się w komunistycznych Chinach w 1949 r., w wyniku czego powstał znany nam system TCM będący kompilacją różnych form akupunktury. Rozprzestrzenianie się akupunktury na Zachód następowało w różnych ramach czasowych. Akceptacja społeczności medycznej w Stanach Zjednoczonych wzrosła dopiero w 1998 r., kiedy Narodowy Instytut Zdrowia opublikował konsensus co do skuteczności akupunktury jako środka przeciwbólowego na pooperacyjny ból zębów i leczenie pooperacyjne i chemioterapeutyczne wywołujące nudności i wymioty. Od tego czasu akupunktura zyskuje na popularności, a szpitale akademickie powoli włączają tę metodę do kompleksowego planu leczenia. Szacuje się, że 1,5% populacji Stanów Zjednoczonych zostało poddane leczeniu akupunkturą przynajmniej raz w ciągu swojego życia15.
 

Zdj. 3. Przykładowa aplikacja igieł podczas zabiegu akupunktury
Źródło: Zdjęcie autorstwa Magdaleny Grzonkowskiej.


Badania naukowe na temat akupunktury w leczeniu migren

Metaanaliza z wykorzystaniem bazy danych Cochrane wskazuje, że akupunktura jest metodą dobrze tolerowaną, bezpieczną dla pacjentów oraz skuteczną, jeśli osoba wykonująca terapię jest odpowiednio przeszkolona. W 2009 r. na podstawie przeanalizowanych danych stwierdzono, że „istnieją spójne dowody na to, że akupunktura zapewnia dodatkowe korzyści w leczeniu ostrych napadów migreny lub też w standardowej opiece. Dostępne badania sugerowały, że akupunktura jest co najmniej tak samo skuteczna, a być może nawet bardziej niż profilaktyczne leczenie farmakologiczne i ma mniej działań niepożądanych”10. Po 7 latach zaktualizowanie tego samego przeglądu Cochrane sugerowało zmniejszenie częstości występowania bólów głowy przez połączenie akupunktury ze zwykłą opieką oraz że akupunktura może być co najmniej tak samo skuteczna jak leczenie lekami w celach zapobiegawczych i wiąże się z mniejszą liczbą działań niepożądanych9.
Niedawne badania sugerują, że w odpowiedzi na zabieg akupunktury dochodzi do zmian w funkcjonowaniu układu nerwowego, w tym zmiany stężeń jonów K+, Na+ i Ca+ w neuronach. Jak do tej pory zaproponowano kilka hipotez podkreślających wpływ akupunktury na uśmierzanie bólu, w tym wywoływanie działania przeciwbólowego na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza oraz endogenny układ opioidowy. Powszechnie wiadomo, że wzgórze odgrywa ważną rolę w szlakach przekazywania bólu. W badaniach anatomicznych wykazano, że informacje o bólu powstają na skutek zadziałania bodźca przekazywanego z narządów zmysłów za pośrednictwem wzgórza do odpowiedniego obszaru kory mózgowej, takiego jak pierwotna kora somatosensoryczna i przednia część zakrętu obręczy (co wiąże się z kontrolą emocji)4. 
Od czasu pierwszego badania neuroobrazowego dotyczącego akupunktury w leczeniu migren między 2008 a 2021 r. powstało prawie 30 prac naukowych. Badania te umożliwiają większe zrozumienie reakcji zachodzących w organizmie podczas zabiegów akupunktury i zaobserwowanie ich w czasie rzeczywistym11.  
W 2018 r. jako metodę badawczą wpływu akupunktury na mózg człowieka zastosowano obrazowanie protonową spektroskopią rezonansu magnetycznego. Jest to zaawansowana nieinwazyjna metoda obrazowania pozwalająca na obserwację dynamicznych zmian metabolizmu w ośrodkowym układzie nerwowym, różnicowanie zmian morfologicznych i monitorowanie efektów terapii. Technika ta została już wykorzystana do badania metabolizmu mózgu w szerokim zakresie zaburzeń4, 12. 
Okazuje się, że przy występującej migrenie można zaobserwować, że w mózgu występują zmienione poziomy metabolitów, takich jak N-acetyloasparaginian (NAA), kreatyna (Cr), marker metabolizmu energetycznego oraz związki zawierające chlor. W szczególności zauważany jest zmniejszony poziom N-acetyloasparaginianu (NAA jest uznawany za wskaźnik żywotności i funkcjonowania neuronów – obserwuje się jego spadek po podaniu neurotoksyn). Gu i wsp.4 postanowili zbadać u osób cierpiących na migrenowe bóle głowy zmiany metabolitów mózgu oraz ich relacji w odpowiedzi na leczenie akupunkturą. Po zabiegu akupunktury i przeanalizowaniu wyników wykazano znaczny wzrost NAA/Cr w obszarach mózgu ważnych dla przekazywania odczucia bólu, m.in. wzgórza. Dodatkowo, poziom NAA/Cr był skorelowany z redukcją intensywności odczuwanego bólu głowy. Spadek NAA wskazuje na dysfunkcje mitochondrialne. Wzrost NAA może zatem odzwierciedlać ożywienie aktywności neuronalnej wzgórza przez modulację nocyceptywną. 
Powyższe badanie dostarczyło pierwszych dowodów wskazujących na zmiany metabolitów mózgowych w odpowiedzi na terapię akupunkturą w migrenie, potwierdzając tym samym jej zasadność w leczeniu tej jednostki chorobowej4. W pracy badawczej z 2021 r. Zhao T. i wsp.21 przeanalizowali dostępne piśmiennictwo na temat akupunktury i migren z okresu między 2000 a 2020 r. Wyniki l...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy