Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

20 października 2020

NR 21 (Październik 2020)

Fitoterapia dny moczanowej

80

Dna moczanowa należy do grupy chorób układu kostno-mięśniowego i tkanki łącznej. Schorzenie to jest rodzajem zapalenia stawów spowodowanym odkładaniem się kryształów moczanu sodu w płynie stawowym i powstawaniem ich złogów w innych tkankach i narządach (np. w obrębie małżowiny usznej czy w nerkach).

Ze zjawiskiem odkładania się kryształów moczanowych mamy zwykle do czynienia, kiedy stężenie kwasu moczowego (uric acid, UA) w surowicy krwi wzrośnie powyżej 6,8 mg/dl (hiperurykemia). Może ono jednak zachodzić również przy prawidłowym stężeniu kwasu moczowego. Krystalizacja i odkładanie się kryształów jest odpowiedzialne za rozwój stanu zapalnego stawów i okolicznych tkanek oraz za powstawanie guzków dnawych wypełnionych skupiskami kryształów.

POLECAMY

R e k l a m a

Kwas moczowy

Kwas moczowy (u człowieka i gatunków wyższych naczelnych) jest końcowym produktem przemiany puryn występujących w kwasach nukleinowych i nukleotydach. Puryny powstają przez rozkład produktów białkowych i następnie są metabolizowane przez oksydazę ksantynową (enzym) do hipoksantyny, a dalej do ksantyny i kwasu moczowego. Ludzie nie posiadają enzymu urykazy, który rozkłada puryny do rozpuszczalnej alantoiny. W efekcie większe stężenie UA będzie krystalizować się w tkankach. Również w procesie metabolizmu fruktozy powstaje kwas moczowy. Fruktokinaza metabolizująca fruktozę zużywa adenozyno-5’-trifosforan (ATP), co w kolejnych reakcjach prowadzi do zwiększonej produkcji UA i hiperurykemii.

Hiperurykemia

Hiperurykemię, ze względu na przyczynę, dzieli się na:

  • pierwotną (wynikającą z wrodzonych zaburzeń enzymatycznych);
  • wtórną, spowodowaną np.:
  • nadużywaniem alkoholu,
  • zwiększoną podażą puryn i fruktozy w diecie,
  • przebiegiem chorób, takich jak np. czerwienica prawdziwa, niedokrwistość hemolityczna,
  • radioterapią,
  • zmniejszonym wydalaniem kwasu moczowego przez nerki, np. u pacjentów z nefropatią wywołaną ołowicą (zatrucie ołowiem); fizjologicznie z moczem wydala się ok. 500 mg kwasu moczowego na dobę,
  • nadmiernym wysiłkiem fizycznym.

Epidemiologia

Według europejskich danych epidemiologicznych problem dny moczanowej dotyczy ok. 1–2% populacji, czyli można założyć, że w Polsce na tę przypadłość choruje 380–760 tys. osób. W najbliższych latach spodziewany jest wzrost zachorowań na dnę, ponieważ w krajach wysoko rozwiniętych rośnie zapadalność na choroby metaboliczne, które są jednym z czynników ryzyka dny. Ryzyko zachorowania zwiększa się również z wiekiem. W ramach ciekawostki przytoczę dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2013 r., według których dna moczanowa była przyczyną wystawienia ponad 30 tys. zwolnień lekarskich na łączną liczbę 280 tys. dni.

Przebieg naturalny dny moczanowej 

W przebiegu naturalnym choroby wyróżnia się jej cztery fazy przedstawione w tabeli 1.
„Angielski lekarz Thomas Sydenham w 1683 r. tak opisywał przebieg napadu dny: pacjent idzie do łóżka i śpi spokojnie do około drugiej w nocy, gdy budzi go ból, który opanowuje duży palec u stopy, czasami piętę, łydkę lub kostkę. Ból przypomina ten powodowany przez przestawienie kości. Natychmiast po tym następuje uczucie zimna, dreszcze i lekka gorączka. Ból, który na początku jest łagodny, z każdą godziną staje się coraz silniejszy. W końcu jest tak dotkliwy, że chory nie jest w stanie znieść ciężaru ubrań ani drgań, jakie wywołuje osoba poruszająca się żwawo po pokoju”31.
 

Tab. 1. Przebieg naturalny dny moczanowej
I FAZA
Hiperurykemia 
bezobjawowa
Większość osób z podwyższonym poziomem kwasu moczowego, nigdy nie doświadczy nieprzyjemnych objawów dny
II FAZA
Napady zapalenia 
stawów
  • Napad dny rozpoczyna się rano i jest nagłym, bardzo silnym bólem oraz obrzękiem stawu, narastającym w pierwszych godzinach ataku
  • Napad zwykle dotyczy stawu dużego palca stopy (podagra) lub stawu ręki (chiragra), lub stawu kolanowego (gonagra), lub stawu ramiennego (omagra)
  • U niektórych pacjentów w czasie napadu stężenie kwasu moczowego będzie w normie; jest to efekt m.in. działania niektórych leków przyjmowanych przez pacjentów ze względu na inne choroby, które „przy okazji” obniżają poziom kwasu moczowego
  • Nieleczony napad trwa od 10 dni do 3 tygodni i mija samoistnie
  • Po napadzie nawrót następuje w ciągu 6 miesięcy–2 lat
  • Ponownemu napadowi sprzyja np. zakażenie bakteryjne, nieprawidłowa dieta, alkohol, niektóre leki (np. diuretyki tiazydowe, cyklosporyna), uraz, duży wysiłek fizyczny
III FAZA
Okres międzynapadowy
Jest to czas zupełnie bezobjawowy
IV FAZA
Dna przewlekła
  • Z czasem napady są coraz częstsze, aż do momentu przewlekłego stanu zapalnego stawów
  • Guzków dnawych jest coraz więcej
  • Może rozwinąć się kamica nerkowa, niewydolność nerek, białkomocz
  • Dna „lubi” towarzyszyć pacjentom z zespołem metabolicznym


Leczenie dny moczanowej

Leczenie dny moczanowej opiera się na farmakologii (dotyczy to również bezobjawowej hiperurykemii, w sytuacji kiedy stężenie kwasu moczowego wynosi we krwi > 12 mg/dl lub dobowe jego wydalanie jest większe niż 1100 mg), dietoterapii oraz fitoterapii, której poświęcony jest artykuł1–7.

Fitoterapia

  • Czarnuszka siewna = czarnuszka ogrodowa = czarny kmin (łac. Nigella sativa) z rodziny jaskrowatych Ranunculaceae. Surowcem zielarskim tej jednorocznej rośliny są nasiona dojrzewające we wrześniu, które najczęściej są stosowane jako przyprawa (np. zamiennik pieprzu). Mają działanie m.in. przeciwzapalne, przeciwbólowe, hipotensyjne, hipolipidemiczne, diuretyczne, hepatoprotekcyjne, nefroprotekcyjne, rozkurczowe. Wykazują również niską toksyczność. Wyniki badań przeprowadzonych na 80 pacjentach w wieku 40–54 lat z hiperurykemią i dną moczanową udowodniły korzystny wpływ Nigelli. Złagodzenie stanu zapalnego i obniżenie stężenia kwasu moczowego (z poziomu 7 mg/dl na 5 mg/dl) nastąpiło po dawce 1 g proszku z nasion czarnuszki przyjmowanego dwa razy dziennie przez 21 dni. Dodatkowo Nigella jest źródłem 15 aminokwasów, witamin (m.in. tiaminy, ryboflawiny, pirydoksyny, kwasu foliowego, niacyny, witaminy C) oraz składników mineralnych (m.in. wapnia, fosforu, żelaza, cynku, magnezu, potasu, siarki, miedzi, boru, chromu, manganu, molibdenu, sodu). Natomiast wśród olejków to tymochinon wykazuje najsilniejsze działanie przeciwzapalne/przeciwutleniające8.
     
  • Seler zwyczajny (łac. Apium graveolens) to dwuletnia roślina z rodziny Apiaceae (Umbeliferae). W leczeniu dny moczanowej zastosowanie mają nasiona selera, które działają przeciwzapalnie, antyseptycznie, obniżają stężenie kwasu moczowego(luteolina zawarta w surowcu hamuje działanie oksydazy ksantynowej). Dodatkowo zawierają m.in. ftalidy oraz witaminy z grupy B, witaminę C, witaminę A, flawonoidy, kumaryny, kwas linolowy, żelazo, kwas foliowy. W jednym z badań 20 pacjentom (w wieku 20–70 lat) podawano raz dziennie wywar z 10 g A. graveolens przez 45 dni, a drugiej grupie 20 osób zalecono w tym samym czasie allopurynol (lek hamujący aktywność oksydazy ksantynowej). Pod koniec badania zaobserwowano znaczące zmniejszenie bólu stawów i poziomu kwasu moczowego w surowicy w obu grupach badanych, co oczywiście zachęca do częstszego sięgania po seler w celu leczenia hiperurykemii. Z nasion można również przygotować napar (0,5–3 g na porcję) lub nalewkę (w proporcji 1 : 3, na alkoholu 60%). W przypadku dny surowiec można łączyć z łopianem większym. Selera nie powinny przyjmować kobiety w ciąży i w okresie laktacji oraz osoby uczulone na pyłek brzozy i bylicy (reakcja krzyżowa). Przyjmowanie dużych dawek selera zwiększa wrażliwość na promieniowanie UV i w tym czasie należy unikać opalania się oraz wizyt w solarium. Surowiec może też zmniejszać wchłanianie leków z tyroksyną9–13.
     
  • Łopian większy (łac. a). Surowcem zielarskim tej dwuletniej rośliny z rodziny Asteraceae (Compositae) jest głównie korzeń, który zawiera m.in. mieszaninę związków poliacetylenowych, olejek eteryczny, kwasy organiczne, fitosterole, śluz, inulinę, sole mineralne, substancje białkowe. Ma szerokie spektrum działania, m.in. moczopędne, przeciwzapalne, rozkurczowe, co daje możliwości terapeutyczne np. w dnie moczanowej, zapaleniu stawów i dolegliwościach reumatycznych. Z łopianu można przygotować np. odwar (2–6 g suszonego surowca na porcję) lub nalewkę (świeży surowiec zebrany bardzo wczesną wiosną lub późną jesienią, w proporcji 1 : 5 na alkoholu 25%). Zamiennie można stosować korzeń łopianu pajęczynowatego (A. tomentosum) i łopianu mniejszego (A. minus)10, 14–16.
     
  • Chrzan pospolity (łac. Armoracia rusticana) jest wieloletnią byliną z rodziny Brassicaceae, której surowcem fitoterapeutycznym jest liść i korzeń. W przypadku dny moczanowej i dolegliwości pokrewnych można stosować miejscowy okład ze świeżo utartego korzenia, który należy okryć nieprzepuszczalnym materiałem. Miazgę usuwa się ze skóry w momencie uczucia silnego pieczenia. Działanie drażniące chrzanu spowoduje miejscowe przekrwienie i rozgrzanie skóry, wywoła efekt przeciwbólowy, rozluźni przykurcze mięśni oraz zmniejszy obrzęk14, 18–20.
     
  • Zimowit jesienny (łac. Colchicum autumnale) z rodziny Colchicaceae jest wieloletnią byliną wykorzystywaną w leczeniu ostrych napadów dny moczanowej. Surowcem zielarskim są nasiona, kwiaty i bulwy, z których pozyskuje się kolchicynę – alkaloid o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym. O wprowadzeniu leku decyduje lekarz, ponieważ kolchicyna charakteryzuje się dużą toksycznością oraz może zmniejszać wchłanianie witaminy B12 (wymagana jest wtedy suplementacja). Zimowit objęty jest ścisłą ochroną wymagającą ochrony czynnej, polegającej na systematycznym koszeniu łąk pod koniec czerwca14, 19, 21–25.
     
  • Wiśnia – drzewo należące do rodziny Rosaceae. Większość obecnych uprawianych odmian pochodzi od cierpko-kwaśnej wiśni pospolitej (łac. Prunus cerasus) i słodkiej wiśni ptasiej (łac. Prunus avium = wiśnia dzika = czereśnia = trześnia). Surowcem terapeutycznym są owoce bogate w antocyjany o działaniu przeciwutleniającym (m.in. cyjanidynę, pelargonidynę, peonidynę, delfinidynę, petunidynę i malwidynę, przy czym najwięcej jest cyjanidyny) oraz zawierające m.in. potas, wapń, magnez, fosfor, betakaroten, witaminę C/A/E/K. W badaniach wykazano, że ok. 230 g świeżych wiśni i 280 g świeżych czereśni może obniżyć poziom kwasu moczowego i zmniejszyć liczbę ostrych napadów dny moczanowej. Również koncentrat soku wiśniowego (Brownwood Acres Foods) w dawce 1 łyżki stołowej przyjmowanej dwa razy dziennie przez 4 miesiące zmniejszył liczbę zaostrzeń z 5 do 1,5 w ciągu 4 miesięcy. W innym badaniu stwierdzono, że ten sam produkt stosowany przez 4 miesiące zmniejszył liczbę napadów dny z siedmiu do dwóch. Owoce zawierają także kwercetynę (flawonol) o działaniu przeciwzapalnym i przeciwutleniającym, która w jednym z randomizowanych badań dodatkowo suplementowana (przez 4 tygodnie) w dawce 500 mg obniżyła stężenie moczanów we krwi o 8%25, 26–30.

Inne surowce roślinne

Innymi surowcami fitoterapeutycznymi znajdującymi zastosowanie w terapii wspomagającej leczenie dny moczanowej są np.:

  • brzoza brodawkowata (łac. Betula verrucosa) – napar z liści: 1 łyżka rozdrobnionego suchego surowca na 1 szklankę wrzącej wody;
  • podagrycznik pospolity (łac. Aegopodium podagraria) – napar z liści: 1 łyżeczka na 1 szklankę wrzątku;
  • dzika róża (łac. Rosa canina) – napar: 1,5 czubatej łyżki suchych owoców lub 1 czubata łyżka liści, lub 2 duże szczypty zmielonych płatków róży zalać 1 szklanką wrzącej wody;
  • hakorośl rozesłana (łac. Harpagophytum procumbens) – zalecana wielomiesięczna suplementacja sproszkowanym korzeniem, ale...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy