Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

26 kwietnia 2022

NR 30 (Kwiecień 2022)

Fitoterapia egzemy

0 42

Niektóre choroby dermatologiczne uchodzą za schorzenia trudne do leczenia. Choć w aptekach i drogeriach można znaleźć szeroki asortyment leków i dermokosmetyków, to efekty leczenia często są niezadowalające. W takich przypadkach warto sprawdzić, co ma do zaproponowania fitoterapia.

Choroby o podłożu alergicznym są jednymi z najczęściej występujących schorzeń dermatologicznych. Należą do nich pokrzywka, plamica, zapalenie alergiczne skóry oraz wyprysk, nazywany również egzemą. By zrozumieć istotę alergicznych zmian skórnych, warto przypomnieć sobie, czym w ogóle jest alergia. Otóż alergia jest niczym innym jak nadreaktywnością układu immunologicznego na skutek kontaktu z konkretnym alergenem. Dochodzi wtedy do wytworzenia swoistych immunoglobulin (przeciwciał), które po ponownym kontakcie z tym samym alergenem prowadzą do reakcji alergicznej. Jej następstwem są objawy miejscowe (świąd, zaczerwienienie, stan zapalny błon śluzowych), narządowe (jak choćby astma oskrzelowa), a nawet ogólnoustrojowe (wstrząs anafilaktyczny). 

Egzema – definicja i objawy

Egzema jest stosowanym zamiennie określeniem wyprysku, który uchodzi za jedną z najczęściej występujących zmian skórnych w populacji ludzkiej. Szacuje się, że egzema może występować nawet u 20% populacji. Cechą charakterystyczną egzemy jest zmiana skórna w postaci grudki, której towarzyszy świąd, zaczerwienienie oraz uczucie pieczenia. Niekiedy grudkowemu charakterowi zmian mogą towarzyszyć nadżerki, pęcherze, zgrubienie naskórka, nadmierna maceracja naskórka oraz masywny rumień. W zaawansowanym stadium zmiany mogą zostać wtórnie nadkażone bakteriami. Rzadziej w przebiegu egzemy występuje gorączka czy pobudzenie. 
Egzemę (wyprysk) można sklasyfikować jako: 

POLECAMY

  • atopowe zapalenie skóry, 
  • wyprysk kontaktowy – jako skutek podrażnienia lub alergii,
  • wyprysk łojotokowy (np. łojotokowe zapalenie skóry).

Szczególny rodzaj egzemy – wyprysk kontaktowy 

Szczególną odmianą egzemy jest tzw. wyprysk kontaktowy (contact eczema allergica). Należy on do reakcji późnej fazy, gdyż pojawia się najczęściej po 48 h od pierwszego kontaktu z alergenem. Niekiedy do pojawienia się pierwszych objawów wystarczy tylko jedna ekspozycja na czynnik uczulający, a innym razem – wielokrotne i powtarzające się kontakty. Co ciekawe, ze względu na inny patomechanizm zapalenia kontaktowego skóry o jego wystąpieniu nie decydują czynniki genetyczne czy inne współwystępujące choroby o podłożu immunologicznym (alergiczny nieżyt nosa czy astma). Jednak ze względu na fakt przerwania ciągłości naskórka wyprysk kontaktowy może towarzyszyć niezależnie atopowemu zapaleniu skóry. Egzema, podobnie jak większość chorób alergicznych skóry, może przechodzić z fazy ostrej w przewlekłą i odwrotnie. O ile w fazie ostrej zmiany są wyraźnie odgraniczone od zdrowej skóry, o tyle w fazie przewlekłej pojawia się uporczywa suchość, zliszajowacenie, a ogniska zapalne są słabo odgraniczone od skóry. 
Najczęstszym czynnikiem alergizującym w przypadku wyprysku jest nikiel, niektóre antybiotyki, chemia gospodarcza, środki konserwujące występujące w farmaceutykach, żywice drzew iglastych, surowce zielarskie bogate w olejki eteryczne oraz niektóre składniki kosmetyków.

AZS TO RÓWNIEŻ EGZEMA

Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą, nawrotową i zapalną chorobą o podłożu alergicznym. Na jej ujawnienie mają wpływ predyspozycje genetyczne, dieta, nadmiar alergenów oraz czynniki psychologiczne. Objawia się najczęściej wysypką, rumieniem, świądem i łuszczeniem się skóry. Pierwsze symptomy najczęściej pojawiają się poniżej 5. roku życia. W wieku niemowlęcym (do 2. roku życia) AZS ma przebieg ostry. Pojawiają się grudkowo-pęcherzykowe zmiany otoczone rozlanym rumieniem, najczęściej zlokalizowane na policzkach, skórze głowy, pośladkach i dolnych częściach kończyn. U dzieci pomiędzy 2. a 12. rokiem życia zmiany chorobowe są ograniczone do zgięcia stawów łokciowego, kolanowego, nadgarstków, szyi. U dorosłych pojawiają się nadżerki, grudki i strupy. Skóra staje się grubsza, zaczerwieniona i obserwuje się tzw. „poletkowanie”. W przebiegu AZS można wyróżnić okresy zaostrzeń i remisji. Zdarza się, że z upływem lat uciążliwe objawy ustępują, jednak skóra pozostaje sucha i nadwrażliwa do końca życia. 
Dodatkowo organizm narażony jest na inne choroby o podłożu alergicznym – alergiczne zapalenie spojówek, katar sienny czy astmę oskrzelową. Często w okresie zaostrzenia choroby pojawiają się dodatkowe problemy skórne – zakażenia grzybami drożdżopodobnymi i gronkowcem złocistym. W tym czasie potęguje się świąd skórny, a uporczywe drapanie powoduje mechaniczne uszkodzenie naskórka. Skóra traci w ten sposób swoje właściwości barierowe i staje się wrotami dla drobnoustrojów. Koło się zamyka. By tego uniknąć, konieczne jest zastosowanie kompleksowych preparatów emolientowych, które odbudują uszkodzony naskórek i przywrócą fizjologiczną funkcję skóry. 

AZS – możliwości leczenia

Leczenie atopowego zapalenia skóry jest długotrwałe i trudne. W zależności od wieku, stopnia nasilenia i obszaru zmian skórnych lekarz zaleca odpowiednią terapię. Opiera się ona głównie na odpowiedniej pielęgnacji, która ma służyć dostarczaniu skórze substancji niezbędnych do odbudowy bariery ochronnej naskórka, ograniczeniu stanu zapalnego oraz wyeliminowaniu świądu i pieczenia. Ważne jest, by stale ograniczać kontakt z alergenami, które mogą zaostrzać przebieg choroby. Z tego powodu powinno się usunąć wykładziny i dywany z podłóg, firany i zasłony należy zamienić na rolety, mieszkanie należy regularnie odkurzać odkurzaczem wyposażonym w filtry przeciwalergiczne. Niezbędną czynnością podczas porządków powinno być intensywne wietrzenie pomieszczeń, w których przebywa chora osoba. Wykluczone jest przebywanie w zadymionych pomieszczeniach. Pościel i materace powinny być wykonane z hipoalergicznych włókien. 
Niezwykle ważną kwestią jest dobór odpowiedniego ubrania dla osoby cierpiącej na AZS. Najlepsze wydają się przewiewne, bawełniane ubrania prane w łagodnych detergentach i wysokiej temperaturze. Należy unikać przegrzewania, gdyż pot zaostrza zmiany atopowe. Sierść zwierząt domowych może dodatkowo podrażniać skórę chorego. Należy uważnie obserwować, czy sierść nie jest dodatkowym czynnikiem obciążającym. Jeśli stan skóry się pogarsza, należy ograniczyć kontakt ze zwierzętami. 

AZS a dieta

Nasilenie objawów AZS może być również związane z niewłaściwą dietą. Karmiące mamy powinny unikać krowiego mleka, żółtych serów, jaj kurzych, ryb, soi, pszenicy, orzechów, słodyczy oraz ostrych przypraw. Stwierdzenie alergii u dziecka nie może być jednak powodem do zaprzestania karmienia piersią. Jeśli tylko to możliwe, niemowlęta powinny być karmione w sposób naturalny, gdyż nie ma nic lepszego dla zdrowia dziecka niż mleko jego matki. Poza aspektem żywieniowym, karmienie piersią ma również wymiar psychologiczny – buduje niepowtarzalną, intymną więź matki z dzieckiem. Dietę matki i dziecka ustala się indywidualnie, obserwując reakcje organizmu na poszczególne pokarmy. Należy je wprowadzać do diety stopniowo i pojedynczo w kilkudniowych odstępach. Dietę i wprowadzone pokarmy należy zawsze konsultować z lekarzem. 

AZS a nastrój

Ze względu na uciążliwy charakter objawów (świąd, pieczenie i ból) niezwykle ważna jest harmonia w ciągu dnia – emocje i stres decydują o nasileniu objawów. Dlatego należy przestrzegać stałych pór posiłków, snu, aktywności i odpoczynku. Sport i aktywność powinny być niezbędnym elementem życia. W przypadku chorych na AZS duży wysiłek fizyczny może być związany z nadmiernym wydzielaniem potu, podrażnieniem skóry przez chlor (pływanie w basenie) oraz mikrourazami (sporty drużynowe), więc rodzaj oraz intensywność wysiłku fizycznego powinny być dostosowane do możliwości chorego. Ruch na świeżym powietrzu jest bardzo wskazany, bo zasadniczo słońce wywiera korzystny wpływ na skórę „atopików”, jednak z kąpieli słonecznej należy korzystać z umiarem, gdyż może się ona okazać bardzo niebezpieczna (szczególnie latem). 

Leczenie wyprysku – od czego zacząć?

Pierwszym krokiem w walce z tym szczególnym rodzajem egzemy jest unikanie kontaktu z alergenem. Uporczywe zmiany wymagają specjalistycznego leczenia środkami o działaniu przeciwzapalnym 
(np. preparatami sterydowymi). W medycynie zachodniej wykorzystuje się w tym celu leki z różnych grup terapeutycznych – leki przeciwhistaminowe, antyleukotrienowe, przeciwświądowe, a nawet uspokajające. Kluczem do zadowalających efektów terapii jest regularna i właściwa codzienna pielęgnacja skóry zmienionej chorobowo. Warto jednak mieć na uwadze, że egzema jest chorobą, której nie da się do końca wyleczyć, ale można ją z powodzeniem kontrolować. Fitoterapia może być ciekawą alternatywą lub uzupełnieniem terapii klasycznej głównie dlatego, że długotrwałe stosowanie silnych leków stwarza ryzyko pojawienia się skutków ubocznych. Szczególnie ostrożnie należy obchodzić się z alergicznie zmienioną skórą dzieci, na którą aplikowane są maści z glikokortykosteroidami. 
Miejscowe podawanie glikokortykosteroidów u dzieci przez 2 tygodnie stwarza ryzyko rozwoju jatrogennego zespołu Cushinga – poprzez wpływ na oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, zaburzenia wzrostu i masy ciała. 

Surowce fitoterapeutyczne stosowane w leczeniu wyprysku 

Działanie roślinnych surowców w leczeniu wyprysku alergicznego, atopowego zapalenia skóry czy wyprysku kontaktowego opiera się na kilku mechanizmach: 

  • Zioła są nośnikami składników odżywczych i niezbędnych do prawidłowej fizjologii skóry (np. tłuszcze, NNKT, fosfolipidy, fitosterole, witaminy, biopierwiastki, przeciwutleniacze).
  • Poprawiają fizjologiczną rolę barierową skóry, wpływając na krążenie śródskórne, usuwając złogi toksyn i wolnych rodników, dotleniając skórę oraz wpływając na prawidłowe złuszczanie naskórka.
  • Wpływają na ogólny wygląd skóry (np. poprzez wygładzanie, usuwanie zmarszczek, ujędrnianie, zmianę barwy, rozjaśnianie, zabarwianie, przyciemnianie).
  • Pośrednio wpływają na psychiczny dobrostan osoby walczącej z egzemą poprzez poprawienie wyglądu oraz stymulację zmysłu węchu, a tym samym samopoczucia.

W leczeniu egzemy można wykorzystywać wiele różnych surowców. Należy jednak mieć na uwadze, że tolerancja i odpowiedź na leczenie skórnych alergii przy pomocy ziół ma charakter indywidualny. Jeden surowiec może dawać fantastyczne efekty u jednej osoby, podczas gdy u drugiej może wręcz nasilać objawy chorobowe. Fitoterapia może być świetną metodą wspomagania klasycznej terapii alergii. Należy jednak stosować ją pod kontrolą lekarza lub farmaceuty, gdyż wdrażana niewłaściwie może przynieść więcej szkód niż korzyści. Trzeba pamiętać, że stosowanie niektórych roślin może być przyczyną silnych uczuleń i reakcji alergicznych. Pomijając aspekt pylenia roślin, surowcami niebezpiecznymi dla alergików mogą być ruta zwyczajna (Ruta graveolens) oraz dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum). Warto przyjrzeć się również naszym ogrodom! Stawiajmy więc na mało alergizujące drzewa owocowe, jak grusza domowa, jabłoń pospolita, wiśnia, czereśnia lub śliwka oraz tak pospolite drzewa jak jarzębina czy sosna zwyczajna. Ta ostatnia w ciągu jednej doby jest w stanie wyprodukować... 1800 litrów tlenu! 

Kąpiele – jeden z filarów leczenia wyprysku

Kąpiel – jako jeden z podstawowych elementów codziennej higieny – ma kluczowe znaczenie w codziennej pielęgnacji skóry z wypryskiem. Woda wodociągowa w połączeniu z klasycznymi detergentami (jak mydła czy żele pod prysznic) może dodatkowo podrażniać wrażliwą skórę osoby z egzemą. Na co dzień stosuje się zazwyczaj kąpiele emoliencyjne z dodatkiem emolientów odbudowujących warstwę ochronną skóry. Niestety, również one same ze względu na obecność olejów mineralnych (np. parafiny) mogą u niektórych osób nasilać objawy wyprysku. 
Jako alternatywę do standardowej kąpieli emoliencyjnej warto wyróżnić kąpiel krochmalową (z mąką ziemniaczaną) bądź pszenną, albo kąpiel w odwarze z otrąb pszennych. W celu przygotowania tej pierwszej należy 1–2 łyżki mąki ziemniaczanej rozpuścić w pół szklanki wody i dodać do 2–3 litrów wrzątku. Następnie tak przygotowaną zawiesinę gotuje się aż do zgęstnienia. Tak przyg...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy