Dołącz do czytelników
Brak wyników

Medycyna wschodu

16 października 2019

NR 15 (Październik 2019)

Kuchnia Pięciu Przemian – Zachowaj równowagę z TMCH

0 52

Życie to ruch. Podlega ciągłym zmianom. Wiedzieli o tym starożytni Chińczycy. Stworzyli więc model świata, w oparciu o odmienny cykl przemian, który jest też symbolem naszego przemijania.

Zostań mistrzem wszechświata bez wysiłku.
Księga drogi i cnoty

Lao Tse (600 r. p.n.e.)

Teoria Pięciu Przemian powstała w IV w. p.n.e. i oparta jest częściowo na naukach Konfucjusza. Spotykamy ją też w innych starożytnych cywilizacjach, np. w Egipcie, Grecji czy Indiach. Starożytni Chińczycy początkowo stosowali tę teorię w różnych dziedzinach życia (m.in. w polityce), a nieco później odkryła ją chińska medycyna, co zostało opisane w Kanonie medycyny Żółtego Cesarza (500–300 lat p.n.e.). Pięć Przemian to system zgodności w funkcjonowaniu wszechświata. Dzięki wnikliwym obserwacjom przyrody Chińczycy w starożytności opisali i uporządkowali energie odpowiadające porom roku.
Zauważyli oni, że tak jak pory roku następują po sobie w ściśle określony sposób, podobnie w życiu człowieka obserwuje się określone fazy. Wiosnę można porównać do naszych narodzin, lato do dzieciństwa, babie lato do wieku dojrzewania, jesień do wieku dorosłego, a zimę do starości.


R e k l a m a


Krąg Przemian

Z Prawa Pięciu Elementów (lub Przemian), którym posługuje się tradycyjna medycyna chińska wynika, że żadna Przemiana nie zachodzi w sposób dowolny czy przypadkowy, lecz według ściśle określonego wzorca. Pięć Przemian: Przemiana Drzewa, Przemiana Ognia, Przemiana Ziemi, Przemiana Metalu i Przemiana Wody posiadają cechy, które wzajemnie na siebie oddziałują w powtarzających się regularnie cyklach. Prawo Pięciu Przemian jest uniwersalne i ma zastosowanie w najważniejszych dziedzinach życia: w lecznictwie, biznesie, rolnictwie, ekonomii, polityce, żywieniu itp. Według tej teorii w każdej dziedzinie życia wszystko podlega ustawicznym przekształceniom, a zachodzące zmiany związane są z utrzymaniem dynamicznej równowagi. I tak każda powstająca idea to Przemiana Ognia. Nie ma ona jeszcze naturalnej postaci, ale posiada ogromną energię. Kiedy idea urzeczywistnia się, to staje się Przemianą Ziemi. Następna Przemiana Metalu odpowiada najintensywniejszemu zagęszczeniu materii. To, co powstało, na trwałe zapuszcza korzenie w fizycznym świecie. Po Przemianie Metalu następuje Przemiana Wody – najbardziej trwały i jednocześnie elastyczny etap każdej Przemiany. Dana rzecz lub zjawisko, podobnie jak woda spływająca zawsze do morza, dąży do wytyczonego celu. Kulminacją całego procesu jest Przemiana Drzewa, w której można podziwiać owoce pierwotnej idei.
Drzewo, wydając nasiona, daje początek życiu. I tak rozpoczyna się nowy proces.
W ludzkim ciele energia krąży również według podobnego schematu. Każdy z jego elementów związany jest z grupą narządów, które kolejno, w zamkniętym cyklu przekazują sobie energię (obieg karmiący – matka karmi dziecko):

  • Ogień – serce i jelito cienkie
    Mówi się, że narządy Ognia są matką narządów Ziemi.
  • Ziemia – żołądek, śledziona, trzustka
    Narządy te są matką w stosunku do narządów Metalu.
  • Metal – płuca i jelito grube
    Narządy te są matką narządów Wody.
  • Woda – nerki i pęcherz moczowy
    Są one matką dla narządów Drzewa.
  • Drzewo – wątroba i pęcherzyk żółciowy
    Organy te są matką narządów Ognia (serce i jelito cienkie).

W ten sposób cykl się zamyka, a jednocześnie ponownie się rozpoczyna.
Pięć faz Przemian łączy jeszcze cykl kontrolny (elementy kontrolują się „co drugi”):

  • drewno kontroluje ziemię – drewnianymi narzędziami obrabia się ziemię,
  • ziemia kontroluje wodę – ląd ogranicza wodę,
  • woda kontroluje ogień – wodą gasi się pożar,
  • ogień kontroluje metal – metal topi się w piecu,
  • metal kontroluje drewno – siekierą powalamy drzewo.

Jeśli elementy kontrolują się wzajemnie w ten właśnie sposób, panuje harmonia.
Zaburzenia harmonii między fazami Przemian mogą powstać kiedy:

  • jeden z elementów jest słaby,
  • jeden z elementów nadmiernie kontroluje inny,
  • jeden z elementów nie sprawuje dostatecznej kontroli nad innym.

Przyczyną osłabienia jednego z elementów może być to, że jego „matka” nie potrafi go wystarczająco odżywić. Np. zaburzenie funkcjonowania nerek (woda) u człowieka może być spowodowane słabością jego płuc (metal). Takie powiązanie istnieje u pacjentów z przewlekłą astmą.
Element zbyt silny może spowodować szkody. Przykładowo, kiedy wątroba (drewno) jest zbyt aktywna, może „pokonać” płuca (metal), które powinny kontrolować wątrobę. Ponadto wątroba dominuje nad śledzioną (ziemia). Dzieje się tak, kiedy cierpimy na zaburzenia trawienia spowodowane długotrwałym stresem.
Trzecia forma nierównowagi w teorii pięciu faz istnieje wtedy, kiedy jeden element nie jest dość silny, by w dostatecznym stopniu kontrolować co drugi element. Np. kiedy wątroba (drewno) jest zbyt słaba, żeby móc kontrolować żołądek (metal), pojawia się gorąco w żołądku w postaci zgagi lub nieżytu żołądka oraz bóle głowy.

Ryc. 1. Energia pór roku

teoria jin–jang

Jin-jang jest uniwersalną teorią wszechświata. Wszelkie zjawiska fizyczne, fizjologiczne, psychologiczne czy społeczne są kombinacjami jin i jang. Są to dwie tendencje, które choć stanowią przeciwieństwo, uzupełniają się wzajemnie:

  • wdech (jang) uzupełnia wydech (jin),
  • ciepło (jang) uzupełnia zimno (jin),
  • aspekt męski (jang) uzupełnia aspekt żeński (jin),
  • suchość (jang) uzupełnia wilgoć (jin),
  • kurczenie (jang) uzupełnia rozszerzanie (jin) itp.

Równowaga tych dwóch antagonistycznych, a zarazem komplementarnych, sił zapewnia harmonię we wszechświecie i w naszym organizmie. Jin i jang przyciągają się wzajemnie, a to przyciąganie jest tym większe, im większe jest każde z nich. Jin odpycha i wyklucza jin, a jang nie stanowi dopełnienia dla jang. Dlatego każda istota lub dowolny obiekt jest na powierzchni jin, a wewnątrz jang.
Siła dośrodkowa jang powoduje następujące zjawiska: ciepło, kurczenie, gęstość, spłaszczenie. Jej przeciwieństwo, siła odśrodkowa jin wytycza: zimno, rozszerzanie, ekspansję, powiększanie.
Ludzie typu jin (z przewagą jin) – łatwo się męczą, cierpią na wzdęcia, trudno uspokajają się po wstrząsach życiowych, są bez pomysłów, strachliwi, przyziemni, upadający na duchu, zniechęceni, nie widzą w niczym sensu…
Ludzie typu jang (z przewagą jang) – są niespokojni, ruchliwi, łatwo się unoszą, skłonni do fantazji, posiadają idee, bywają nieprzeciętni, ascetyczni, wszystkiego w życiu próbują, są śmiali.
Teoria jin-jang dotyczy też wszystkich produktów, które spożywamy. Pokarmy jin są bogate w potas, o większej zawartości wody, dobrze rosną w klimacie gorącym (np. owoce cytrusowe), są duże, wysokie i miękkie. Rośliny jin rosną przeważnie nad ziemią, mają duże liście. Gotują się łatwo i szybko. Jedzenie pokarmów jin powoduje, że ciało staje się chłodniejsze, wolniejsze i wymaga więcej snu.
Pokarmy jang są bogate w sód, rośliny rozwijają się dobrze w chłodzie i zimnych miejscach. Ich wzrost jest wolniejszy, są znacznie krótsze, zawierają mało wody. Rosną na boki nad ziemią lub prosto w głąb ziemi, jak np. warzywa korzeniowe. Liście mają małe o wciętych brzegach, gotują się dość długo. Jedzenie pokarmów jang ogrzewa ciało, czyni je twardym. Ludzie typu jang są szybcy i potrzebują mniej snu.

Ryc. 2. Jeden element przechodzi w następny i kontroluje co drugi

Jin i jang w produktach spożywczych (w kolejności od jin- rozszerzające do jang- obkurczające):

  • Jin (rozszerzające)
  • Leki
  • Alkohol
  • Soki owocowe
  • Soki warzywne
  • Herbata i kawa
  • Cukier
  • Przyprawy
  • Tłuszcze i oleje
  • Owoce tropikalne
  • Owoce klimatu umiarkowanego
  • Mleko i twaróg
  • Warzywa
  • Wodorosty morskie
  • Orzechy
  • Strączkowe
  • Zboża
  • Ryby
  • Sery typu gouda, ementaler
  • Drób
  • Wołowina
  • Jajka
  • Sos sojowy
  • Miso
  • Sól
  • Jang (obkurczające).

Zmiany pór roku a potrzeby organizmu

Nasz sposób życia i odżywiania najlepiej służy zdrowiu, kiedy podporządkowany jest cyklom pór roku. Natura sama wyznacza rytm, którego powinniśmy się trzymać. Wiosna wskazuje, że odradzamy się razem z przyrodą, lato to czas słodkich szaleństw i wzmożonej aktywności, na przełomie lata i jesieni dojrzała przyroda sprzyja zadumie i równowadze, jesień to czas gromadzenia energii i przygotowania się do zimy, która jest porą odpoczynku w przyrodzie, jak również okresem większego wytchnienia dla nas. Kto zimą nie przestrzega tej zasady, naraża organizm na osłabienie wiosenne. Życie na przekór porom roku to trwonienie własnej energii. Każda pora roku to odmienny czas dla ludzi, czas, w którym powinny następować zmiany zarówno w nas samych, jak i na zewnątrz nas. Działa tu mechanizm przystosowania. Rośliny i ludzie, poddawani takim samym czynnikom zewnętrznym, jak zmiana temperatury, opady czy nasłonecznienie, przechodzą podobne etapy. W ten sposób ciągle dopasowują się do siebie, dążąc do równowagi i harmonii. Jedną z ważniejszych zasad zachowania zdrowia jest spożywanie produktów w określonej porze i sezonie, w którym one dorastają i dojrzewają, najlepiej pochodzących z najbliższego otoczenia człowieka. Bardzo ważne jest też zastosowanie zróżnicowanych metod przygotowania posiłków, właściwych dla każdej pory roku. Wynika to ze ścisłej zależności między temperaturą otoczenia a utrzymaniem ciepła wewnątrz organizmu, niezbędnego do procesu trawienia i wszystkich funkcji życiowych. Nie można zachować równowagi i zdrowia, odżywiając się identycznie przez cały rok.
Kilka razy w roku wraz ze zmianą pór zmieniają się potrzeby organizmu ludzkiego, który dopasowując się do przeobrażeń w przyrodzie, sam sygnalizuje konieczność odmiany. Apetyt na sezonowe produkty to znak przystosowania do danej pory roku. Zachowanie zdrowia to prosta sprawa, jeżeli przestrzega się praw Natury.
Podczas kolejnych pór roku maksimum energii zasila kluczowe organy naszego ciała i dlatego są one ściśle związane z daną porą roku i właściwą dla niej Przemianą.
I tak:

  • Wiosna (Przemiana Drzewa) to maksimum energetyczne wątroby i woreczka żółciowego.
  • Lato (Przemiana Ognia) to maksimum energetyczne serca i jelita cienkiego.
  • Późne czy też babie lato (Przemiana Ziemi) to maksimum energetyczne śledziony, trzustki i żołądka.
  • Jesień (Przemiana Metalu) to maksimum energetyczne płuc i jelita grubego.
  • Zima (Przemiana Wody) to maksimum energetyczne nerek i pęcherza moczowego.

Pory roku związane są z zaostrzeniem dolegliwości w obrębie organów znajdujących się w energetycznym maksimum. Wiosną mogą wzmóc się na przykład dolegliwości wątroby, latem serca, późnym latem trzustki i żołądka, jesienią płuc i jelit, a zimą nerek. Oddziałując na osłabiony narząd odpowiednim pożywieniem z Przemiany, z którą jest bezpośrednio związany, możemy go wzmacniać. Nie znaczy to jednak, że w określonej porze roku mamy jadać wyłącznie produkty z odpowiadającej jej Przemiany. Ważne jest stosowanie w potrawach możliwie wszystkich smaków (a każdy związany jest z inną energią), tak aby wszystkie narządy zasilane były energią przez cały rok. Jednak pokarmy sezonowe (dotyczy to przede wszystkim owoców i warzyw) to najlepszy zastrzyk energii dla naszego organizmu.

Pięć Przemian w pożywieniu – smaki

Każdy produkt, który spożywamy, możemy określić według smaku należącego do jednej z Pięciu Przemian oraz według jego właściwości energetycznych.
Zrównoważone odżywianie zawiera wszystkie rodzaje smaków i barw, aby indywidualnie dotrzeć do wszystkich organów i odżywić je.
Każdy smak ma charakterystyczny sposób oddziaływania na ciało.

  1. Smak kwaśny – Drzewo
    Jest przyporządkowany wątrobie, ale za dużo kwasu osłabia ją. Wątroba potrzebuje odprężenia, na przykład poprzez smak słodki. Kwaśny smak ma charakter ściągający, zachowuje soki, odprowadza i wydala. Silnemu poceniu można zapobiegać, działając smakiem kwaśnym (np. sokiem cytrynowym), który ściąga i zamyka pory skóry. Smak ten ważny jest np. przy biegunkach, gdyż pomaga zatrzymać płyny w organizmie. Ochota na kwaśne jedzenie w czasie ciąży spowodowana jest niedokrwieniem wątroby.
  2.  Smak gorzki – Ogień
    Jest przyporządkowany sercu, ale zbyt dużo goryczy (zwłaszcza czarnej kawy) osłabia je, gdyż smak ten wysusza krew. Gorycz obniża gorączkę. Terapią opartą na gorzkim smaku (np. gotowaną przez chwilę kawą) działamy w przypadku gromadzenia się wilgoci w ciele. Zielona herbata (smak gorzki) to ulubiony napój Chińczyków spożywany po posiłku, dzięki czemu ułatwia trawienie (zwłaszcza tłuszczów).
  3. Smak słodki – Ziemia
    Jest przyporządkowany śledzionie, ale nadmiar tego smaku osłabia ją. Słodycz odbudowuje, odżywia, podnosi energię, nawilża, przeciwdziała stagnacji (ale na krótki czas). Smak ten udrażnia wątrobę, a to pobudza serce i wywołuje radość i odprężenie. Słodycz harmonizuje ciało i umysł. Nie dotyczy to białego, rafinowanego cukru (a i brązowy jest niewiele lepszy), który działa raczej jak narkotyk. Chodzi przede wszystkim o gotowane ziarna zbóż, słodkie warzywa (np. dynię, marchew, pietruszkę, pasternak) i słodkie owoce (np. brzoskwinie, morele, gruszki, winogrona). W sztuce kulinarnej smak ten odgrywa decydującą rolę.
  4. Smak ostry – Metal
    Przyporządkowany jest płucom, ale nadmiar tego smaku osłabia je. Smak ostry jest bardzo pobudzający i ma działanie rozszerzające i rozluźniające. Rozgrzewa i otwiera pory. Poprzez ostry smak gorączka może zostać odprowadzona z ciała po wypoceniu się. Ostry smak rozgrzewa i poprawia ukrwienie. Stosuje się go w wypadkach zastojów i nudności (np. przy zaleganiu jedzenia w żołądku).
    Stagnację tę przełamuje podana gorąca woda z imbirem (smak ostry).
  5. Smak słony – Woda
    Przyporządkowany jest nerkom, ale zbyt dużo soli osłabia je, gdyż energia opada w dół. Sól ma jeszcze jedną funkcję: umacnia środek, wiążąc płyny. Smak ten może być zastosowany do wyeliminowania zaparć wywołanych gorącem (twardy stolec).

Produkty o smaku słodkim i ostrym powodują ruch energii do góry. Produkty o smaku słonym, kwaśnym i gorzkim wywołują w organizmie ruch energii w dół.
W naszym zachodnim społeczeństwie ciągle jeszcze istnieje nadmiar smaku słonego i słodkiego w pożywieniu, co oznacza, że te dwa smaki są silniejsze niż pozostałe. Ma to niekorzystny wpływ na stan zdrowia ludzi. Powoduje zatrzymanie płynów w organizmie, zaśluzowanie, nadciśnienie. Dlatego ważne jest gotowanie zgodne ze wszystkimi Pięcioma Przemianami, powodujące ich zrównoważenie w organizmie.
Produkty, należące do poszczególnych Przemian, mogą mieć następujące właściwości:

  • gorące (re),
  • ciepłe (wen),
  • neutralne (ping),
  • ochładzające i odświeżające (liang),
  • zimne (han).

Ogólnie rzecz biorąc, produkty gorące i ciepłe związane są z aspektem jang, a ochładzające i zimne z aspektem jin.
Powinniśmy dążyć do zrównoważonego pożywienia, opartego przede wszystkim na produktach mających naturę neutralną, ciepłą i ochładzającą. Nadmiar produktów skrajnych, o naturze zimnej lub gorącej, powoduje brak równowagi w organizmie. Prawie każdy produkt zawiera pięć smaków, jednak zawsze jeden z nich jest dominujący. W różnych opracowaniach klasyfikacji produktów według Pięciu Przemian spotkałam się z różnicami w zaszeregowaniu produktów do określonych Przemian. Ten sam smak może należeć czasami do dwóch lub nawet trzech Przemian.
I tak, np. pomidory wiosną, ze względu na ich kwaśny smak, klasyfikujemy do Przemiany Drewna, ale późnym latem, kiedy są bardzo dojrzałe i słodkie, będą przyporządkowane Ziemi.
Jabłka mogą należeć zarówno do Przemiany Drzewa (kwaśne), jak i Przemiany Ziemi (słodkie).
Świeży koperek jako zielona część rośliny może być zaliczony do Przemiany Drzewa, ale działa też w przemianie Ognia.
Cynamon ma smak zarówno słodki, jak i ostry, stąd w różnych opracowaniach klasyfikowanych jest czasami do Przemiany Ziemi, a niekiedy do Przemiany Metalu.
...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy