Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

18 lutego 2021

NR 23 (Luty 2021)

Osteoporoza – regulacja wapniowo-fosforanowa

104

Według danych z 2019 r. osteoporoza jest chorobą, która na świecie dotyka 22,1% kobiet oraz 6,1% mężczyzn powyżej 50. roku życia. Szacowana liczba osób chorych na osteoporozę w Polsce w 2018 r. oparta na wskaźnikach epidemiologicznych to 2,1 mln, z czego 1,7 mln to kobiety. Osteoporoza oznacza dosłownie „porowate kości”. Przerażającym faktem dotyczącym osteoporozy jest to, że choroba zwykle nie daje żadnych objawów, rozwija się przez wiele lat, ale pozostaje niezauważona. U wielu osób nie doprowadza ona do pojawienia się jakiegokolwiek dyskomfortu czy bólu, więc nie można jej poczuć, aż do momentu, w którym osoba dotknięta chorobą nie doświadczy złamania kości.

Osteoporozę definiuje się jako „chorobę kości, która pojawia się, gdy organizm traci zbyt dużo kości, tworzy za mało kości lub jedno i drugie”. Cechuje się rozrzedzeniem (zrzeszotnieniem) tkanki kostnej, co jest widoczne jako ścieńczenie i zmniejszenie ilości beleczek kostnych kości gąbczastej, oraz ścieńczeniem kości korowej. Najczęściej dotyka kobiet w wieku powyżej 50 lat, chociaż młodsze kobiety i mężczyźni również mogą doświadczyć osteoporozy. Szacuje się, że około jedna na dwie kobiety (50%) i do jednego na czterech mężczyzn (25%) w wieku powyżej 50 lat w pewnym momencie doświadczy złamania kości z powodu osteoporozy.
 

POLECAMY

R e k l a m a


Oglądane pod mikroskopem kości z osteoporozą wyraźnie zawierają nieprawidłową strukturę tkanki, zauważyć można ilościową, a nie jakościową różnicę między kością zdrową a osteoporotycznie zmienioną. Osteoporoza występuje, gdy w kościach powstają małe dziury lub osłabione obszary, które mogą prowadzić do złamań kości, ich bólu, a czasami różnych innych powikłań, takich jak wdowi garb (nienormalne skrzywienie kręgów piersiowych górnej części pleców na zewnątrz, pojawienie się garbu i pochylonej sylwetki, co jest wynikiem kompresyjnych złamań przednich części wielu kręgów). Osteoporoza przede wszystkim obejmuje kręgi, zwłaszcza w okolicy odcinka piersiowo-lędźwiowego, szyjki kości udowej, żeber oraz obwodowej części (w pobliżu nadgarstka) kości promieniowej.
Należy również wspomnieć, że osteoporoza różni się od osteopenii. Osteopenia to odmienny stan, który wiąże się z utratą masy kostnej i osłabieniem kości, ale nie jest on tak ciężki jak w przebiegu osteoporozy. W obu przypadkach dochodzi do utraty masy kostnej, którą mierzy się za pomocą gęstości mineralnej kości (BMD – bone mineral density), markerem określającym siłę kości i ryzyko jej złamania. Najczęściej wykorzystywaną techniką jest densytometria kostna z wykorzystaniem podwójnej wiązki promieniowania rentgenowskiego (DXA – dual-energy x-ray absorptiometry). Aby wykonać test BMD, specjalna maszyna mierzy ilość minerałów kostnych obecnych w określonych obszarach kości, zwykle w biodrach, kręgosłupie, przedramionach, nadgarstkach, palcach lub piętach. W celu określenia BMD używa się pojęć T-Score oraz Z-score. Z-score określa, o ile jednostek (wyrażonych w odchyleniach standardowych) wynik BMD różni się od średniego wyniku oczekiwanego dla osoby danej płci i wieku. W przypadku T-score punktem odniesienia jest pomiar dla zdrowej osoby w młodym wieku. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) o osteoporozie mówimy w przypadku, gdy wartość pomiaru BMD jest mniejsza niż 2,5 odchylenia standardowego od wartości dla zdrowej kobiety w młodym wieku (T-score mniejszy lub równy 2,5 odchylenia standardowego). 

 Ryc. 1. Chorobowość rejestrowana (w tys.) według płci i grup wiekowych (2018 r.)
Źródło: NFZ o zdrowiu, Osteoporoza.

Objawy i symptomy 

Mimo że początkowe etapy osteoporozy nie niosą za sobą przykrych konsekwencji nie należy jej lekceważyć, ponieważ słabe i złamane kości często mogą być problematyczne do leczenia, co niesie za sobą wiele negatywnych skutków wpływających na ogólne poczucie zdrowia i dobre samopoczucie. Złamania kości lub zabiegi chirurgiczne konieczne do naprawienia złamań mogą również powodować komplikacje zagrażające życiu i trwałe kalectwo u osób starszych, w szczególności mowa tutaj o złamaniach bioder. Dodatkowo u osób starszych hospitalizacja spowodowana złamaniem, na skutek upadku czy poślizgnięcia się, może również ograniczać mobilność i niezależność, prowadząc do problemów emocjonalnych, takich jak poczucie beznadziejności i depresja.
Do najczęstszych objawów osteoporozy należą: 

  • złamania kości spowodowane osteoporozą. Złamania i pęknięcia najczęściej występują w kości biodrowej, kręgosłupa lub nadgarstka. Oddziałują również na stopy, kolana i inne części ciała; 
  • ograniczona mobilność, problemy z poruszaniem się i trudnościami w wykonywaniu codziennych czynności. Wiele starszych osób dorosłych, które doświadczą złamania kości, będzie wymagało pomocy w domu lub stałej opieki; 
  • ból kości, czasami trwały i intensywny;
  • zmniejszenie wzrostu;
  • przygarbiona lub zgarbiona postawa. Dzieje się tak, ponieważ kręgi, kości kręgosłupa, mogą stać się słabsze;
  • poczucie izolacji lub depresja; 
  • u osób starszych zwiększone ryzyko zgonu. Około 20% seniorów, którzy złamali biodro, umiera w ciągu roku.

Przyczyny i czynniki ryzyka 

Czynniki ryzyka zachorowania na osteoporozę dzielą się na niemodyfikowalne oraz potencjalnie modyfikowalne. Niska masa kostna jest zwykle spowodowana kombinacją czynników, zazwyczaj obejmujących starszy wiek, niedobory składników odżywczych wynikające ze złej diety, współistniejące schorzenia i inne. Główne przyczyny osteoporozy to: 

  • płeć żeńska i wiek powyżej 70 lat (są to dwa największe czynniki ryzyka osteoporozy); 
  • predyspozycje rodzinne;
  • rasa kaukaska;
  • zmiany hormonalne i zaburzenia równowagi hormonalnej, zwłaszcza niski poziom estrogenu u kobiet w trakcie przebiegu menopauzy ze względu na zmniejszenie wchłaniania wapnia. Niski poziom testosteronu u mężczyzn może również zmniejszać masę kości;
  • choroby autoimmunologiczne, choroby płuc, nerek lub wątroby; 
  • długotrwałe stosowanie niektórych leków, w tym inhibitorów pompy protonowej (PPI), selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), inhibitorów aromatazy, leków na płodność/hormonalnych, leków przeciwdrgawkowych i steroidów (glikokortykosteroidów lub kortykosteroidów);
  • siedzący tryb życia lub unieruchomienie. Brak aktywności fizycznej lub zbyt mało ćwiczeń nie pozwala utrzymać odpowiedniej masy kostnej;
  • niedobory żywieniowe, zwłaszcza witamin i minerałów, które pomagają budować kości, takich jak niski poziom witaminy D, niska podaż wapnia, zbyt mała lub nadmierna podaż fosforu, niedobory białkowe, niedobór witaminy K;
  • duże ilości stresu emocjonalnego i depresji; 
  • utrata wagi, dieta skutkująca poważnym ograniczeniem kalorii i niedożywieniem.

Możliwe jest również wystąpienie osteoporozy lub posiadanie niskiej gęstości kości z powodu wielu różnych problemów zdrowotnych, które z czasem mogą zubożyć organizm w minerały i doprowadzić do osłabienia struktury kości. 
Przykłady schorzeń, które są czynnikami ryzyka rozwoju osteoporozy: 

  • rak piersi lub prostaty, 
  • cukrzyca,
  • nadczynność przytarczyc lub nadczynność tarczycy,
  • zespół Cushinga, 
  • choroby zapalne jelit,
  • choroby autoimmunologiczne, w tym reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), toczeń, stwardnienie rozsiane lub zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, 
  • choroba Parkinsona,
  • niedoczynność tarczycy,
  • hematologiczne zaburzenia krwi, 
  • kobieca triada atletyczna, nieregularne/nieobecne miesiączki lub przedwczesna menopauza, 
  • AIDS/HIV,
  • przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), w tym rozedma płuc,
  • przewlekła choroba nerek, 
  • choroby wątroby, w tym marskość żółciowa, 
  • przeszczep organów, 
  • zespół polio i postpolio,
  • skolioza, 
  • uszkodzenia rdzenia kręgowego.

     
 Ryc. 2. Struktura osób chorych na osteoporozę (mln) (2013–2018) 
Źródło: NFZ o zdrowiu, Osteoporoza.

Konwencjonalne leczenie osteoporozy 

Konwencjonalne leczenie osteoporozy obejmuje zwykle stosowanie leków, aktywność fizyczną oraz zmianę diety. Istnieje wiele różnych leków, które mogą pomóc zatrzymać utratę masy kostnej, jednak nie wszystkie są odpowiednie dla wszystkich. Zastosowane leczenie zależy od takich czynników, jak: wiek, płeć, historia medyczna (w tym historia nowotworowa i chorób autoimmunologicznych) i przyczyny utraty masy kostnej obejmujące dietę i styl życia. 

Tab. 1. Przyczyny i czynniki ryzyka osteoporozy
Czynniki niemodyfikowalne Czynniki częściowo modyfikowalne Czynniki modyfikowalne
  • Postępujący wiek
  • Płeć żeńska
  • Pochodzenie etniczne (rasa biała oraz Azjaci charakteryzują się największym ryzykiem zachorowania)
  • Czynniki genetyczne oraz predyspozycje rodzinne
  • Stan pomenopauzalny, hipogonadyzm lub przedwczesna niewydolność jajników
  • Niski wskaźnik masy ciała
  • Choroby współistniejące (np. endokrynologiczne, gastroenterologiczne, nefrologiczne)
  • Długotrwałe stosowanie leków (takich jak glikokortykoidy, antykoagulanty, leki przeciwdrgawkowe, inhibitory aromatazy, chemioterapeutyki przeciwnowotworowe)
  • Mała aktywność fizyczna
  • Długotrwałe unieruchomienie
  • Niedostateczna podaż witaminy D
  • Niskie spożycie wapnia
  • Nadużywanie alkoholu
  • Nadmierna konsumpcja kofeiny (znajdującej się w kawie, herbacie, coca-coli, czekoladzie)
  • Palenie papierosów
  • Dieta ubogobiałkowa (prowadząca do niedostatecznej akumulacji masy kostnej oraz zaburzeń w metabolizmie kostnym)

Źródło: Kwiatkowska I., Lubawy M., Formanowicz D. Postępowanie żywieniowe w prewencji osteoporozy u osób starszych. Geriatria 2019; 13: 177–183.

Leki stosowane w leczeniu osteoporozy to m.in.:

  • najskuteczniejszy lek na osteoporozę to denosumab. To najnowszy lek na osteoporozę, będący ludzkim przeciwciałem monoklonalnym klasy IgG2 skierowanym przeciwko ligandowi RANK, które hamuje resorpcję kości przez zahamowanie tworzenia i funkcji osteoklastów;
  • bisfosfoniany; 
  • agoniści białek związanych z parathormonem, np. teryparatyd;
  • hormonalna terapia zastępcza (większość jest przeznaczona wyłącznie dla kobiet). Mogą to być agoniści lub antagoniści estrogenów (selektywne modulatory receptora estrogenowego – SERM) lub specyficzne dla tkanki kompleksy estrogenów.

Naturalne leczenie osteoporozy

Nawet jeśli diagnoza osteoporozy została postawiona na wczesnym etapie, to można podjąć kroki, które przyczynią się do zmniejszenia nasilenia objawów i powstrzymania postępu choroby. Istnieje kilka czynników, które korzystnie wpływają i wspomagają leczenie osteoporozy. Wśród nich wyróżnić można zdrową i odpowiednio zbilansowaną dietę, umiarkowaną aktywność fizyczną, ekspozycję na światło słoneczne i ewentualnie wspomaganie suplementacyjne. 

Zdrowa dieta 

Dieta osób zmagających się z osteoporozą powinna uwzględniać odpowiednią ilość białka, a także pokarmów bogatych w składniki odżywcze, które wspierają zdrowie kości, takie jak wapń, magnez, fosfor, mangan czy witamina K. Tkanka kostna składa się z komórek (osteocytów, osteoblastów, osteoklastów) oraz macierzy pozakomórkowej, która składa się z kolei z części organicznej (włókien kolagenu i innych białek) oraz mineralnej (związki wapnia, magnezu, fosforu – głównie hydroksyapatyt), w związku z czym dieta niskobiałkowa nie będzie wspierała regeneracji masy kostnej. Zalecana ilość białka w ciągu doby wynosi od 0,8 g/kg masy ciała do około 1–1,2 g/kg masy ciała/dzień. Warto, aby w diecie znalazły się produkty niezbędne do budowy mocnych kości, takie jak: 

  • pokarmy bogate w białko – dobrej jakości mięso, dziko żyjące ryby, jaja z wolnego wybiegu, sfermentowany ser i jogurty, orzechy, nasiona, nasiona roślin strączkowych czy tofu; 
  • pokarmy bogate w wapń – produkty mleczne (najlepiej fermentowane, takie jak jogurty czy kefiry), zielone warzywa (brokuły, okra, jarmuż, rukiew wodna), migdały, sezam, suszone figi i morele, czy sardynki lub szprotki (ze szkieletem i ośćmi). Wapń możemy też dostarczyć organizmowi wraz z wodą, zwłaszcza twardą lub mineralną o podwyższonej zawartości tego pierwiastka;
  • produkty bogate w mangan – pełne ziarna (teff, brązowy ryż, kasza gryczana, żyto, owies i amarantus), fasola i rośliny strączkowe, orzechy makadamia i orzechy laskowe;
  • pokarmy bogate w magnez – szpinak, burak, okra, przetwory pomidorowe, karczochy, banany, ziemniaki, słodkie ziemniaki, kapusta włoska i rodzynki;
  • produkty bogate w witaminę D – łosoś, makrela i sardynki;
  • pokarmy bogate w potas – przetwory pomidorowe, rodzynki, ziemniaki, szpinak, bataty, papaja, pomarańcze, sok pomarańczowy, banany, plantany i suszone śliwki;
  • tłuste, dzikie ryby bogate w kwasy tłuszczowe omega-3 – dziki łosoś, sardynki, anchois, makrela i halibut;
  • warzywa morskie bogate w minerały niezbędne do tworzenia kości oraz przeciwutleniacze – algi, nori, wakame, agar lub kombu;
  • zielone warzywa liściaste bogate w witaminę K i wapń – jarmuż, s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy