Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

18 maja 2018

NR 3 (Październik 2017)

Naturalne metody wspomagające leczenie sarkoidozy

0 528

Sarkoidoza jest chorobą o nieznanej etiologii. Z uwagi na duże zróżnicowanie w zakresie postaci oraz nieswoiste objawy jest trudna do zdiagnozowania. To, jaką przyjmuje postać, determinuje wybór metod terapeutycznych. Postać objawowa najczęściej jest leczona za pomocą środków farmakologicznych. Okazuje się jednak, że naturalne metody wspierające leczenie również mogą być skuteczne.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jak diagnozować sarkoidozę?
  • Jak komponować dietę wspomagającą leczenie sarkoidozy?
  • Czy aktywność fizyczna wpływa na redukcję stanu zapalnego?

Do rozpoznania sarkoidozy niezbędne są obserwacja objawów klinicznych, obraz radiologiczny oraz potwierdzenie obecności ziarniaków w badaniu histopatologicznym. Materiał do tego ostatniego pobierany jest z biopsji narządu, który został zajęty przez zmiany chorobowe. Najczęściej stosowanym badaniem pozwalającym na pozyskanie materiału jest bronchoskopia. Badania krwi stanowią pomocniczy element diagnostyczny. W ich obrębie wykonuje się morfologię, OB oraz badanie biochemiczne. Wśród nieprawidłowości, które mogą zaniepokoić w wynikach, pojawia się obniżona bezwzględna liczba limfocytów (ALC), a często również liczba neutrofili we krwi obwodowej. Obserwuje się także umiarkowane podwyższenie poziomu OB. W przypadku sarkoidozy w badaniu biochemicznym surowicy krwi zauważalne jest podwyższenie stężenia białka całkowitego, białka C-reaktywnego (CRP), immunoglobulin oraz kompleksów immunologicznych.

Często występuje również podwyższone stężenie wapnia i konwertazy angiotensyny (ACE). Zmiany chorobowe mogą pojawić się nagle i równie szybko ustąpić. Możliwy jest również ich sukcesywny rozwój, powodujący nawroty objawów w ciągu całego życia. Jednak często obserwuje się także samoistne ustępowanie choroby. Sarkoidoza najczęściej dotyczy grupy osób od 20. do 40. roku życia, częściej kobiet niż mężczyzn. 

Sarkoidoza jest wielonarządową chorobą przejawiającą się specyficznym rodzajem zapalenia tkanek. Jej cechą charakterystyczną jest powstawanie w różnych narządach ziarniaków nieserowaciejących. Najczęściej zlokalizowane są one w płucach oraz węzłach chłonnych, ale mogą również występować w sercu, nerkach, wątrobie, narządzie wzroku, ośrodkowym układzie nerwowym, kościach czy skórze. 

Wskazywanym przez badaczy czynnikiem ryzyka jest częsty kontakt (najczęściej związany z pracą zawodową) z różnego rodzaju pyłami, gazami, substancjami chemicznymi czy związkami toksycznymi uwalnianymi pod wpływem działania wysokiej temperatury. Schorzenie to często towarzyszy również chorobom autoimmunologicznym, takim jak choroba Hashimoto.

Według sugestii badaczy zajmujących się przyczynami sarkoidozy przyczyną choroby jest swoisty czynnik środowiskowy, zwany czynnikiem sarkoidalnym, który – poprzez rozwój reakcji zapalnej – wpływa na układ immunologiczny osób z predyspozycjami genetycznymi. Nie odkryto natomiast, co może być tym czynnikiem.

Rozwój ziarniaków sarkoidalnych rozpoczyna się od skupienia dużej liczby aktywowanych makrofagów i limfocytów T CD4+. Proces zapalny zostaje zainicjowany przez cytokiny prozapalne wydzielane przez limfocyty Th1, takie jak interferon-gamma (IFN-γ) czy interleukina-2 (Il-2). Cytokiny prozapalne również są produkowane przez gromadzące się makrofagi. Wraz z postępującym rozwojem procesu zapalnego dochodzi do proliferacji fibroblastów i wytwarzania przez nie kolagenu.

Możliwość występowania w wielu narządach i związane z tym zróżnicowane objawy oraz przebieg choroby utrudniają postawienie jednoznacznej diagnozy. W celu prawidłowego rozpoznania sarkoidozy należy wykluczyć wiele innych chorób o charakterze zapalnym, a także infekcje bakteryjne czy wirusowe. Tradycyjne leczenie sarkoidozy (w przypadku postaci przebiegającej objawowo) jest ukierunkowane na zahamowanie odpowiedzi zapalnej, zwłaszcza wywoływanej przez uczestniczący w tworzeniu ziarniaków TNF-α (czynnik martwicy nowotworów). Wśród stosowanych leków pojawiają się przede wszystkim kortykosteroidy, ale również leki immunosupresyjne i biologiczne, przeciwbólowe i przeciwzapalne. Warto jednak zwrócić uwagę także na naturalne metody wspierania leczenia, do których należą dietoterapia, fitoterapia czy aktywność fizyczna.

Dietoterapia

Dietoterapia jest niezwykle ważną metodą, opierającą się na takim skomponowaniu diety, aby była ona bogata w składniki, które wykazują działanie wspomagające w leczeniu sarkoidozy, np. związki antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Należą do nich antyoksydanty obecne w powszechnie dostępnych owocach i warzywach, ale również związki takie jak kwasy tłuszczowe omega-3 (najlepiej z surowych olei – lnianego, rydzowego, konopnego, z ostropestu, oliwy z oliwek) czy bromelaina, występująca w ananasach. Ich podaż może pozytywnie wpłynąć na stan zdrowia osób chorych na sarkoidozę. Przestrzeganie zasad odpowiedniego sposobu żywienia jest szczególnie istotne przy terapii kortykosteroidami, z którą wiążą się powikłania zdrowotne.

Dieta chorych na sarkoidozę powinna charakteryzować się przede wszystkim odpowiednią kalorycznością, aby nie doprowadzić do zaburzeń związanych z nieprawidłową masą ciała. Dotyczy to zarówno nadwagi i otyłości, jak i niedowagi, które mogą stanowić dodatkowe obciążenie dla organizmu. O odpowiedniej podaży energii należy pamiętać zwłaszcza przy jednoczesnym stosowaniu terapii lekami z kortykoidami, która sprzyja nagromadzeniu dodatkowych kilogramów.

Dieta chorych na sarkoidozę  powinna charakteryzować się przede wszystkim odpowiednią kalorycznością, aby nie doprowadzić do zaburzeń związanych z nieprawidłową masą ciała. 

Istotne są również odpowiednia jakość wybieranych produktów oraz ich wartość odżywcza. Produkty sprzyjające poprawie stanu zdrowia charakteryzują się niskim stopniem przetworzenia, a ponadto dostarczają niezbędnych składników odżywczych i mineralnych oraz witamin. W sarkoidozie, będącej stanem chorobowym obciążającym organizm, odpowiednie odżywianie ma duże znaczenie dla powrotu do zdrowia. Zalecane w tym przypadku produkty zbożowe produkowane są z nieoczyszczonych ziaren zbóż – płatki orkiszowe i żytnie czy jaglane pieczywo pełnoziarniste. Ważne jednak jest zwrócenie uwagi na ogólny stan zdrowia pacjenta.

Sarkoidozie często towarzyszy choroba zapalna jelit, w której konieczne jest ograniczenie produktów nieoczyszczonych, bogatych w błonnik pokarmowy. W celu oszczędzenia zmienionych chorobowo jelit wskazane są produkty ze zbóż takich jak proso (kasza, płatki czy mąka jaglana), produkty z kukurydzy (pieczywo kukurydziane, mąka kukurydziana) czy z ryżu (mąka ryżowa, płatki ryżowe). Natomiast niewskazane są produkty dostarczające wysokich ilości cukru czy tłuszczu. Należą do nich głównie produkty wysokoprzetworzone – takie jak słodycze, ciasta, ciastka, pieczywo cukiernicze, ale również żywność typu fast food, np. frytki, hamburgery czy pizza. Zamiennikiem o korzystnym działaniu zdrowotnym są warzywa i owoce czy też nieprzetworzone oleje roślinne. Owoce powinny być spożywane w umiarkowanych ilościach ze względu na zawartość cukru. Korzystniejsze jest sięganie po te, które zawierają mniejsze ilości cukru, takie jak jabłka, grejpfruty, pomarańcze, morele, brzoskwinie, kiwi, truskawki i maliny. Przy problemach ze strony układu pokarmowego owoce powinny być spożywane w postaci gotowanej, w przypadku owoców pestkowych konieczne jest przetarcie ich przez sito, aby usunąć drobne pestki. Przetworzone produkty często są źródłem kwasów tłuszczowych trans czy cukrów rafinowanych, które wpływają na nasilenie procesów zapalnych przebiegających w organizmie, dlatego zalecane jest ich unikanie. Właściwościami przeciwzapalnymi z kolei charakteryzują się nienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3. Związki te zawierają wiązania podwójne, z których pierwsze jest zlokalizowane przy trzecim atomie węgla. Najważniejszymi z nich są kwas eikozapentaenowy (EPA), dokozaheksaenowy (DHA) oraz α-linolenowy (ALA). Wykazują one szereg pozytywnych właściwości zdrowotnych. Oprócz zdolności zwalczania stanów zapalnych działają przeciwnowotworowo, przeciwmiażdżycowo i przeciwzakrzepowo, regulują poziom parametrów tłuszczowych we krwi oraz obniżają ciśnienie krwi. Ich źródłem są tłuste ryby morskie, niektóre oleje roślinne czy też orzechy i nasiona. Należy przy tym również pamiętać o odpowiednim nawodnieniu organizmu, które odgrywa istotną rolę w jego prawidłowym funkcjonowaniu. Zalecana ilość płynów to minimum 1,5–2 litry dziennie.

Udowodnione zostało również przeciwzapalne działanie kwercetyny, wpływające na obniżanie poziomu cytokin prozapalnych uczestniczących w rozwoju ziarniaków sarkoidalnych. 

Pomocna w zwalczaniu stanu zapalnego okazuje się również bromelaina, pozyskiwana jako ekstrakt z ananasa. Związek ten należy do grupy enzymów rozkładających białka. Wykazuje działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne oraz przeciwzakrzepowe, wspomaga także gojenie się ran. Jest on dostępny w sprzedaży w postaci kapsułek. Choć nie przeprowadzono badań nad związkiem podaży tego enzymu a sarkoidozą, to można przypuszczać, że ze względu na swoje właściwości przeciwzapalne będzie miał korzystny wpływ na stan zdrowia chorych. Korzystne mogą się okazać także probiotyki przyczyniające się do utrzymania lub odbudowania prawidłowej mikroflory jelitowej. Najlepszym rozwiązaniem jest przeprowadzenie badań mikroflory jelit i dostosowanie wyboru odpowiedniego szczepu do wyników. Preparaty te są ważne zwłaszcza przy stosowaniu leczenia immunosupresyjnego, gdyż wspierają układ immunologiczny.

Witamina D i wapń

W diecie osób chorych na sarkoidozę ważne jest uwzględnienie witaminy D. Jej najbardziej aktywną formą jest 
1,25-dihydroksycholekalcyferol. Związek ten – poprzez zwiększanie wchłaniania wapnia w jelitach i uwalniania go z kości – wpływa na regulację jego poziomu we krwi. Działanie to jest kontrolowane poprzez wiązanie kalcytriolu przez receptory witaminy D (VDR). Ponadto, dzięki pętli sprzężenia zwrotnego, zahamowaniu ulega wówczas wytwarzanie parathormonu, co stanowi ochronę przed rozwojem hiperkalcemii, czyli zbyt wysokim poziomem wapnia we krwi. Powstające ziarniaki mogą wpływać na zwiększanie produkcji 1,25-dihydroksycholekalcytriolu, doprowadzając tym samym do hiperkalciurii (zwiększonego stężenie wapnia w moczu) lub hiperkalemii u niektórych osób chorych. W badaniu Meyrira i wspólników stwierdzono występowanie zbyt wysokiego poziomu wapnia w surowicy u 30% badanych osób, pomimo niskiego spożycia tego składnika w diecie. Ważne jest więc zwrócenie uwagi na 1,25(OH)2D, który w podwyższonym stężeniu przyczynia się do wypłukiwania wapnia z kości i wchłaniania go w jelitach. Przeprowadzone obserwacje wskazują jednak, że większość chorych toleruje witaminę D w dawce 200–400 jm. na dzień, nie prowadząc do osiągnięcia zbyt wysokiego poziomu wapnia we krwi czy moczu.

Według stwierdzeń badaczy, reakcje w organizmie wynikające z obecności ziarniaków mogą przyczyniać się do zmniejszania masy kostnej, bez względu na to, czy jest stosowana terapia kortykosteroidami. Za przyczynę takich zmian podawane jest stymulowanie przez ziarniaki sarkoidalne komórek zwanych osteoklastami, które prowadzą do niszczenia komórek tkanki kostnej. Gdy proces ten jest nasilony, dochodzi do rozwoju osteoporozy. Ponadto sprzyja temu również zbyt wysoki poziom 1,25(OH)2D poprzez wpływ na reabsorpcję wapnia z kości. Ciągłe wytwarzanie tego związku może być również pobudzane przez INF-γ.

Zagadnienie zwiększonej syntezy aktywnej postaci witaminy D, przy obserwowanych niedoborach formy 25(OH)D, stanowi największy problem w leczeniu sarkoidozy. Z jednej strony wskazuje się na zachowanie ostrożności w spożyciu diety dostarczającej dużych ilości wapnia i suplementacji tego składnika oraz ograniczenie ekspozycji na słońce z uwagi na możliwość rozwoju hiperkaliemii. Z drugiej jednak strony zagrożenia wynikające z ograniczenia wapnia i witaminy D niosą za sobą również niekorzystne konsekwencje zdrowotne, zarówno dla kości, jak i dla innych narządów. Jest to szczególnie istotne u pacjentów z sarkoidozą, których masa kostna często jest zbyt niska już przed rozpoczęciem leczenia. Niektórzy badacze sugerują, że warto wprowadzić do diety suplementację witaminy D w celu wyrównaniu poziomu 25(OH)D do wartości z zakresu 30–50 ng/mL oraz zadbać o dostarczenie wapnia w ilości do 800 mg na dobę.

Przy suplementacji witaminy D warto zwrócić uwagę na preparaty łączące witaminę D z K2 w postaci MK7. Związek ten bowiem zwiększa wchłanianie wapnia do kości, co jest pożądane u chorych na sarkoidozę ze zbyt wysokim poziomem tego składnika we krwi. 

Antyoksydanty

Antyoksydanty, czyli związki o działaniu przeciwutleniającym, stanowią istotny składnik diety z uwagi na rolę w zwalczaniu stresu oksydacyjnego. Jest to zjawisko polegające na zaburzeniu równowagi pomiędzy liczbą wolnych rodników a zdolnością organizmu do ich zwalczania. Wolne rodniki to atomy lub jony zawierające niesparowany elektron,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy