Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia , Otwarty dostęp

20 października 2020

NR 21 (Październik 2020)

Hipoglikemia dietetycznie

42

Glukoza jest formą cukru i powstaje w organizmach roślinnych podczas fotosyntezy. W świecie roślin jest magazynowana pod postacią skrobi, a w świecie zwierząt pod postacią glikogenu. Jako główne źródło energii jest paliwem dla organizmu, którego stężenie w krwiobiegu warunkuje zdolność do wielu funkcji życiowych. Zdefiniowanie pojęcia „hipoglikemia” jest więc na pozór łatwe. Hipoglikemia to niskie (hipo-) stężenie cukru (glukozy) we krwi.

Jej objawy mogą mieć różne nasilenie, zależnie od poziomu glukozy. Najczęściej są to: drżenie rąk, nadmierna potliwość, silny – tzw. wilczy głód, osłabienie, senność, splątanie, problemy z koncentracją, zaburzenia równowagi, kołatanie serca, mrowienie wokół ust, drżenie ciała (przede wszystkim rąk), zaburzenia widzenia, ból brzucha i nudności, uczucie niepokoju i lęku, utrata przytomności. U chorych na cukrzycę niektóre z tych objawów niedocukrzenia mogą zanikać i być niezauważalne. Często jedynym, ale bardzo niebezpiecznym objawem hipoglikemii jest utrata przytomności. Hipoglikemia może wystąpić jako powikłanie cukrzycy, stan niezależny od cukrzycy lub w połączeniu z innymi zaburzeniami.

POLECAMY

R e k l a m a


Jak już wcześniej wspomniano, hipoglikemia pojawia się w sytuacji spadku stężenia glukozy we krwi zbyt nisko, poniżej wartości, jaki pozwala zaspokoić zapotrzebowanie organizmu do normalnej aktywności. Wspomniany spadek i objawy hipoglikemii u różnych osób mogą pojawiać się w bardzo indywidualny sposób. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2019 r. hipoglikemią nazywamy obniżenie stężenia glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), niezależnie od tego, czy towarzyszą temu charakterystyczne objawy, czy też nie1. Należy pamiętać, że normalny zakres poziomu cukru we krwi to ok. 60–120 mg/dl, w zależności od tego, kiedy spożyto posiłek. Na czczo poziom cukru we krwi może spaść poniżej 60 mg/dl, a nawet poniżej 50 mg/dl i nie wskazuje na poważną nieprawidłowość lub chorobę. Poziom cukru we krwi poniżej 45 mg/dl prawie zawsze wiąże się z poważnymi nieprawidłowościami2.

Rodzaje hipoglikemii

Ze względu na stopień nasilenia wyróżnia się hipoglikemię: lekką, umiarkowaną i ciężką. Lekkiej hipoglikemii towarzyszy uczucie głodu, drżenie rąk i nóg, niepokój, bladość skóry, wzmożona potliwość, mrowienie wokół ust oraz ból głowy. Stężenie cukru określone za pomocą glukometru wskazuje na wartość między 50 a 70 mg/dl. W takiej sytuacji zaleca się niezwłocznie przyjąć glukozę w postaci płynu bądź tabletek (zawartość glukozy 10–20 g). Pomocne będą też 2–3 kostki cukru lub słodki napój. Stosując napój, należy pamiętać o klasycznym słodzonym napoju, a nie napoju typu „0”, „light”, bez cukru. Nieskuteczne będą też słodycze z dodatkiem czekolady (cukierki, batony). Zawarty w nich tłuszcz znacznie opóźnia wchłanianie się cukru (obniża IG produktów spożywczych). 
Hipoglikemia umiarkowana wiąże się z niższym stężeniem glukozy (30–50 mg/dl) i możliwymi dodatkowymi komplikacjami typu splątanie, problemy z koncentracją, bełkotliwa mowa, uczucie lęku lub zaburzenia zachowania (np. zachowania agresywne)3. Może być tu potrzebna pomoc osób trzecich, by podać glukozę. 
Hipoglikemia ciężka wiąże się często z utratą przytomności, zdezorientowaniem. Osoba w tym stanie wymaga pomocy. Potrzebne jest podskórne lub domięśniowe podanie glukagonu (antagonisty insuliny). Wyjątek stanowią pacjenci, u których trzustka nadal pracuje i wydziela insulinę. W tej grupie jednocześnie z uruchomieniem zapasów glukozy wydzielana jest insulina, co grozi głębszym niedocukrzeniem. Tym pacjentom, a także leczonym za pomocą środków doustnych, u których trzustka wydziela insulinę, nie podaje się glukagonu. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że sytuacje szczególnie ciężkiego niedocukrzenia często mylone są ze stanami upojenia alkoholowego (zaburzenia równowagi, mowy, zapach acetonu z ust). Nawiązując do takich sytuacji, edukacja społeczeństwa i jego świadomość poparte pisemną informacją lub opaską na ręce na temat stanu zdrowia osoby powinny być standardem w społeczeństwie. 

Hipoglikemia reaktywna

Hipoglikemia występująca o osób, które nie chorują na cukrzycę, to hipoglikemia reaktywna. Tu niedocukrzenie pojawia się od dwóch do czterech godzin po posiłku, stąd nazwa – reaktywna, w odpowiedzi na posiłek. Inne określenie to hipoglikemia poposiłkowa u osób zdrowych. Glukoza we krwi osób cierpiących na hipoglikemię reaktywną po posiłku najczęściej podnosi się powyżej normy, na krótki czas wywołując hiperglikemię poposiłkową – przecukrzenie, a następnie bardzo gwałtownie i nadmiernie się obniża, wywołując niedocukrzenie. Ten rodzaj hipoglikemii nie występuje w nocy ani na czczo czy po wysiłku fizycznym. Pojawia się po posiłkach, najczęściej bogatych w węglowodany i może być zapowiedzią rozwoju cukrzycy.

Co może być przyczyną hipoglikemii poposiłkowej (reaktywnej)? 

Ta hipoglikemia może wynikać z wczesnego etapu rozwoju cukrzycy typu 2 lub istniejącej insulinooporności (Insulinooporność to zmniejszona wrażliwość tkanek na działanie własnej insuliny, często, choć nie zawsze, związana np. z otyłością). Do powstania hipoglikemii mogą przyczynić się zbyt długie przerwy między posiłkami, niejedzenie śniadań i głodzenie się, spożywanie alkoholu oraz dieta bogata w węglowodany i uboga w tłuszcze. Hipoglikemia może się też pojawiać u osób z zaburzeniami opróżniania żołądkowego w następstwie neuropatii, po resekcji żołądka oraz przy nadwrażliwości na leucynę i nietolerancję na fruktozę4. Warto tu podkreślić, że taka forma hipoglikemii często dotyczy osób młodych, szczupłych, które szybko schudły.

Sposoby na „niski cukier”

Utrzymanie wyrównanego poziomu glukozy we krwi jest priorytetem w sytuacji pojawiającego się niedocukrzenia i wiąże się z z właściwą dietą (1), która jest źródłem m.in. węglowodanów różnych typów i w różny sposób metabolizowanych. Warto zaznaczyć, że jakość i sposób działania na organizm wspomnianych węglowodanów często opisujemy indeksem glikemicznym (IG), choć dostępne są i inne wskaźniki, np. ładunek glikemiczny (ŁG), wymienniki białkowo-tłuszczowe (WBT). „Indeks glikemiczny informuje o tempie pojawiania się węglowodanów we krwi po spożyciu produktu spożywczego. Wymiennik węglowodanowy o zawartości węglowodanów przyswajalnych, a wymiennik białkowo-węglowodanowy o ilości produktu spożywczego będącego źródłem 100 kcal pochodzących z białka i tłuszczu.
Obok diety na stężenie węglowodanów wpływa aktywność fizyczna (2), towarzyszące schorzenia (3), stosowana farmakoterapia (4). Choć sposób żywienia odgrywa istotną, a nawet kluczową rolę, poprawa glikemii winna wiązać się ze zmianą stylu życia, nie tylko żywienia. Celem niniejszego artykułu jest omówienie istotnych z punktu widzenia składników diety i zachowań żywieniowych, które odgrywają rolę istotną z punktu widzenia utrzymania właściwego poziomu glikemii.

Jak jadać węglowodany? 

Hipoglikemia jest stanem, którego można uniknąć przez stosowanie właściwej, zbilansowanej diety, regularne spożywanie posiłków i przekąsek, a nie unikanie wszelkiego rodzaju węglowodanów. Badania wskazują, że u osób z hipoglikemią, które jedzą regularnie posiłki, spożywają żywność ułatwiającą utrzymanie stałego stężenia cukru we krwi, częstość spadków poziomu glukozy we krwi (stanów hipoglikemii) się obniża5. Ważne jest także, aby wziąć pod uwagę wpływ aktywności fizycznej na poziom cukru we krwi i odpowiednio zaplanować posiłki i przekąski.
Jak pokazują wyniki badań, glukoza jako cukier we krwi i węglowodany pojawiające się w zwyczajowej diecie, w skład których wchodzą cukry proste (np. mono-, disacharydy), złożone np. skrobia, a wśród nich błonnik (rozpuszczalny: gumy, ligniny i pektyny, i nierozpuszczalny w wodzie: celuloza i hemicelulozy), a także ich postać (np. skrobia oporna), odgrywają kluczową rolę w poprawie glikemii. Istotne z punktu widzenia żywienia jest nie tylko unikanie czy eliminacja produktów bogatych w węglowodany łatwo przyswajalne, czyli mono- i disacharydy (np. cukier, miód, słodycze, ciasta i ciasteczka, pieczywo cukiernicze, gazowane napoje, soki owocowe, mąka z wysokiego przemiału, pieczywo, makarony wyrabiane na bazie tej mąki, produkty z syropem glukozowo-fruktozowym czy kukurydzianym). Istnieje cała grupa zaleceń związanych z formą ich przetwarzania (al dente, retrogradacja), wielkością porcji, połączeniem z innymi składnikami (tłuszcz i białko).
Żywieniowe uwarunkowania stężenia glukozy we krwi związane są z szybkością jej pojawiania się w krwiobiegu na skutek trawienia. Wyjaśnienie trawienia skrobi, jednego z najpowszechniejszych, dostarczających 80% węglowodanów w diecie wielocukrów, należy rozpocząć od jej budowy. Skrobia składa się z dwóch wielocukrów (amylozy i amylopektyny). Amyloza tworzy proste łańcuchy, zbudowane z cząsteczek glukozy sprzężonych ze sobą za pomocą wiązań α-1α4. Amylopektyna ma budowę rozgałęzioną, w której występują dodatkowe wiązania α-1,6-glikozydowe. Stosunek amylozy do amylopektyny determinuje indeks glikemiczny produktów, których skrobia jest głównym składnikiem (tzw. produktów skrobiowych). Amyloza podwyższa go, a amylopektyna obniża, poprawiając żelowanie produktu. To przekłada się bezpośrednio na poposiłkowe stężenie glukozy i ma duże znaczenie podczas planowania diety dla osoby z hipoglikemią, odchudzającej się, chorującej na cukrzycę czy insulinooporność. Znajomość składu skrobiowego produktów i ich odpowiedni dobór jako przekąski węglowodanowej lub regularnego posiłku pomaga regulować tempo pojawiania się i utrzymania glukozy we krwi. Produkty skrobiowe o niższej zawartości amylozy mają wysoki IG. Im wyższy jest stopień żelowania skrobi (związany z małą zawartością amylozy), tym zawiesina spęczniałej skrobi jest lepiej rozkładana przez enzymy przewodu pokarmowego człowieka i w rezultacie do krwiobiegu przedostaje się więcej glukozy. Jako przykład produktów tak działających można wymienić ziemniaki i kukurydzę (niska zawartość amylozy). Należy tu zaznaczyć, że istnieje wiele rodzajów skrobi obecnej w ziemniakach, kukurydzy, roślinach strączkowych czy ryżu, która w produktach spożywczych wykorzystywana jest w dwóch celach – do żelowania (podnosi indeks glikemiczny produktu) i do obniżenia IG potraw (np. dodatek soi do produkcji pieczywa). Trawienie skrobi odbywa się w niemal całym przewodzie pokarmowym i polega na odczepianiu cząsteczek glukozy z udziałem wielu 
enzymów trawiennych i innych związków (amylazy obecnej w ślinie, kwasu solnego w żołądku, amylazy trzustkowej, glukoamylazy, amylo-l,6-glukozydazy i oligo-l,6-glukozydazy oraz maltazy)6.
Zjawiskiem wartym uwagi przy planowaniu odpowiedniej podaży węglowodanów w diecie osób z hipoglikemią jest powstawanie skrobi opornej. Nie jest ona trawioną w przewodzie pokarmowym formą węglowodanów, jakie powstały na skutek retrogradacji. W przemyśle retrogradacja jest procesem niepożądanym, ponieważ prowadzi do pogorszenia właściwości produktów zawierających skrobię, 
np. pogorszenia konsystencji, zmętnienia kleików i żeli. Dla żywieniowca retrogradacja może być także zjawiskiem korzystnym, bo jest to proces, podczas którego powstaje nieprzyswajalna, nieulegająca trawieniu forma skrobi (stąd nazwa oporna, ang. resistant starch). W wyniku retrogradacji amylozy, zachodzącej w trakcie schładzania skleikowanej skrobi, tworzy się frakcja skrobi odpornej na działanie amylaz, wykazująca
działanie błonnika rozpuszczalnego, będąca pożywką do rozwoju korzystnych bakterii jelitowych i pełniąca wiele funkcji prozdrowotnych3, 7, 8. Obecność skrobi opornej w produktach żywnościowych powoduje obniżenie ich indeksu glikemicznego, zmniejszenie wydzielania insuliny, wydłużenie efektu hipoglikemicznego i dłuższe utrzymanie uczucia sytości.
Skrobia oporna jako składnik korzystny dla zdrowia powinna być codziennie spożywana w ilości minimum 20 g dziennie. W krajach rozwijających się spożywana jest na poziomie 30–40 g, natomiast w krajach rozwiniętych, w tym w Unii Europejskiej, jej spożycie wynosi średnio 3–6 g. Jak uzyskać i wykorzystać skrobię oporną i zwiększyć jej podaż w diecie? Wystarczy produkt spożywczy (ziemniaki, makaron, ryż czy strączki) ugotować i odstawić do schłodzenia na ok. 12 godzin. W tym czasie dojdzie do retrogradacji skrobi i powstania formy opornej. Ile skrobi opornej można zatem znaleźć w produktach spożywczych? Odpowiedź na to pytanie zamieszczono w tabeli 18. 
Aby zwiększyć ilość skrobi opornej w diecie, należy zatem spożywać pieczywo minimum jednodniowe, z ziaren z niskiego przemiału, wzbogacone w składniki zawierające skrobię oporną. Efekty przynosi też jedzenie produktów skrobiowych wystudzonych i ochłodzonych (np. makaron hartowany zimną wodą, sałatki przyrządzone z wcześniej ugotowanych ziemniaków, zimny ryż). Z owoców najlepiej wybierać mało dojrzałe, zielonkawe banany. Recepturę ciast i słodyczy wzbogacać o ugotowaną, zmieloną czerwoną lub białą fasolą.


Tab. 1. Zawartość skrobi opornej w wybranych produktach spożywczych

Źródło: (Birt, D. F., Boylston, T., Hendrich, S., Jane, J. L., Hollis, J., Li, L., … Whitley, E. M. (2013). Resistant starch: Promise for improving human health. Advances in Nutrition, 4(6), 587–601. https://doi.org/10.3945/an.113.004325)

Naturalnie 

Rozpatrując składniki diety, zabiegi kulinarne i techniki przetwarzania żywności mające na celu poprawę glikemii, należy wspomnieć o naturalnych składnikach żywności, takich jak zioła, naturalne suplementy czy dodatki. Popularność wielu z nich wynika z promocji w mediach, wiąże się z przekazami i tradycjami ludowymi, ale nie wszystkie mają potwierdzone naukowo efekty, a inne mogą być stosowane jako składnik wspierający zasad...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy