Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

24 czerwca 2020

NR 19 (Czerwiec 2020)

Akupunktura w terapii alergicznego nieżytu nosa

96

Wśród grupy chorób zbiorczo nazywanych cywilizacyjnymi wyróżnić można szereg schorzeń o zauważalnie rosnącym z roku na rok odsetku zachorowań. Zaliczają się tu również alergie, błędnie opisywane jako schorzenia autoimmunologiczne, będące jedną z najbardziej obciążonych stereotypami grupą schorzeń. Często błędnie opisywane jako choroby autoimmunologiczne, są jedną z najbardziej obciążonych stereotypami grupą schorzeń – taki stan pogłębia duża liczba „mitów” na temat mniej lub bardziej naturalnych „cudownych” metod leczenia alergii.

Do tego zbiorczego worka na magię i szarlatanerię wrzucana jest często również medycyna chińska – zarówno jako całość tradycyjnych koncepcji zdrowia i choroby wypracowanych na Dalekim Wschodzie, jak i jej poszczególne składowe, w tym zwłaszcza akupunktura. Trudno się zresztą temu dziwić – w dobie dominacji farmakoterapii w leczeniu większości dolegliwości człowieka, wiara w uzdrawiającą moc wbijanych w ciało igieł może dla niektórych zakrawać na słaby żart. Jak się jednak okazuje, nie tylko nie jest to dowcip, ale wręcz przeciwnie – jest to kolejna użyteczna modalność w niekończącym się boju o dobrostan alergików. Ponieważ „alergia” to pojęcie szerokie, obejmujące szereg jednostek chorobowych (w tym astmę oskrzelową, alergię sezonową czy egzemę), w tym artykule skoncentrujemy się na wykorzystaniu akupunktury w terapii alergicznego nieżytu nosa (ICD-10: J30). Zanim jednak spróbujemy przyjrzeć się możliwościom terapii akupunkturowej, sprecyzujmy, jak dochodzi do rozwoju objawów tego schorzenia (nazywanego potocznie katarem siennym). 
 

POLECAMY

R e k l a m a


Mechanizm powstawania alergicznego nieżytu nosa i kryteria diagnostyczne

Czym jest zatem alergiczny nieżyt nosa? Jest to reakcja o charakterze zapalnym w obrębie śluzówki nosa chorego, która zachodzi w wyniku kontaktu z alergenem, ale jedynie u osoby wcześniej uczulonej na ten czynnik. Podstawą dla tej reakcji jest odpowiedź układu odpornościowego zależna od immunoglobulin klasy E (IgE) – tzw. nadwrażliwość typu I9. 
Jak dokładnie przebiega ta katastrofalna w skutkach kaskada wydarzeń immunologicznych? Początkiem jest powstanie w organizmie swoistych (specyficznych względem określonego alergenu) przeciwciał z klasy IgE. Przeciwciała te, obecne na błonach śluzowych uczulonego, w momencie pojawienia się alergenu (substancji uczulającej) przyłączają się do niej (np. do pyłku drzewa). Takie połączenie jest brzemienne w skutkach, bowiem przeciwciało takie nie jest niezmienną od momentu powstania strukturą. Wiązanie właściwego dla niego antygenu (tu zwanego alergenem z racji wywoływanej reakcji) umożliwia przyłączenie się kompleksu przeciwciało–alergen do powierzchni komórek tucznych (mastocytów) i bazofili (granulocytów zasadochłonnych – rodzaj komórek odpornościowych). Mechanizm łączenia się przeciwciał IgE z powierzchnią ww. komórek nie jest sam w sobie patologią – reakcja taka (u pacjenta z prawidłowo działającym układem odpornościowym) jest najczęściej podstawą reakcji obronnej w trakcie infestacji pasożytniczej w organizmie człowieka. Patologią jest więc to, że u chorego na alergiczny nieżyt nosa w krwiobiegu (i na błonach śluzowych) krążą przeciwciała IgE „uczulone” nie na tkanki pasożyta, a na potencjalnie niegroźne substancje (np. pyłki czy sierść zwierząt). 
Co się dzieje dalej? Zaalarmowane połączeniem z przeciwciałami IgE komórki tuczne i bazofile zaczynają uwalniać szereg mediatorów stanu zapalnego, m.in. histaminę i sulfidoleukotrieny. Te zaś odpowiedzialne są za ciąg specyficznych objawów alergicznego nieżytu nosa: zmniejszoną drożność nosa, wodnisty wyciek z nosa, uczucie swędzenia, kichanie, a czasem również kaszel. Jest to tzw. faza wczesnej nadwrażliwości typu I. 
Co ważne, stan ten może się przedłużać, wchodząc w tzw. fazę późnej nadwrażliwości typu I – często niekojarzonej z tym typem. Objawy mogą pojawić się 6–10 godzin po ekspozycji na alergen – niestety, leki przeciwhistaminowe, skuteczne w odpowiedzi wczesnej są z reguły nieskuteczne w fazie późnej. Leczeniem z wyboru są wówczas glikokortykosteroidy. 
Podsumowując, u podstaw alergicznego nieżytu nosa (jak i wielu innych chorób o charakterze alergii) leży nadwrażliwość układu odpornościowego chorego na określone substancje. W zależności od pacjenta, z różnym skutkiem stosowane są terapie odczulające – dla wielu chorych jedynym rozwiązaniem jest terapia objawowa w postaci wspomnianych grup leków oraz ograniczenie ekspozycji na alergeny. To zaś wiąże się niejednokrotnie z zauważalnym obniżeniem jakości życia pacjenta, trudnym do opanowania innymi formami terapii. 

Alergia z punktu widzenia medycyny chińskiej

Pisząc o medycynie chińskiej nie sposób nie zaznaczyć, że jest to pojęcie o tyle szerokie, co nieprecyzyjne. Często terminem tym określa się każdą tradycyjną metodę terapeutyczną pochodzącą z Dalekiego Wschodu. Dalej, jeśli już nawet zawęzimy tę definicję do tych szkół, które wywodzą się z terenów obecnie zajmowanych przez Chińską Republikę Ludową (ChRL), nadal napotykamy na szereg podziałów i różnic w rozumieniu fizjologii i patologii (a co za tym idzie – również terapii) człowieka. Zatem by sprecyzować, ten artykuł ma na celu zarysować wizję schorzenia, jakim jest w medycynie zachodniej alergiczny nieżyt nosa w ujęciu dwóch głównych nurtów medycyny chińskiej: Tradycyjnej Medycyny Chińskiej (TCM, wiodącej swój rodowód z przemian kulturowych rewolucji komunistycznej, usystematyzowanej na wzór medycyny zachodniej) i Klasycznej Medycyny Chińskiej (CCM, koncentrującej się na przetrwałych poza ChRL szkołach terapii – dążącej do reinterpretacji pierwotnych traktatów medycyny chińskiej). 
Problemem, który napotka zatem człowiek Zachodu, próbujący leczyć alergiczny nieżyt nosa metodami Wschodu jest… brak takiego schorzenia. Czy może lepiej rzec – silne zróżnicowanie strategii terapeutycznych, w zależności od rozpoznanego zaburzenia i jego pierwotnej przyczyny. Ideą medycyny chińskiej jest bowiem to, że ten sam objaw (tu: alergiczny nieżyt nosa) może wynikać ze zgoła różnych patologii w rozumieniu filozofii TCM/CCM. To zaś powoduje duży zamęt choćby w badaniach naukowych nad stosowaniem medycyny chińskiej w terapii przeróżnych schorzeń. Owa indywidualizacja terapii wybitnie utrudnia zebranie jednolitej grupy badanej i określenie próby kontrolnej. Bo jak prowadzić badania w oparciu o poprawę symptomów, gdy według medycyny chińskiej każdy z pacjentów w grupie doświadcza innego zaburzenia? A i tak, co ciekawe, wiele badań wskazuje na użyteczność medycyny chińskiej w kombinowanej terapii alergii, w tym alergicznego nieżytu nosa. W tym krótkim artykule nie ma możliwości, by omówić całe spektrum spodziewanych wzorców (ang. pattern) zaburzeń wyznaczanych w TCM/CCM u pacjentów z objawami kataru siennego, więc jedynie zaznaczę złożoność tego problemu, która odpowiada za długość i kompleksowość leczenia. 
Według kompendium zatytułowanego Tradycyjna Medycyna Chińska. Fundamenty praktyki klinicznej10 wyróżnić można pięć najczęściej występujących wzorców:

  • Niedobór i Zimno qi Płuc,
  • Niedobór qi Śledziony,
  • Niewydolność yang Nerek,
  • przetrwałe Gorąco w Kanale Płuc,
  • Wilgoć blokująca nos.

Cechami wspólnymi powyższych wzorców są: napadowe przekrwienie błony śluzowej nosa, ciągłe kichanie, duża ilość wodnistej i klarownej wydzieliny z nosa, upośledzenie węchu, niedrożność nosa. Jak więc widać, w podstawowym znaczeniu „nieżytu nosa” wszystkie powyższe wzorce zgadzają się z opisem objawów właściwym w medycynie zachodniej. Jednak dokładniejsze przyjrzenie się innym cechom diagnostycznym (charakterowi pulsu, obrazowi języka chorego, innym towarzyszącym objawom, np. czy chory odkrztusza śluz, czy czuje się osłabiony, jaki ma apetyt, czy alergii towarzyszą luźne stolce) pozwala zauważyć charakterystyczne różnice, bezpośrednio wpływające na koncepcję leczenia. I tak odpowiednio należy przy:

  • Niedoborze i Zimnie qi Płuc – ogrzać Płuca i rozproszyć Zimno,
  • Niedoborze qi Śledziony – wzmocnić ten narząd (w rozumieniu medycyny chińskiej) i zadbać o jakość qi, 
  • niewydolności yang Nerek – ogrzać i przywrócić zasób yang Nerek,
  • przetrwałym Gorącu w Kanale Płuc – oczyścić Gorąco Płuc,
  • obecności Wilgoci blokującej nos – usunąć Wilgoć.

Dla lekarza medycyny akademickiej takie stwierdzenia mogą wydawać się magią w najczystszej postaci. Trzeba jednak pamiętać, że medycyna chińska o tych samych schorzeniach mówi po prostu innym, nieco bardziej poetyckim językiem, który z punktu widzenia terapeuty Wschodu pozwala mu dostrzec powiązania między z pozoru niezwiązanymi ze sobą objawami chorego. A wszystko to w celu odnalezienia przyczyny i wdrożenia leczenia przyczynowego, a nie objawowego. 
Co więcej, by pomóc pacjentowi, terapeuta TCM/CCM ma różne metody: akupunkturę, moksybucję, dietetykę, ziołolecznictwo i szereg form pracy z ciałem: biernych (np. tuina) oraz czynnych (różne systemy ćwiczeń leczniczych i zaleceń co do zdrowego, zrównoważonego trybu życia). Ponieważ tematem tego artykułu jest 
akupunktura, to na niej skoncentrujemy się w dalszej części tekstu.

Akupunktura w alergicznym nieżycie nosa – badania i rekomendacje

Zaczynając zatem od rekomendacji i dobrych praktyk, dokumentem kompleksowo traktującym o temacie tego artykułu jest Clinical Practice Guideline for Allergic Rhinitis Treatment with Acupuncture autorstwa Chena i wsp.1. Wszystkich praktyków TCM/CCM zachęcam serdecznie do zapoznania się z tą publikacją, pokazującą najczęściej wykorzystywane style akupunktury w leczeniu alergicznego nieżytu nosa. Znajdziemy tam zarówno wytyczne co do rozumienia tegoż schorzenia w ujęciu medycyny akademickiej, jak i orientalnej – wraz z ww. wzorcami patologii według fizjologii TCM/CCM. Dalej opisane są najczęściej wykorzystywane w terapii punkty aku (zależne od rozpoznanych patologii) wraz z różnymi formami ich stymulacji. Dla przykładu, w kontekście standardowych technik igłowania autorzy polecają wykorzystanie jako głównych punktów: LI20, GV29, GB20, LI4 oraz ST36. Natomiast na podstawie występujących objawów sugerują dodanie określonych punktów, np. przy Niedoborze Płuc – BL13 i LU9. 
Kahn i wsp.5 przyjrzeli się dostępnej literaturze z zakresu zastosowania akupunktury w otolaryngologii. Przegląd trzydziestu artykułów spełniających kryteria wejściowe dotyczył licznych schorzeń, m.in. alergicznego nieżytu nosa. We wnioskach autorzy stwierdzają, że „biorąc pod uwagę profil bezpieczeństwa, koszt i postrzegane zyski (z terapii akupunkturą), zaczynają pojawiać się wytyczne oraz rekomendacje do wykorzystania akupunktury jako wspierającej lub alternatywnej metody leczenia alergicznego nieżytu nosa”. Aż 13 z 30 analizowanych artykułów dotyczyło właśnie terapii alergicznego nieżytu nosa, i mimo pewnej liczby błędów w konstrukcji badań, wszystkie wykazały zauważalny i pozytywny wpływ akupunktury.
Do podobnych, choć znaczne ostrożniej wyciąganych wniosków doszli Liang i wsp.6 w przeglądzie badań nad wykorzystaniem akupunktury w terapii alergicznego nieżytu nosa. Choć wskazują oni na niską jakość większości dostępnych badań lub niewielkie grupy badane, ostatecznie konkludują, że „akupresura wydaje się skuteczna w leczeniu objawowym alergicznego nieżytu nosa i astmy, choć konieczne są większe badania celem potwierdzenia bezpieczeństwa”.
Czy jednak akupunktura może wpływać na same mechanizmy immunologiczne, stojące za reakcjami alergicznymi w omawianym schorzeniu? Jak pokazują badania McDonalda i wsp.7, zapewne może – a przynajmniej u osób cierpiących na tę formę alergii uczulonych na roztocza. W przeprowadzonych na grupie 151 dorosłych badaniach wykazali oni, że w grupie badanej, stosującej akupunkturę 2 razy w tygodniu przez 8 tygodni, zauważalnie spadło miano specyficznych przeciwciał IgE oraz znacząco zmniejszyło się stężenie substancji P (rodzaj neuropeptydu zapalnego) już po 18–24 godzinach od pierwszego zabiegu z 408,74 (299,12) pg/ml do 90,77 (22,54) pg/ml. Również jedynie w grupie otrzymującej „prawdziwą” akupunkturę zauważono znaczące osłabienie w nasileniu symptomów – w przeciwieństwie do grupy poddanej tzw. pozorowanej akupunkturze (ang. sham acupuncture). Ten efekt badacze przypisali zmniejszeniu ekspresji receptora kapsaicynowego (TRPV-1) , którego ekspresja odgrywa znaczącą rolę w pojawianiu się objaw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy