Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

25 lutego 2022

NR 29 (Luty 2022)

Fitoterapia w chorobach cywilizacyjnych – cukrzyca

0 103

W leczeniu cukrzycy dużą rolę odgrywa medycyna niekonwencjonalna, do której zalicza się między innymi ziołolecznictwo. Rośliny lecznicze stosowane pomocniczo można podzielić na: hipoglikemiczne, stosowane w terapii powikłań cukrzycowych, chroniące komórki β trzustki przed apoptozą. Większość surowców wykazuje więcej niż jeden, wymieniony wyżej, mechanizm działania1, 2.

Do surowców roślinnych o działaniu hipoglikemicznym zaliczamy liczną grupę roślin leczniczych. 

Wybrane surowce roślinne o działaniu hipoglikemicznym

Trigonella foenum graecum L. – KOZIERADKA POSPOLITA 
Surowcem są nasiona, których działanie hipoglikemiczne wynika z synergistycznego wpływu różnych związków chemicznych:

POLECAMY

  • dzięki obecności galaktomannanów kozieradka przyjmowana w postaci kleiku opóźnia opróżnianie żołądka i redukuje wzrost stężenia glukozy po posiłku,
  • aminokwas 4-hydroksyizoleucyna aktywuje wydzielanie insuliny,
  • alkaloid trygonellina wykazuje działanie hipoglikemiczne,
  • polifenole surowca zwiększają wrażliwość tkanek na insulinę porównywalnie do metforminy.
     

R e k l a m a


Dodatkowo kozieradka aktywuje podjednostki β receptora insulinowego (prowadząc m.in. do zwiększonego wychwytu glukozy), hamuje aktywność enzymów odpowiedzialnych za przemiany węglowodanów do glukozy w jelicie cienkim i obniża poziom glukozy w moczu. Wartościowy jest odwar: 3 łyżki nasion zmielić, zalać 2 szklankami wody, gotować 5 minut, odstawić pod przykryciem na 30 minut, przecedzić i wypić w ciągu dania. U niektórych osób kozieradka może zmieniać zapach potu i łoju na kozi3, 4, 5.
 

R e k l a m a


Phaseolus vulgaris L. – FASOLA POSPOLITA 
Surowcem leczniczym jest owocnia (strąk) bez nasion, wyłącznie fasoli zwyczajnej białokwiatowej. Obniża ona poziom cukru we krwi poprzez stymulację wydzielania insuliny i uwrażliwia tkanki na działanie insuliny. Swoje działanie hipoglikemiczne zawdzięcza takim związkom, jak: pochodne guanidyny (kwas amino-β-guanidyno-izowalerianowy), fazeolozyd i chrom. W praktyce fitoterapeutycznej można stosować wyciągi wodne (2 łyżki rozdrobnionej owocni zalać 1 szklanką chłodnej wody, odstawić na 4–6 godzin, doprowadzić do wrzenia i od razu odstawić na 30 minut, przecedzić) oraz wodno-alkoholowe (świeże lub suche owocnie fasoli po rozdrobnieniu zalać chłodną wodą w proporcji 1 : 1, pozostawić na 6 godzin, następnie dodać 2 części alkoholu 40%, wymieszać i odstawić na 7 dni, przefiltrować)6, 7, 8.
 

Tab. 1. Przykład mieszanki ziołowej z wykorzystaniem owocni fasoli zwyczajnej dla osób z rozpoznaną cukrzycą7
Korzeń kozłka lekarskiego – 5 g
Kłącze perzu właściwego – 5 g
Liść szałwii lekarskiej – 5 g
Ziele nawłoci pospolitej – 5 g
Ziele drapacza lekarskiego – 5 g
Ziele rdestu ptasiego – 10 g
Liść brzozy brodawkowatej – 10 g
Liść borówki czernicy – 10 g
Liść pokrzywy zwyczajnej – 15 g
Owocnia fasoli zwyczajnej – 30 g

Źródło: Opracowanie własne


Cinnamomum sp. – CYNAMONOWIEC 
Surowcem najczęściej stosowanym w lecznictwie jest kora, ale wykorzystać można również liście. 
Poznanych jest ok. 300 gatunków cynamonowca, spośród nich najpopularniejszy jest cynamon cejloński (Cinnamomum zeylanicum) i cynamon wonny (C. cassia lub C. aromaticum). Wykazano, że kora cynamonowca posiada właściwości antydiabetyczne oraz nasila działanie insuliny. Za działanie insulinopodobne odpowiada polimer metylohydroksychalkon (MHCP), który zwiększa transport glukozy do komórek oraz stymuluje syntezę glikogenu. W randomizowanym badaniu klinicznym przeprowadzonym na grupie 109 pacjentów z cukrzycą typu 2 sprawdzano wpływ cynamonu na stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1C). Osoby z grupy badanej otrzymywały przez 90 dni 1 g cynamonu dziennie, grupa kontrolna dostawała placebo. W trakcie badania nie zrezygnowano z podawania syntetycznych leków przeciwcukrzycowych. Wynik: u osób suplementujących cynamon stężenie HbA1C obniżyło się o 0,83%, podczas gdy w grupie kontrolnej zmalało o 0,37%. W innym badaniu osoby z cukrzycą typu 2 przyjmowały wodne ekstrakty zawierające 3 g sproszkowanego cynamonu przez 4 miesiące. Wynik: stężenia HbA1C było znacząco niższe u pacjentów z grupy badanej niż w grupie kontrolnej. Cinnamomum zeylanicum jest przeciwwskazany w czasie ciąży, natomiast 
C. cassia w dawkach zalecanych jest bezpieczny dla ciężarnych2, 9, 10.

Galega officinalis – RUTWICA LEKARSKA 
Jest jedną z najstarszych roślin stosowanych w leczeniu cukrzycy. Surowcem jest ziele, które dzięki zawartości pochodnych guanidyny dało początek produkcji syntetycznych leków przeciwcukrzycowych (zanim powstała syntetyczna metformina, z ziela 
G. officinalis pozyskiwano substancje o podobnym działaniu). Rutwica jest również źródłem chromu, który dodatkowo sprzyja prawidłowemu działaniu insuliny i obniżaniu poziom glukozy we krwi. W terapii można ją przyjmować np. w postaci naparu: 2 łyżki ziela zalać 1 szklanką wrzątku, następnie odstawić na 30 minut i przecedzić; pić 3 razy dziennie po 100 ml8, 11.

Morus alba L. – MORWA BIAŁA 
Surowcem zielarskim jest głównie liść morwy, który dzięki obecności alkaloidu 1,5-dideoksy-1,5-imino-D-sorbitol (DNJ) ma działanie przeciwcukrzycowe. Jednak korzeń i owoc też jest wykorzystywany. DNJ zapobiega rozkładowi oligosacharydów do monosacharydów oraz zwiększa stężenie adiponektyny, która uwrażliwia komórki na insulinę. W jednym z badań klinicznych 24 pacjentów z cukrzycą typu 2 podzielono na dwie grupy – jedna przyjmowała liście morwy, a druga glibenklamid, przez 30 dni. U pacjentów przyjmujących morwę nastąpiła znaczna poprawa glikemii oraz profilu lipidowego (obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego w surowicy krwi, triglicerydów, frakcji VLDL oraz zwiększenie poziomu cholesterolu frakcji HDL). Przy dawkach 0,8 i 1,2 g sproszkowanego liścia morwy (o zawartości DNJ 12 i 18 mg) istotnie obniżał się poziom glukozy po posiłku. W patogenezie powikłań cukrzycowych znaczenie ma reduktaza aldozowa. Pod wpływem zwiększenia aktywności reduktazy aldozowej dochodzi do nadmiaru sorbitolu w komórkach, co skutkuje między innymi zmianą ich funkcji. Spośród roślin leczniczych, flawonoidy liści morwy białej (kwercetyna i rutyna) wykazują działanie hamujące aktywność reduktazy aldozowej. W innym randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą podawanie wodnego wyciągu z liści M. alba (5 g/dzień przez 4 tygodnie) poprawiło poposiłkową kontrolę glikemii u pacjentów z zaburzeniami tolerancji glukozy na czczo w porównaniu z grupą placebo1, 2, 8, 23.
 

Tab. 2. Przykład mieszanki ziołowej z wykorzystaniem liści morwy i ziela rutwicy dla osób z cukrzycą16
Liść orzecha włoskiego – 50 g
Liść borówki czernicy – 50 g
Liść pokrzywy – 50 g
Liść morwy – 50 g
Ziele serdecznika – 50 g
Ziele rutwicy – 50 g
Ziele poziomki – 50 g
Owocnia fasoli zwyczajnej – 50 g

Źródło: Opracowanie własne.


Ganoderma lucidum – LAKOWNICA LŚNIĄCA 
To azjatycki grzyb leczniczy bogaty szczególnie w polisacharydy, β-glukany, lektyny, organiczny german, witaminy i minerały. Połączony z innym grzybem leczniczym – Cordycepsem sinensis może zwiększyć swoją moc działania. Badania wykazały, że G. lucidum ma potencjał hipoglikemiczny oraz chroni przed nefropatią cukrzycową. W badaniu klinicznym z udziałem 71 uczestników z cukrzycą typu 2 oceniono skuteczność G. lucidum. Przez 
12 tygodni podawano im 1800 mg trzy razy dziennie. Zaobserwowano znaczny spadek glikemii poposiłkowej i HbA1c. Nie było efektów niepożądanych. Już w 1996 roku opublikowano pracę, w której zalecano efektywne dawkowanie ekstraktu z Ganodermą w różnych dolegliwościach. W przypadku cukrzycy dawką zwykle zalecaną było 4,5 g dziennie (podzielone na 3 dawki). Należy jednak zachować ostrożność w przypadku przyjmowania leków immunosupresyjnych i rozrzedzających krew, a przeciwwskazaniem do stosowania Ganodermy jest niedrożność przewodu żółciowego12, 13, 14, 15, 18, 28.

Allium cepa L. – CEBULA ZWYCZAJNA 
Surowcem zielarskim są świeże lub suszone cebule, które wywierają działanie przeciwcukrzycowe niezależnie od postaci, w jakiej są podawane (tj. ekstrakty, sok, liofilizowany proszek czy olejek eteryczny). W czasie jednego z badań pacjentom z cukrzycą typu 1 i typu 2 podawano cebulę w plasterkach (100 g dziennie). A. cepa wykazywała znaczące działanie przeciwcukrzycowe, zmniejszając stężenie glukozy na czczo o około 89 mg/dl u pacjentów z cukrzycą typu 1 oraz o 40 mg/dl u pacjentów z cukrzycą typu 2. Zaobserwowano także zmniejszenie indukowanej hiperglikemii o 120 mg/dl w grupie z cukrzycą 1 i o 159 mg/dl w cukrzycy typu 2. Hiperglikemia powoduje autooksydację glukozy, upośledzoną bioenergetykę mitochondriów i indukuje wytwarzanie reaktywnych form tlenu (ROS), prowadząc do upośledzenia szlaków wewnątrzkomórkowych i insulinooporności. Badanie z 2009 r. pokazuje, że cebula (400 mg/dzień) ma m.in. właściwości wychwytywania wolnych rodników23.

Urticae dioica – POKRZYWA ZWYCZAJNA 
W praktyce fitoterapeutycznej wykorzystuje się liść i korzeń z kłączami. W badaniach wykazano jej korzystne działanie m.in. u osób chorujących na cukrzycę. Obniża poziom glukozy we krwi, zwiększa wydzielanie insuliny i uwrażliwia komórki na działanie insuliny. Działa antagonistycznie na receptory PPAR-gamma oraz hamująco na alfa-glukozydazy, co również wywołuje działanie hipoglikemiczne. 
Ze względu na to, że pokrzywa jest zielem krzemionkowym, wartościowy będzie odwar: 3 łyżki kłączy wraz z zielem zalać 2 szklankami wody, gotować 5 minut, odstawić na 30 minut, przecedzić, 
pić 3 x dziennie po 200 ml11, 24. 

Tab. 3. Przykład mieszanki ziołowej z wykorzystaniem Ganodermy lucidum dla osób z cukrzycą. Mieszanka nie jest wskazana dla osób z chorobami nerek25
Ganoderma lucidum – 25 g
Jagody jałowca – 20 g
Liście borówki brusznicy – 25 g
Korzeń mniszka lekarskiego – 30 g
Pięciornik kurze ziele – 20 g
Liście mniszka lekarskiego – 20 g
Liście czarnej jagody – 20 g

Źródło: Opracowanie własne


Ginkgo biloba – MIŁORZĄB JAPOŃSKI 
Wykazano, że metanolowe wyciągi z liścia miłorzębu (dzięki obecności kwasów ginkgolowych) mogą między innymi obniżać stężenie glukozy we krwi poprzez zmniejszenie aktywności α-glukozydazy. Ekstrakty z G. biloba są również stosowane w terapii powikłań cukrzycowych (retinopatie, nefropatie). W 16 badaniach pacjentom ze wczesną nefropatią cukrzycową w III fazie Mogensena – tabela 5 (łącznie 1099 uczestników) podawano wyciągi z miłorzębu japońskiego w następujących dawkach: w 15 badaniach podawano 10 ml (35 mg), 15 ml (52,5 mg) i 20 ml (70 mg), natomiast w jednym badaniu stosowano dwie tabletki 3 x dziennie (każda zawierała 10 mg G. biloba). Okres leczenia wynosił od 14 do 60 dni. Główny wniosek po analizie badań: ekstrakt z miłorzębu japońskiego może mieć korzystne działanie we wczesnej nefropatii cukrzycowej, poprzez: zmniejszenie wydalania albuminy z moczem, obniżenie glukozy na czczo oraz poprawę funkcji nerek i parametrów hemoreologicznych2, 26.

Gymnema sylvestre – GURMAR 
Surowcem zielarskim są liście, które mogą pozytywnie wpłynąć na kontrolę glikemii w cukrzycy. 27 pacjentom (z cukrzycą typu 1 leczonych insulinoterapią) podawano ekstrakt w dawce 400 mg/dzień przez 18 miesięcy. W efekcie obniżył się poziom glukozy na czczo, HbA1c i lipidy w surowicy. Również u pacjentów z cukrzycą typu 2 podawanie tego ekstraktu (400 mg/dzień przez okres 18–20 miesięcy) zadziałało hipoglikemiczne, co skutkowało obniżeniem dawek leków. W innym badaniu podawano cukrzykom 1 g G. sylvestre/dzień przez 2 miesiące – efekty były podobne, dodatkowo nastąpił wzrost krążącej insuliny i peptydu C. W połączeniu z zieloną herbatą zyskuje silne właściwości antyoksydacyjne, które zabezpieczają komórki przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. G. sylvestre jest pomocne w utrzymaniu prawidłowej glikemii szczególnie u osób, które niezbyt rygorystycznie przestrzegają zaleceń żywieniowych31, 32. 

Wybrane surowce roślinne stosowane w terapii powikłań cukrzycowych

Do powikłań cukrzycy zalicza się: 

  • retinopatię cukrzycową (uszkodzenie naczyń krwionośnych siatkówki oka),
  • nefropatię cukrzycową (uszkodzenie nerek),
  • neuropatię cukrzycową (dysfunkcja nerwów obwodowych),
  • osteopenię cukrzycową (obniżenie masy kostnej 
  • grożące osteoporozą)2, 30. 

W fitoterapii powikłań cukrzycy stosowane są surowce roślinne jak wcześniej wspomniana morwa biała, kozieradka pospolita, lakownica lśniąca, miłorząb japoński, które stosowane są także w hipoglikemii jak i czarnuszka siewna wykorzystywana do ochrony komórek β trzustki przed apoptozą.
 

Tab. 4. Przykład mieszanki ziołowej z wykorzystaniem liści pokrzywy dla osób z cukrzycą17
Liść orzecha włoskiego – 50 g
Liści borówki czernicy – 25 g
Ziela serdecznika – 25 g
Liści pokrzywy – 25 g


Camelia sinensis – HERBATA CHIŃSKA 
Wiecznie zielony herbaciany krzew, z którego surowcem są jego szczytowe listki poddawane łagodnemu działaniu pary wodnej, a następnie suszone. Ma między innymi działanie przeciwcukrzycowe. Badania pokazują, że zielona herbata obniża poziom glukozy we krwi, zwiększa wrażliwość komórek na insulinę, zapobiega rozwojowi insulinooporności, hiperglikemii i innych wad metabolicznych, może zapobiegać powikłaniom cukrzycy. Napar (1 łyżkę rozdrobnionych liści zalać 1 szklanką wrzącej wody, odstawić na 30 minut pod przykryciem, przecedzić, pić po 100 ml 3 razy dziennie) będzie m.in. wymiatał wolne rodniki, działał anty-
oksydacyjnie wobec nadtlenków i ochronnie na nerki, przyda się również na trudno gojące się rany w postaci okładów. Badano również wpływ zielonej herbaty na metabolizm glukozy u zdrowych osób. Mierzono...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy