Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

27 października 2022

NR 33 (Październik 2022)

Pleśnie i ich niekorzystny wpływ na zdrowie – jak dbać o jakość powietrza

0 48

Infekcje wywoływane przez metabolity grzybów pleśniowych są bardzo istotne klinicznie. Niestety, nie wiadomo, z jakich powodów ten czynnik chorobotwórczy bardzo rzadko jest brany pod uwagę podczas diagnostyki infekcji górnych i dolnych dróg oddechowych. Choć objawy łagodnego narażenia na pleśnie wewnątrz budynków nie są specyficzne, to jednak w przewlekłej formie powinny wzbudzić czujność lekarzy, farmaceutów i naturoterapeutów pracujących z pacjentem.

Grzyby pleśniowe żyją obok nas niemal od początku istnienia gatunku ludzkiego. Rozwijają się na martwej materii organicznej albo pasożytują na żywych roślinach. Są bardzo ogromną grupą organizmów, która obejmuje jedno z pięciu królestw organizmów żywych i jest rozpowszechniona na całej kuli ziemskiej. Zarodniki i grzybnia są źródłem bardzo wielu alergenów, stąd też pokaźna część ludzkiej populacji cierpi na różne odmiany alergii na grzyby. 

Trochę historii 

Już w Starym Testamencie można znaleźć praktyczne informacje dotyczące radzenia sobie z pleśnią w budynkach mieszkalnych. Autorzy tych wzmianek sugerowali, by zwalczać pleśń, usuwając pokryte nią elementy kamienne, zdejmując tynk ze ściany i ponownie ją tynkując. O skali problemu obecności pleśni w starożytnych domach świadczy fakt, że w przypadku nawracającego problemu z grzybami sugerowano nawet wyburzanie budynków.

W późniejszych czasach nauka powiązała narażenie na grzyby z astmą oskrzelową, kiedy to w 1726 r. John Floyer opisał przypadek chorego cierpiącego na duszności bezpośrednio po wyjściu z piwnicy. Z kolei Charles Blackley pod koniec XIX w. opisał zdrowotne konsekwencje narażenia na grzyby w otoczeniu chorego – bezgłos i napad „kataru oskrzelowego”.

Jakie gatunki są istotne klinicznie?

Dziś już wiemy z badań epidemiologicznych, że grzyby z rodzaju Alternaria i Cladosporium oraz Penicillium i Aspergillus są jednymi z najważniejszych źródeł alergenów. Gatunek, na który uczulonych jest najwięcej ludzi na świecie, to grzyb pleśniowy Alternaria alternata, ale u sporej liczby osób dokuczliwe objawy są wynikiem działania kilku gatunków grzybów. Co ciekawe, zjawisko to nie jest związane z tzw. reakcją krzyżową, a uczulenie na kilka gatunków pleśni pojawia się niezależnie. 

Grzyby pleśniowe żyją zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz budynków. Wielkość ich zarodników wynosi zazwyczaj od 2 do 5 µm. Oznacza to, że są dużo mniejsze od pyłków roślin i praktycznie niewidoczne gołym, nieuzbrojonym okiem. Co więcej, wytwarzają zarodniki niemal przez cały rok[1].

Jakie warunki są optymalne dla grzybów pleśniowych?

Optymalnym środowiskiem do rozwoju pleśni jest duża wilgotność powietrza i temperatura przekraczająca 10°C. Nie oznacza to jednak, że poniżej tej wartości pleśnie obumierają – wręcz przeciwnie, nawet w skrajnie niesprzyjających warunkach grzyby pleśniowe mogą wytwarzać zarodniki. W budynkach mieszkalnych pleśń pojawia się jako następstwo wadliwego systemu wentylacji, nieprawidłowej izolacji termicznej i niewłaściwie klimatyzowanych pomieszczeń. Zazwyczaj jednak grzyby pleśniowe rozwijają się w niewentylowanych, wilgotnych piwnicach, szczelnie zamkniętych poza sezonem domkach letniskowych, na ramach okiennych jako efekt skraplania wody, w łazienkach i kuchniach bez dostatecznej wentylacji podczas gotowania. 

Dlaczego alergie wziewne na grzyby są tak powszechne?

Alergia wziewna u osób nadwrażliwych na alergeny różnych grzybów ma zarówno charakter sezonowy, jak i całoroczny. Największe nasilenie objawów obserwuje się w okresie letnim i jesiennym (wtedy bowiem wzrasta stężenie zarodników grzybów mikroskopowych w otoczeniu), ale często jest również tak, że objawy te utrzymują się przez cały rok. 

Zarodniki grzybów unoszące się w powietrzu stanowią największą część cząstek biologicznych zawieszonych w powietrzu atmosferycznym w każdej ze stref klimatycznych. Co ciekawe, są liczniejsze niż ziaren pyłku roślinnego unoszącego się w powietrzu. Co więcej, przeciętnej wielkości ziarno pyłku traw ma objętość równą ok. 200 zarodników grzybów z gatunku Cladosporium herbarum i aż 3000 zarodników Aspergillus fumigatus (!)[2].

Stężenie zarodników Cladosporium w 1 m3 powietrza może dochodzić w różnych porach roku nawet do kilkunastu tysięcy zarodników, podczas gdy obecność już 3000 zarodników z tego gatunku może wywołać uporczywe objawy choroby alergicznej. 

Alergeny grzybów wewnątrzdomowych

Oddzielnym zagadnieniem są grzyby wewnątrzdomowe. Ich zarodniki unoszą się w budynkach przez cały rok, a środowiskiem ich występowania są pomieszczenia zamknięte, o bardzo dużej wilgotności, słabej wentylacji i niedostatecznym dostępie światła. 

Zarodniki grzybów wewnątrzdomowych są tak małe, że osiadają na cząstkach kurzu domowego i stanowią nawet 20% jego składu. Kolejnym źródłem alergenów pleśni są często nieprawidłowo eksploatowane i rzadko serwisowane systemy klimatyzacyjne.

Zarodniki grzybów z rodzaju Alternaria

Kolejnym z gatunków grzybów pleśniowych wywołujących kliniczne objawy alergii jest Alternaria alternata, który kolonizuje wierzchnie warstwy gleby i obumierającą roślinność. Gatunek ten rozwija się, gdy w powietrzu i glebie panuje wysoka wilgotność powietrza oraz wysoka temperatura. Zarodniki Alternaria alternata są stosunkowo dużymi, wielokomórkowymi tworami, których efektywność rozpraszania uzależniona jest od warunków pogodowych, szczególnie wiatru. Grzybnia gatunku Alternaria alternata szybko rozwija się w temperaturze powyżej 20oC. Znaczącą przeszkodę dla nich stanowi warstwa śniegu oraz niska temperatura. To dlatego alergie na ten rodzaj pleśni nie występują w miesiącach zimowych z opadami śniegu. Ta grupa alergenów jest najczęstszą przyczyną alergicznego nieżytu nosa i astmy. Już 80 zarodników Alternaria alternata w 1 m3 powietrza jest w stanie wywołać objawy chorobowe u osób uczulonych. W szczycie sezonu, który dla Alternaria przypada na lipiec i sierpień, w 1 m3 powietrza może unosić się nawet kilkaset zarodników.

Zarodniki grzybów z rodzaju Cladosporium

Innym rodzajem grzybów wywołujących alergie wziewne są grzyby Cladosporium, których obecność notuje się w powietrzu niemal na całym świecie. W klimacie umiarkowanym ogromna liczba zarodników w powietrzu jest następstwem bardzo szerokiego zakresu ich występowania oraz powszechnej dostępności produktów, które porasta grzybnia. W przypadku Polski unosi się średnio prawie 3000 zarodników w 1 m3 powietrza, a wartość progowa dająca objawy kliniczne to właśnie tyle. 

Zarodniki grzybów z rodzaju Aspergillus

Obecny w polskim powietrzu rodzaj Aspergillus obejmuje ponad 150 gatunków, których kolonie zabarwione są charakterystycznie szerokim spektrum zieleni, bieli brązu: od bardzo jasnej, przez szarozieloną aż po żółtobrązową. 

Pleśń z rodzaju Aspergillus lubi temperatury od 20 do 26°C. Większość gatunków lubi jej wyższe wartości (np. Aspergillus fumigatus). Ten gatunek grzyba często można spotkać w kompoście, sianie, glebie oraz na roślinach. Niektóre gatunki z rodzaju Aspergillus wytwarzają groźne toksyny, które mogą wyrządzić krzywdę zwierzętom hodowlanym i ludziom. 

Zarodniki grzybów z rodzaju Penicillium

Rodzaj Penicillium liczy ponad 200 gatunków, jest wszechobecny i uchodzi za najlepiej poznany wśród grzybów mikroskopowych. Być może dlatego, że grzyby te były i są wykorzystywane do produkcji antybiotyków. Kolonie tych grzybów są w większości zielonkawe lub zielone. Co ciekawe, Penicillium nie wykazuje sezonowości, o ile bytuje wewnątrz pomieszczeń. Jednak w środowisku zewnętrznym najwięcej zarodników obserwuje się wiosną i zimą. W domowym zaciszu grzyby z rodzaju Penicillium spotkamy na czerstwym chlebie, serach, owocach cytrusowych oraz jabłkach. Szczególnie groźnym z punktu widzenia zdrowia ludzkiego gatunkiem jest bytujący na roślinach strączkowych Penicillium expansum. Grzyb ten produkuje toksyczną dla wątroby, płuc i mózgu mykotoksynę. Wzrost Penicillium nie różni się zbytnio od innych grzybów, a do swojego cyklu życiowego potrzebuje sporej ilości wilgoci. Bytuje na drewnie, a nawet w takich miejscach, jak biblioteki i szkoły. Najwyższą koncentrację zarodników tego grzyba w powietrzu obserwuje się koło północy.Grzyby z rodzaju Penicillium zapisały się trwale w historii świata i medycyny, kiedy to zupełnie przez przypadek zauważono, że na zanieczyszczonej pleśnią szalce Petriego skolonizowanej przez Staphylococcus aureus wzrost gronkowca został zahamowany. Tak odkryto penicylinę – pierwszy z antybiotyków. Obecnie do ich produkcji wykorzystuje się dwa konkretne gatunki Penicillium notatum i Penicillium chrysogenum. Z kolei inne gatunki – Penicillium roqueforti i Penicillium camemberti – są używane do produkcji serów pleśniowych camembert czy roquefort.

Wpływ grzybów pleśniowych na zdrowie człowieka

Wiemy już, że zarodniki grzybów pleśniowych są silnymi alergenami. Nadal jednak mało osób zdaje sobie sprawę, że zarodniki są nośnikiem groźnych metabolitów grzybni – mykotoksyn. Część gatunków produkuje kilka toksyn jednocześnie, a z kolei konkretne toksyny mogą być produkowane przez więcej niż jeden gatunek3. Do najistotniejszych toksyn grzybów pleśniowych z punktu widzenia zdrowia należą aflatoksyny, ochratoksyna A, zearalenon, trichoteceny oraz fumonizyny[4]. Mykotoksyny jako grupa toksyn charakteryzują się wielostronnym, szkodlliwym działaniem: mutagennym, neurotoksycznym, immunosupresyjnym oraz rakotwórczym. Największe z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy