Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

21 lutego 2019

NR 11 (Luty 2019)

Gotu kola w leczeniu zespołów otępiennych

0 230

Wąkrota azjatycka, znana także jako gotu kola, jest jedną z najbardziej cenionych roślin leczniczych Dalekiego Wschodu, wykorzystywaną w medycynie chińskiej i ajurwedyjskiej od ponad 3000 lat. Czy jest ona jednak naturalnym nootropem i czy mamy dowody na to, że działa?

Ze względu na przypisywane jej szerokie właściwości lecznicze stosowano ją w chorobach układu nerwowego, sercowo-naczyniowego, oddechowego i moczowego, a także w przypadku chorób zakaźnych i trudno gojących się ran. Uważana jest również za roślinę zapewniającą młody wygląd i długie życie. W medycynie chińskiej gotu kola określana jest jako jeden z „cudownych eliksirów życia” lub jako „ziołowy tonik dla mózgu” i stosowana jest w przypadku depresji, niepokoju oraz jako środek usuwający fizyczne i psychiczne wyczerpanie1, 2. Lekarze ajurwedyjscy używają wąkroty azjatyckiej pod różnymi postaciami i nazwami, w zależności od pożądanego efektu. I tak na przykład Rasayana to środek odmładzający, Caraca samhta – podwyższający inteligencję, a Bhavaprakasha – wydłużający życie. W celu poprawienia pamięci oraz w zaburzeniach sfery mentalnej stosują natomiast proszek z wysuszonych liści wąkroty azjatyckiej wymieszanych z mlekiem3.
Gotu kola ma silną pozycję w medycynie Dalekiego Wschodu, co wywołuje coraz większe zainteresowanie zachodniego świata. Na podstawie wieloletnich doświadczeń i obserwacji uznawana jest w krajach Azji za swoiste panaceum na dysfunkcje ośrodkowego układu nerwowego. Nasuwa się więc myśl, że czerpiąc z doświadczeń sięgających starożytności, my także moglibyśmy skorzystać z jej dobroczynnych właściwości.

WYSTĘPOWANIE GOTU KOLA

Centella asiatica (L.) to łacińska nazwa wąkroty azjatyckiej, której drugi człon nawiązuje do naturalnego występowania w krajach południowo-wschodniej Azji (rośnie głównie w Indiach, Chinach, Japonii, Malezji i Indonezji), choć spotyka się ją również w Afryce, na Madagaskarze, w Australii oraz w Ameryce Południowej i Środkowej4. Słowo centella wywodzi się natomiast z łacińskiego centrum, które oznacza liczbę sto i odnosi się do obfitości tej rośliny. Ze względu na dużą ilość liści i występowanie w zwartych skupiskach przypomina ona często zielony dywan. Centella asiatica ma wiele zwyczajowych nazw, w zależności od regionu. W Indiach, Nepalu, Chinach, a także w krajach zachodnich znana jest jako gotu kola, co w języku syngaleskim oznacza liść w kształcie kielicha5. Warto zauważyć, że inne zwyczajowe nazwy tej rośliny, Brahmi i Saraswati, wzięły swój początek od imienia bogini wiedzy i mądrości, co z pewnością ma związek z wiarą w korzystny wpływ na funkcje poznawcze.
Wąkrota azjatycka jest wieloletnią, aromatycznie pachnącą rośliną z rodziny baldaszkowatych. Ma smukłą, płożącą łodygę, z której wyrastają liście o długim ogonku i małym przylistku. Jej liście o karbowanym brzegu są okrągłe, nerkowate lub dłoniaste. Kwitnie na biało, ciemnoróżowo lub czerwono i wydaje małe, okrągłe lub owalne owoce1. Mimo mało imponującego wyglądu okazuje się, że C. asiatica zawiera wiele związków chemicznych wykazujących silną aktywność biologiczną.

Substancje aktywne – tajemnica mocy zawartej w gotu koli

Dzięki prowadzonym od wielu lat badaniom wiedza na temat składu chemicznego, zawartości substancji aktywnych i mechanizmów działania gotu koli jest coraz większa.
Głównymi składnikami odpowiedzialnymi za wielokierunkowe działanie biologiczne tej rośliny są najpewniej triterpenoidy – pięciocykliczne triterpenowe kwasy pochodne ursanu: kwas azjatykowy i madekasowy oraz ich cukrowe estry (pseudosaponiny): azjatykozyd i madekasozyd oraz pochodne oleananu – kwas terminolowy i jego ester – azjatykozyd B. Poza wymienionymi związkami chemicznymi wąkrota azjatycka zawiera również: flawonoidy, aminokwasy, garbniki, cukry (glukozę i ramnozę), fitosterole oraz witaminy: A, C, K, E i magnez4, 6, 7.
Warto zauważyć, że zarówno wygląd, jak i skład chemiczny rośliny są uzależnione od miejsca jej występowania, a dokładniej warunków środowiska, w jakich żyje. Jest to przeszkodą do opracowania leku, ponieważ skład frakcji trójterpenowej wyciągów pozyskiwanych z roślin rosnących w odmiennych warunkach klimatycznych różni się jakościowo i ilościowo. Stanowi to duży problem w uzyskaniu wyciągu o powtarzalnych właściwościach leczniczych4. Różne formy podania i stężenia substancji aktywnych w wyciągach z Centella asiatica utrudniają też próby porównywania wyników badań z jej udziałem. 
W piśmiennictwie możemy znaleźć pojęcie TECA (titrated exttract of Centella asiatica), oznaczające oczyszczony, frakcjonowany wyciąg z wąkroty azjatyckiej, zawierający 40% azjatykozydu i 60% kwasu azjatykowego i madekasowego, który jest często wykorzystywany w badaniach naukowych. Jednak według European Medicines Agency (EMEA) metody otrzymywania wyciągów nadal nie zapewniają stałej jakości uzyskiwanego produktu oraz mogą wywierać niekorzystny wpływ na pierwotną strukturę chemiczną zawartych w nim związków. Ponadto w otrzymanym produkcie nie jest zachowana naturalna proporcja składników biologicznych. Mimo licznych danych piśmiennictwa dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności TECA nie może być aktualnie zarejestrowany jako preparat ziołowy w urzędowym lekospisie produktów ziołowych Wspólnoty Europejskiej HMPC „ze względu na jego zmienny skład oraz nieznany proces otrzymywania”8. W związku z tym preparaty na bazie wyciągów z wąkroty azjatyckiej nadal mają status suplementów diety.

Gotu kola a układ nerwowy

Zasadność szerokiego stosowania tej rośliny w medycynie chińskiej i ajurwedyjskiej potwierdzają liczne wyniki badań prowadzonych na całym świecie, szczególnie intensywnie w krajach azjatyckich. W piśmiennictwie można znaleźć wiele danych potwierdzających skuteczność wąkroty azjatyckiej w przypadku zaburzeń dotyczących układu nerwowego, niestety, jak do tej pory – głównie u zwierząt laboratoryjnych.
Przeprowadzone badania dowodzą, że C. asiatica wpływa na wiele procesów zachodzących w układzie nerwowym. Wykazano m.in., że:

  • Triterpeny zawarte w wyciągu z C. asiatica mają wyraźny ochronny wpływ na hipokamp u szczurów narażonych na niekorzystne działanie glutaminianu sodu9 (hipokamp to struktura mózgu odpowiedzialna m.in. za pamięć, zdolność uczenia się i orientację przestrzenną).
  • Kwas azjatykowy i jego pochodne wzmacniają komórkowy mechanizm obronny neuronów kory mózgowej przed działaniem oksydacyjnym wywołanym nadmiarem glutaminianów10.
  • Wodny wyciąg z liści C. asiatica zwiększa zdolność uczenia się i poprawia pamięć. Przy tym znacznie obniża poziom norepinefryny, dopaminy oraz serotoniny i ich metabolitów w mózgu zwierząt doświadczalnych11.
  • Wodny wyciąg z C. asiatica poprawia funkcje poznawcze w modelu zwierzęcym choroby Alzheimera poprzez działanie antyoksydacyjne w ośrodkowym układzie nerwowym12.
  • Kwas azjatykowy i jego pochodne w badaniach in vitro hamują apoptozę komórek poprzez obniżenie stężenia wolnych rodników nadtlenkowych oraz β-amyloidu, co sugeruje możliwość wykorzystania tych związków w zapobieganiu rozwojowi choroby Alzheimera13.
  • Podawanie wodnego wyciągu z ziela C. asiatica myszom po urodzeniu i młodym osobnikom dorosłym wywiera wpływ na rozwój neuronów oraz podwyższa sprawność mózgu u tych zwierząt14.
  • Podawany szczurom wyciąg ze świeżych liści C. asiatica wpływa na istotne wydłużenie dendrytów i wzrost rozgałęzień neuronów (co może być jednym z mechanizmów tłumaczących poprawę funkcji poznawczych)15.
  • Dodatek ekstraktu z ziela C. asiatica w wodzie pitnej przyspieszył regenerację komórek nerwowych u szczurów. W tym samym badaniu wykazano, że aktywne frakcje zawarte w surowcu pozyskanym z wąkroty azjatyckiej pobudzają wydłużanie się aksonów komórek nerwowych in vitro, co może mieć wpływ na przyspieszenie odbudowy uszkodzonych neuronów16.

Podsumowując przytoczone powyżej informacje, wąkrota azjatycka ma m.in. działanie neuroprotekcyjne w mechanizmie antyoksydacyjnym oraz stymuluje wzrost rozgałęzień nerwowych (co przekłada się na lepszą komunikację między neuronami), a także usprawnia naprawę uszkodzonych neuronów. 
Czy w związku z tym możemy przypisać tej roślinie działanie nootropowe?

BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA WĄKROTY AZJATYCKIEJ

Według definicji leku nootropowego, opracowanej przez rumuńskiego psychologa i chemika, Corneliu E. Giurgea, musi on spełniać kilka warunków:

  • poprawiać pamięć oraz zdolność uczenia się,
  • posiadać właściwości neuroprotekcyjne,
  • oraz nie wykazywać działań toksycznych.

Dwa pierwsze warunki są spełnione, ale czy wiemy coś na temat bezpieczeństwa stosowania preparatów zawierających wąkrotę azjatycką?
Okazuje się, że jest to stosunkowo bezpieczna roślina. Efekty uboczne po jej użyciu są rzadkie i różnią się w zależności od drogi podania. Mogą to być objawy miejscowego podrażnienia przy zastosowaniu bezpośrednio na skórę17. W przypadku wstrzyknięć podskórnych może pojawić się reakcja alergiczna, ból w miejscu wstrzyknięcia lub przebarwienia. Co ciekawe, działania niepożądane występują rzadziej w przypadku wstrzyknięć domięśniowych. Po podaniu dużych dawek per os mogą pojawić się bóle i zawroty głowy, nudności, senność, a w skrajnych przypadkach – utrata przytomności. 
W badaniach wykazano, że standaryzowane wyciągi z C.asiatica i azjatykozyd były dobrze tolerowane u zwierząt doświadczalnych, zwłaszcza w przypadku podania drogą doustną. Azjatykozyd nie wykazywał żadnych oznak toksyczności po podaniu per os, aż do dawki 1 mg/kg m.c., podczas gdy dawka toksyczna wynosiła 40–50 mg/kg m.c.18.
W odniesieniu do ludzi trudno jest znaleźć źródła z informacjami na temat zalecanego dawkowania, które nie są...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy