Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

17 lutego 2020

NR 17 (Luty 2020)

Fitoterapia infekcji Helicobacter pylori oraz choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy

344

Helicobacter pylori to patogenna gram-ujemna, urzęsiona bakteria w kształcie podłużnej spirali, szeroko rozpowszechniona w populacji ogólnej. Mikroorganizm ten występuje w dwóch formach morfologicznych: spiralnej (forma wegetatywna) oraz kokoidalnej (forma przetrwalnikowa powstająca w niesprzyjających warunkach).

Drobnoustrój ten został odkryty w 1983 roku przez australijskich naukowców Warrena i Marshalla, co spowodowało wielki przełom w zrozumieniu patogenezy zapalenia błony śluzowej żołądka, wrzodów trawiennych żołądka i dwunastnicy oraz raka żołądka. 
Za to odkrycie wspomniani wyżej badacze w 2005 roku otrzymali Nagrodę Nobla. Warto nadmienić, że prace noblistów nie były pionierskimi doniesieniami na temat tej bakterii. Okazuje się, że po raz pierwszy wyizolował ją Polak Walery Jaworski już w 1899 roku. Odkrycie to zostało jednak zapomniane ze względu na trudności w hodowli tego drobnoustroju w warunkach laboratoryjnych1.

POLECAMY

R e k l a m a


Infekcja Helicobacter pylori jest jednym z najczęściej występujących zakażeń bakteryjnych na świecie. W krajach rozwiniętych występuje u ok. 10% dzieci oraz 40–50% ludzi dorosłych. Zaobserwowano tu ścisły związek między częstością infekcji a wiekiem. Odsetek zakażeń w populacji zwiększa się o 10% w każdej dekadzie życia. W grupie wiekowej dwudziestolatków 20% osób jest potencjalnie zakażonych bakterią, a w grupie osiemdziesięciolatków już 80%. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w krajach rozwijających się. Tutaj ryzyko zakażenia jest największe w okresie dzieciństwa oraz wczesnej młodości, co jest bezpośrednio związane z warunkami socjalno-ekonomicznymi. Odsetek osób zakażonych jest tam porównywalny we wszystkich grupach wiekowych i wynosi od 60 do 90%2. Jeśli chodzi o Polskę, to szacuje się obecnie wskaźnik zakażenia na poziomie 67%, co stanowi wartość znacznie większą niż w wielu innych krajach europejskich3.
Zakażenie bakteriami Helicobacter pylori odbywa się trzema drogami: ustno-ustną, odbytniczo-ustną i żołądkowo-ustną. Bakterie mogą przetrwać w ślinie oraz kale. Wśród członków rodziny najczęściej dochodzi do zakażenia drogą kropelkową, np. przez pocałunek. Złe warunki bytowe rodziny, a także brak higieny są związane z przenoszeniem bakterii przez kał. Drobnoustroje te mogą się znajdować w nieprzegotowanej wodzie i na niemytych owocach i warzywach, jeśli zostały one zanieczyszczone fekaliami4.
Helicobacter pylori to względny beztlenowiec, który do swojego wzrostu potrzebuje dwutlenku węgla. Naturalnym siedliskiem tej bakterii jest śluz pokrywający nabłonek żołądka. Możliwość przetrwania Helicobacter pylori w kwaśnym środowisku żołądka zapewnia syntetyzowany przez bakterię enzym ureaza. Rozkłada ona mocznik do amoniaku i dwutlenku węgla. Powstawanie amoniaku prowadzi do neutralizacji kwaśnego środowiska żołądka w otoczeniu bakterii, dzięki czemu powstają warunki dogodne dla jej wzrostu5.
W większości przypadków zakażenie Helicobacter pylori przebiega bezobjawowo. Ocenia się, że tylko u 10–20% osób powstają konkretne choroby wywołane przez ten drobnoustrój6. Infekcja powoduje jednak u każdej zainfekowanej osoby przewlekłe aktywne zapalenie żołądka, które w około 1–10% (wg innych źródeł 15%) przypadków prowadzi do choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Obecność Helicobacter pylori u niektórych zarażonych może prowadzić także do zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, a także rozwoju zmian nowotworowych, takich jak rak żołądka i chłoniak MALT (ang. mucosa associated tissue lymphoma). Bakteria ta została uznana przez Międzynarodową Agencję Badań nad Nowotworami (ang. International Agency for Research on Cancer) Światowej Organizacji Zdrowia za karcynogen należący do grupy I, a więc o udowodnionym działaniu nowotworowym. Nowotwory żołądka występują się u blisko 1% zakażonych. Aktualnie uważa się, że około 90% przypadków raka żołądka jest spowodowane infekcją H. pylori. Terapia eradykacyjna zmniejsza ryzyko raka żołądka, ponieważ przerywa reakcję zapalną, a wczesne leczenie zapobiega progresji do zmian przednowotworowych.
W leczeniu oficjalnym stosuje się połączenie antybiotyków (amoksycylina, klarytromycyna, metronidazol, tetracykliny) z inhibitorem pompy protonowej oraz ewentualnym dodatkiem soli bizmutu. W trakcie takiej terapii stosunkowo często (od 15 do 30% przypadków) występują objawy niepożądane, na przykład zaburzenia smaku, nudności, wymioty, bóle brzucha czy biegunka. Obserwacja rosnącej oporności tej bakterii na przyjmowane antybiotyki, spadek skuteczności terapii, a także konieczność zapewnienia bezpieczeństwa leczenia, prowadzi do ciągłego poszukiwania nowych rozwiązań terapeutycznych. Okazuje się, że naturalne substancje występujące w surowcach zielarskich mogą być wartościowym wsparciem w zwalczaniu tej problematycznej infekcji7.
Ziołolecznictwo może mieć znaczenie zarówno wspomagające podczas antybiotykoterapii, jak i stanowić główną metodę leczenia.W fitoterapii choroby wrzodowej stosowane są surowce o działaniu antybakteryjnym, przeciwzapalnym oraz osłaniającym, powlekające zmienioną zapalnie śluzówkę żołądka czy dwunastnicy. Niektóre spośród wykorzystywanych tutaj roślin prezentują wszystkie te właściwości terapeutyczne jednocześnie. Do surowców rekomendowanych w chorobie infekcji Helicobacter pylori oraz powodowanej przez obecność tego czynnika patogennego chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy należą: korzeń prawoślazu, korzeń lukrecji, nasiona lnu, nasiona gorczycy, liść babki lancetowatej, miąższ aloesu, produkty pszczele, takie jak propolis oraz miód. Na uwagę zasługują także warzywa z rodziny krzyżowych – szczególnie rekomendowane są tutaj kiełki brokułów oraz sok z kapusty. Warto wprowadzić jako element fitoterapii także cenne oleje, takie choćby jak bogate źródło kwasów tłuszczowych omega-7 oraz karotenoidów, jakim jest olej z miąższu owoców rokitnika. W opornych na leczenie infekcjach z pewnością warto rozważyć zastosowanie remediów o silnym działaniu przeciwbakteryjnym, na przykład olejków eterycznych, takich jak olejek marchewkowy, cząbrowy, czy oregano oraz inne surowce o działaniu przeciwdorbnoustrojowym, np. bulwy czosnku. Ze względu na wąskie ramy niniejszego opracowania, zostaną omówione tutaj tylko niektóre spośród wspomnianych wyżej fitoterapeutyków.

R e k l a m a


Korzeń  lukrecji  gładkiej  (Glycyrrhiza  glabra)

Po raz pierwszy lukrecją jako remedium na chorobę wrzodową żołądka zainteresowano się w latach 40. XX wieku, kiedy to niemiecki lekarz o nazwisku Revers zauważył, że duże dawki ekstraktu z tej rośliny, które stosowali jego pacjenci pod wpływem sugestii lokalnego farmaceuty, powodowały wyleczenie wrzodów. Revers przeprowadził wówczas badania kliniczne, które potwierdziły skuteczność lukrecji w chorobie wrzodowej. Jednak zaobserwowano wtedy również działania niepożądane na skutek stosowania tej rośliny, takie jak gromadzenie się płynów (obrzęki) oraz nadciśnienie8. Od tego czasu lukrecja była przedmiotem wielu badań, wprowadzono do użycia także ekstrakty pozbawione glicyryzyny (lukrecja DGL), aby uniknąć efektów niepożądanych. Okazało się, że kwas glicyryzynowy oraz flawonoidy obecne w lukrecji hamują w warunkach in vitro 29 różnych szczepów Helicobacter pylori. Zaobserwowano także, że in vitro ekstrakty z lukrecji hamowały adhezję komórek tej bakterii do błony śluzowej żołądka9. Korzeń lukrecji jest rekomendowany w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy w formie odwarów lub ekstraktów. Dzienne spożycie 5–15 g korzeni lukrecji umożliwia osiągnięcie takiego poziomu związków w płynach ustrojowych, który umożliwia zahamowanie rozwoju Helicobacter pylori w mechanizmie blokowania adhezji komórek bakterii do błony śluzowej10. Surowiec ten może być także wykorzystywany w terapii łączonej z lekami farmaceutycznymi. Efektywność interwencji tego typu była wielokrotnie weryfikowana w badaniach klinicznych. Przykładowo, przeprowadzono takie badanie na grupie 40 pacjentów z chorobą wrzodową. Wszyscy mieli wcześniej wykonane badanie endoskopowe w celu jej histologicznego potwierdzenia, a obecność bakterii została stwierdzona za pomocą urazowego testu oddechowego. Uczestnicy zostali podzieleni na dwie równe grupy. Pierwsza otrzymywała amoksycylinę (500 mg, 3 razy dziennie przez 15 dni), metronidazol (250 mg, 4 razy dziennie po posiłku przez 15 dni), omeprazol (20 mg, 2 razy dziennie pół godz. przed posiłkiem przez 30 dni) oraz azotan bizmutu (500 mg, 3 razy dziennie pół godziny przed posiłkiem przez 30 dni). W drugiej grupie schemat był identyczny, ale tutaj zastąpiono azotan bizmutu lukrecją w dawce 250 mg, 3 razy dziennie podawaną pół godziny przed posiłkiem przez okres 30 dni. Po miesiącu terapii, w celu weryfikacji jej skuteczności wszyscy pacjenci zostali ponownie poddani badaniu endoskopowemu, podczas którego wykonano biopsję. Obecność bakterii weryfikowano za pomocą urazowego testu oddechowego. Gojenie wrzodów trawiennych było widoczne w 95% przypadków w grupie pierwszej oraz 70% w grupie z lukrecją. Wyniki urazowego testu oddechowego wynosiły w obu grupach odpowiednio 55% i 40%. W 80% przypadków z grupy pierwszej zauważono zmniejszenie bólu w porównaniu z 70% osób w grupie drugiej11.
W innym badaniu klinicznym na 45 pacjentach z potwierdzonymi wrzodami żołądka podawano 10 g dziennie sproszkowanego wyciągu z lukrecji. Zaobserwowano, że wrzody zniknęły w 17 przypadkach, w 22 przypadkach uległy zmniejszeniu, natomiast w 6 pozostałych nie uległy zmianie. Pacjenci z chorobą wrzodową dwunastnicy nie zareagowali tak korzystnie. U 20% uczestników badania pojawiły się obrzęki oraz inne działania niepożądane, takie jak gwałtowny ból głowy, zawroty głowy, ból w prawym górnym kwadrancie, ucisk w klatce piersiowej oraz nadciśnienie tętnicze. Zmniejszenie dawki surowca do
3 g/dzień powodowało ustępowanie obrzęków, chociaż nie we wszystkich przypadkach12. W fitoterapii choroby wrzodowej powodowanej przez Helicobacter pylori zastosowanie ma zarówno europejski surowiec lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra), jak i jego azjatycki odpowiednik (Glycyrrhiza uralensis). Rośliny te cechują się podobnym profilem substancji czynnych oraz aktywnością fitofarmakologiczną.

Polisacharydy z alg i roślin

W chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy stosuje się surowce zawierające polisacharydy (tzw. śluzy roślinne). Działają one powlekająco na ściany przewodu pokarmowego. Wpływając osłonowo w rejonie zmienionej zapalnie śluzówki, chronią w ten sposób przed drażniącym działaniem soków trawiennych. Polisacharydy pochodzące z alg i roślin mogą zaburzać adhezję komórek bakteryjnych do błony śluzowej żołądka. Zaburzenie interakcji między bakteriami a strukturami cukrowymi śluzówki żołądka chroni zatem przed rozwojem zakażenia. Związki te obok aktywności przeciwadhezyjnej mają także właściwości przeciwzapalne, immunomodulujące, przeciwutleniające oraz odtruwające. Wyciągi zawierające polisacharydy mogą być skuteczne w łagodzeniu stanów zapalnych śluzówki żołądka oraz w zapobieganiu przed powtórnym zakażeniem H. pylori po ukończonej terapii eradykacyjnej13. Do surowców zielarskich będących źródłem polisacharydów należą: korzeń prawoślazu, kwiat malwy czarnej, kwiat ślazu leśnego, kwiat dziewanny, kwiatostan lipy, liść babki lancetowatej, plecha porostu islandzkiego, polisacharydy występujące w algach oraz miąższu aloesu. Cenne są także nasiona lnu, gorczycy, babki jajowatej oraz kozieradki14.

Nasiona gorczycy białej (Sinapis alba)

Jako surowce śluzowe najczęściej w fitoterapii choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy są wykorzystywane nasiona lnu oraz korzeń prawoślazu. Interesujące właściwości w kontekście infekcji Helicobacter pylori wykazuje także mniej znana roślina lecznicza, jaką jest gorczyca biała (Sinapis alba). Jest to roślina z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), której nasiona zawierają 2,5% glukozynolatu synalbiny oraz synapinę. Ponadto w surowcu tym występuje olej tłusty 20–40%, związki białkowe, a także śluz. W fitoterapii choroby wrzodowej stosuje się maceraty z całych nierozdrobnionych nasion. Tego typu wodne wyciągi zmniejszają stan zapalny, chronią przed podrażnieniem w nieżycie, nadkwaśności oraz w chorobie wrzodowej żołądka. Właściwości terapeutyczne mają także nasiona rozdrobnione. Stosuje się je w celu pobudzenia wydzielania soku żołądkowego oraz stymulowania procesu trawienia15. Rozdrobniony surowiec jest zarówno źródłem glukozynolatów o działaniu antybiotycznym w stosunku do Helicobacter, jak i polisacharydów roślinnych wpływających osłonowo na podrażnioną śluzówkę. W kontekście ryzyka choroby nowotworowej na skutek aktywności Helicobacter, szczególnie interesujące są właściwości przeciwnowotworowe izotiocyjanianów powstających na skutek hydrolizy glukozynolatów16. Aby zapewnić ich biodostępność, nasiona należy rozdrobnić. Zatem surowiec w postaci zmielonej wydaje się być bardziej wartościowy w kontekście choroby wrzodowej. Nie zawsze będzie on jednak dobrze tolerowany, z uwagi na pikantny smak związany z obecnością związków siarki (glukozynolatów) zatem przy podejmowaniu decyzji o stosowaniu nasion gorczycy w takiej postaci, powinno się uwzględniać indywidualną tolerancję pacjenta.

Sok z kapusty głowiastej (Brassica oleracea var. capitata)

Właściwości hamujące rozwój Helicobacter wykazują także inne surowce będące źródłem glukozynolatów. Surowy sok z kapusty jest tradycyjnym remedium stosowanym w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Zostało to potwierdzone w badaniach klinicznych przeprowadzonych już w pierwszej połowie XX wieku. Wówczas nieznana była jeszcze etiologia bakteryjna choroby wrzodowej żołądka. Podobnie nie było jasności, jakie składniki aktywne występujące w świeżym soku z kapusty są odpowiedzialne za działanie przeciwwrzodowe. Efektywność terapeutyczną soku z kapusty przypisywano wówczas obecności niezidentyfikowanego składnika określanego mianem „witaminy U”. Badanie przeprowadzono na 13 pacjentach, 7 spośród nich miało zdiagnozowaną chorobę wrzodową żołądka, 5 kolejnych chorobę wrzodową dwunastnicy oraz jedna osoba zmiany w obrębie żołądka i jelita czczego. Dokładne dane na temat badanych pacjentów oraz efekty stosowanej u nich terapii przedstawiono w tabeli 1. Pacjenci spożywali sok, przygotowywany 2 razy dziennie (o godz. 10 rano oraz 2 po południu) z 2 kg kapusty. W celu poprawy walorów smakowych, u 3 pacjentów zastosowano mieszaninę soku z kapusty (75%) z sokiem z łodygi selera (25%). Sok podawano uczestnikom badania w ilości 200 ml pięć razy dziennie. U wszystkich osób zaobserwowano szybką poprawę stanu klinicznego, weryfikowanego za pomocą badania rentgenowskiego. W 11 spośród 13 przypadków ubytki w błonie śluzowej zniknęły w ciągu sześciu do dziewięciu dni. U jednego pacjenta (przypadek 13) zmiany „goiły się” przez 14 dni, a w kolejnym przypadku (pacjent nr 9) 23 dni. Warto dodać, że wyniki uzyskane w tym badaniu odbiegały od rezultatów otrzymanych w innych próbach klinicznych. Średni czas gojenia dla siedmiu leczonych wrzodów dwunastnicy sokiem z kapusty wynosił tu 10,4 dni, w porównaniu z 37 dniami opisywanymi w literaturze. Natomiast średni czas gojenia dla sześciu przypadków wrzodów żołądka, w tym pacjenta z wrzodami brzeżnymi, wynosił tylko 7,3 dnia, w porównaniu z 42 dniami z innych badań klinicznych17.

...
Tab. 1. Wpływ kuracji sokiem z kapusty na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy (opis w tekście)
Numer przypadku Wiek i płeć Czas trwania objawów Obraz rentgenowski przed leczeniem

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy