Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

26 kwietnia 2022

NR 30 (Kwiecień 2022)

Fitoterapia zaburzeń lipidowych

0 43

Choroby układu krążenia są najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce oraz na świecie. Należą do nich choroby serca i naczyń, powodujące stany nagłe, takie jak zawał serca czy udar mózgu. Powstają one na tle zmian miażdżycowych w naczyniach krwionośnych, które są konsekwencją działania różnych czynników ryzyka.

Najważniejszym z nich jest dyslipidemia, czyli zaburzone parametry profilu lipidowego. Inne czynniki ryzyka chorób układu krążenia to nadwaga, otyłość brzuszna, nadciśnienie tętnicze oraz cukrzyca typu 2. Zwiększone prawdopodobieństwo rozwoju chorób sercowo-naczyniowych związane jest także z elementami stylu życia, takimi jak palenie tytoniu, brak regularnego wysiłku fizycznego czy nadużywanie alkoholu. Powodem występowania zaburzeń w tym obszarze może być także zanieczyszczenie powietrza, a szczególnym problemem jest tutaj obecność pyłów zawieszonych o średnicy do 2,5 µm (PM2,5)1. Warto podkreślić, że zaburzenia gospodarki lipidowej są najczęściej występującym czynnikiem ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego w Polsce. Według danych epidemiologicznych pochodzących z badania WOBASZ II w latach 2013–2014 hipercholesterolemia występowała u 70,3% mężczyzn i 64,3% kobiet pochodzących z reprezentatywnej grupy dorosłych Polaków2. 
 


Dyslipidemia polega na występowaniu nieprawidłowego stężenia jednej lub więcej frakcji lipidów i/lub lipoprotein w osoczu krwi. Może mieć ona charakter hipercholesterolemii, hipertriglycerydemii lub dyslipidemii aterogennej. Szczegółową charakterystykę tych zaburzeń z odniesieniem do wartości profilu lipidowego przedstawiono w tabeli 1. Spośród różnych parametrów profilu lipidowego, największe znaczenie ma stężenie cholesterolu LDL. Okazuje się, że zmniejszenie stężenia tej frakcji lipidów o 1% odpowiada względnemu zmniejszeniu ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych o ponad 1%3. Stężenie cholesterolu LDL jest głównym celem i wskaźnikiem skuteczności leczenia dyslipidemii. Integralną częścią każdego procesu terapeutycznego u pacjenta z dyslipidemią powinny być także modyfikacje dietetyczne, zadbanie o odpowiednią ilość aktywności fizycznej oraz zaprzestanie palenia tytoniu4. Lekami rutynowo stosowanymi w leczeniu dyslipidemii są statyny. Jednak ze względu na skutki uboczne, a także zależność terapii od interakcji z innymi lekami oraz indywidualnych predyspozycji chorego, pozytywny efekt działania statyn często podawany jest w wątpliwość i budzi liczne kontrowersje5. Istotnym ograniczeniem ich użycia są powikłania mięśniowe, przykładowo w badaniach obserwacyjnych odnotowano występowanie mialgii (bóle mięśniowe) u 10–15% osób leczonych statynami6. 
 


Tab. 1. Charakterystyka zaburzeń lipidowych
  • Dyslipidemia — występowanie nieprawidłowego stężenia którejkolwiek z frakcji lipidów i/lub lipoprotein w osoczu; pojęcie obejmuje wszystkie poniższe definicje.
  • Hipercholesterolemia — występowanie w osoczu stężenia cholesterolu całkowitego (TC) powyżej 190 mg/dl (≥ 5,0 mmol/l) lub występowanie stężenia cholesterolu LDL przekraczającego wartości zalecane w danej grupie ryzyka sercowo-naczyniowego. 
  • Dyslipidemia aterogenna — występowanie w osoczu stężenia triglicerydów ≥ 150 mg/dl (≥ 1,7 mmol/l), niskiego stężenia cholesterolu HDL (< 40 mg/dl [< 1 mmol/l] u mężczyzn i < 48 mg/dl [< 1,2 mmol/l] u kobiet) oraz obecność w surowicy nieprawidłowych cząsteczek LDL, tzw. małych gęstych LDL. 
  • Stężenie LDL może być w tym przypadku prawidłowe lub podwyższone, co określa się wówczas jako dyslipidemię aterogenną mieszaną. 
  • Hipertriglicerydemia — występowanie w osoczu stężenia triglicerydów > 150 mg/dl (> 1,7 mmol/l) przy jednoczesnym prawidłowym stężeniu cholesterolu LDL. 
  • Ciężka hipertriglicerydemia — stężenie triglicerydów ≥ 800 mg/dl (≥ 9 mmol/l)7.


Dodatkowym problemem związanym ze stosowaniem statyn jest niechęć do tej grupy leków wśród pacjentów, co szczególnie często występuje w środowisku osób zainteresowanych naturoterapią. W niniejszym opracowaniu przedstawione zostaną środki ziołowe, które mogą stanowić alternatywę dla statyn w leczeniu dyslipidemii o niskim oraz umiarowym stopniu nasilenia. Warto podkreślić, że stosowanie niektórych spośród nich jest aktualnie rekomendowane przez polskie oraz europejskie towarzystwa naukowe, dlatego powinny one się znaleźć w repertuarze środków wykorzystywanych przez lekarzy. 
Do związków roślinnych korzystnie wpływających na profil lipidowy należą monakolina K (naturalna lowastatyna) pochodząca ze sfermentowanego czerwonego ryżu oraz polifenole z pomarańczy bergamoty. Ich stosowanie jest rekomendowane przez interdyscyplinarne stanowisko grupy ekspertów wsparte przez Sekcję Farmakoterapii Sercowo-Naczyniowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego8. Możemy je znaleźć w piramidzie interwencji lipidowych deklaracji sopockiej (ryc. 1). 
 

Ryc. 1. Piramida interwencji lipidowych proponowana w Deklaracji Sopockiej9


Inne preparaty roślinne, które mają korzystny wpływ na profil lipidowy, to berberyna, wyciągi z karczocha oraz czosnku. Ponadto warto zwrócić uwagę na występujące w rybach morskich kwasy tłuszczowe omega-3, sterole oraz stanole pochodzące z olejów roślinnych, a także błonnik pokarmowy, szczególnie jego frakcję rozpuszczalną. Literatura naukowa dostarcza licznych przykładów z pojedynczych badań klinicznych dotyczących korzystnego wpływu wyciągów roślinnych na profil lipidowy. Z uwagi na wąskie ramy niniejszego opracowania zostały tu bardziej szczegółowo omówione tylko wybrane składniki aktywne i preparaty roślinne. Szczególną uwagę zwrócono na te, które mają najlepiej udokumentowaną skuteczność kliniczną.

Sfermentowany ekstrakt z czerwonego ryżu – monakolina K 

Monakolina K to naturalna statyna, która powstaje podczas fermentacji ryżu (Oryza sativa L.) przez gatunki drożdży, takie jak Monascus purpureus, M. pilosus, M. floridanus lub M. ruber. Nie należy go mylić z czerwonym ryżem spożywczym, który nie ma właściwości obniżających poziom cholesterolu. Podczas fermentacji drożdże wzbogacają ryż kompleksem substancji o istotnym działaniu obniżającym poziom lipidów, w tym poliketydów, takich jak monakoliny. Preparaty na bazie sfermentowanego czerwonego ryżu zawierają stężenie monakoliny większe niż 1,9%. W zależności od warunków fermentacji i rodzaju drożdży mogą powstawać różne typy monakoliny, m.in. monakolina K, która jest strukturalnie identyczna z lowastatyną. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) poparł oświadczenie zdrowotne dotyczące działania obniżającego poziom cholesterolu i bezpieczeństwa stosowania czerwonego sfermentowanego ryżu w dziennej dawce odpowiadającej 10 mg monakoliny K. Dzięki preparatom zawierającym monakolinę K można uzyskać redukcję stężenia cholesterolu LDL o ok. 20%. Mechanizm działania sfermentowanego czerwonego ryżu wynika z odwracalnego hamowania przez obecne w nim monakoliny aktywności enzymu reduktazy 3-hydroksy-3-metylo-glutarylo-CoA (HMG-CoA), który ma kluczowe znaczenie dla endogennej syntezy cholesterolu. Według metaanalizy z 2015 r. sfermentowany czerwony ryż stosowany w czasie od 2 do 24 miesięcy zmniejsza stężenie cholesterolu LDL o 39 mg/dl w porównaniu z placebo. Jest to proporcja bardzo podobna, jak w przypadku statyn starszej generacji. Stosowana w badaniach klinicznych dawka mieściła się w zakresie od 1200 do 4800 mg/dobę, co odpowiadało 4,8–24 mg monakoliny K10. Czerwony sfermentowany ryż nie tylko obniża poziom cholesterolu, ale także poziom wysokoczułego białka C-reaktywnego (hs-CRP) w osoczu, który jest uznanym markerem stanu zapalnego naczyń oraz czynnikiem ryzyka choroby sercowo-naczyniowej. Przeprowadzone dotychczas badania wykazały, że monakolina K cechuje się dobrym profilem bezpieczeństwa. Nie powoduje wzrostu aktywności enzymów wątrobowych oraz kinazy kreatynowej. Nie prowadzi także do wystąpienia rabdomiolizy lub miopatii, dlatego może być stosowana u pacjentów, którzy nie tolerują statyn na skutek takich działań niepożądanych. Co prawda, u osób bardzo wrażliwych mogą wystąpić zaburzenia układu mięśniowego, jednak o dużo mniejszym nasileniu. Należy jednak zwrócić uwagę na to, aby nie stosować preparatów monakoliny K jednocześnie z lekami metabolizowanymi przez izoenzym CYP3A4. Do takich farmaceutyków należą np. werapamil, cyklosporyna, fibraty, makrolidy, azolowe leki przeciwgrzybicze i leki antyretrowirusowe. Łączne zażywanie tych leków z monakoliną może prowadzić do spowolnienia ich metabolizmu, a przez to znacznego wzrostu stężenia w osoczu krwi11.

Polifenole bergamoty

Pomarańcza bergamota (Citrus bergamia Risso & Poiteau), nazywana również bergamotą lub bergamotką, jest gatunkiem rośliny cytrusowej z rodziny rutowatych (Rutaceae). Swoją nazwę wzięła od włoskiego miasta Bergamo, które cieszy się mianem stolicy olejku eterycznego z bergamoty. Owoce bergamotki są wykorzystywane przede wszystkim do produkcji olejku eterycznego i w przeciwieństwie do innych owoców cytrusowych, nie mają one zastosowania kulinarnego. Jest to spowodowane tym, że miąższ owoców bergamotki ma gorzki i kwaśny smak. Skórka owoców pomarańczy bergamoty jest surowcem, z którego metodą tłoczenia pozyskuje się olejek eteryczny. Pozostała część owocu jest produktem odpadowym podczas produkcji olejku, jednak w ostatnich dekadach zainteresowano się możliwościami wykorzystania także soku z pomarańczy bergamotki. Analiza zawartości flawonoidów w 42 gatunkach cytrusów i ich odmian wykazała, że ilość flawonoidów w przeliczeniu na jednostkę objętości soku lub na jednostkę masy albedo (biała, wewnętrzna część skórki) jest największa właśnie w przypadku pomarańczy bergamoty. Sok bergamotowy jest zagęszczany do postaci proszku bogatego w flawonoidy określanego jako frakcja polifenolowa z bergamoty (BPF, ang. bergamot polyphenolic fraction)12. Warto podkreślić, że frakcja ta jest pozyskiwana za pomocą specjalnej opatentowanej metody i różni się od proszku z soku bergamotowego uzyskanego metodą suszenia rozpyłowego, w którym maksymalne stężenie polifenoli wynosi 1%. Okazało się, że sok bergamotowy charakteryzuje się unikatowym profilem flawonoidów. Spośród flawonoidów obecnych w BPF (oraz w soku bergamotowym) 95% to flawanony, natomiast flawony można znaleźć w pozostałych 5%. Głównym flawonoidem jest naringina, ponadto występuje tu neohesperydyna, neodiosmina, neoeriocytryna13. Wyciąg z bergamoty w dawce 500–1500 mg dziennie daje korzystne efekty u pacjentów w zakresie poprawy profilu lipidowego oraz gospodarki węglowodanowej. W grupie osób nietolerujących statyn i przyjmujących dawkę 1500 mg dziennie (3 × 500 mg) przez 30 dni obserwowano obniżenie cholesterolu LDL o 27,6%, obniżenie cholesterolu całkowitego o 25% oraz wzrost stężenia cholesterolu HDL o 23,8%14. Podobne wyniki uzyskano w grupie pacjentów z izolowaną hipercholesterolemią, którzy stosowali dawkę 1000 mg pr BPF przez 30 dni. Stężenie cholesterolu LDL uległo tu obniżeniu o 38,6%, cholesterolu całkowitego o 30,9%, natomiast cholesterolu HDL zwiększyło się o 39%. Dostępne dane naukowe potwierdzają działanie hipolipemizujące preparatów na bazie bergamoty. Ich stosowanie pozwala na redukcję stężenia cholesterolu LDL o 25% w stosunku do wartości wyjściowej w przypadku użycia dawki 500 mg, natomiast dla dawki 1000 mg nawet o 40%. Polifenole pochodzące z bergamoty podawane pacjentom z zespołem metabolicznym prowadzą nie tylko do poprawy profilu lipidowego, lecz wpływają korzystnie także na stan glikemii oraz w znacznym stopniu ograniczają stłuszczenie wątroby u pacjentów z niealkoholową chorobą stłuszczeniową wątroby (NAFLD, ang. nonalcoholic fatty liver disease)15.

Berberyna

Kolejnym składnikiem aktywnym, jaki może mieć zastosowanie w terapii dyslipidemii, jest berberyna. Substancja ta jest związkiem roślinnym należącym do grupy alkaloidów, którego duże ilości możemy znaleźć w surowcach, takich jak kora berberysu (Berberis spp.), kora mahonii (Mahonia aquifolium) (Pursh) Nutt., kłącze cynowodu (Coptis chinensis), kora korkowca amurskiego (Phellodendron amurense Franch.), czy korzeń gorzknika kanadyjskiego (Hydrastis canadensis L.). Przeprowadzono badanie kliniczne na 32 pacjentach, którym podawano berberynę w dawce 500 mg 2 × dziennie przez trzy miesiące. Pacjenci ci nie otrzymywali innego leku obniżającego stężenie lipidów. Zaobserwowano tutaj znaczące zmniejszenie stężenie cholesterolu LDL (25%), triglicerydów (35%) oraz cholesterolu całkowitego (29%) w porównaniu z wartościami wyjściowymi16. W innym badaniu analizowano wpływ berberyny na profil lipidowy w terapii łączonej ze statyną. W trwającej dwa miesiące interwencji oceniano skuteczność terapeutyczną kombinacji berberyny oraz simwastatyny u 63 pacjentów z hipercholesterolemią. Berberyna w dawce 500 mg 2 × dziennie wpłynęła na zmniejszenie stężenia cholesterolu LDL średnio o 23,8%. W porównaniu z monoterapią kombinacja wykazała lepszy efekt obniżania stężenia lipidów. Połączenie simwastatyny w dawce 20 mg dziennie oraz berberyny obniżyło poziom cholesterolu LDL średnio o 31,8%. Podobną skuteczność zaobserwowano u pacjentów w obniżeniu stężenia cholesterolu całkowitego oraz triglicerydów. Wyniki wskazują na uzasadnienie, skuteczność i bezpieczeństwo terapii skojarzonej w hiperlipidemii z użyciem berberyny oraz simwastatyny. Według autorów cytowanej publikacji może to być nowy schemat leczenia hipercholesterolemii17. Ciekawe rezultaty uzyskano w innym badaniu, gdzie również połączono lek farmakologiczny z wyciągami roślinnymi. Brało w nim udział 228 osób z pierwotną hipercholesterolemią, które miały wcześniej nietolerancję statyn lub odmawiały przyjmowania tej grupy leków. Zastosowano tutaj preparat będący połączeniem berberyny w dawce 500 mg, wyciągu z czerwonego fermentowanego ryżu (200 mg) oraz polikozanolu (10 mg)18. W kolejnych dwóch grupach zastosowano ezetymib (lek hamujący wchłanianie cholesterolu w przewodzie pokarmowym) lub terapię łączoną. Preparat roślinny okazał się tutaj nie tylko bardziej efektywny, ale także lepiej tolerowany. W przypadku preparatu złożonego z berberyną uzyskano efekt obniżenia stę...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy