Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

16 czerwca 2021

NR 25 (Czerwiec 2021)

Produkty pochodzenia roślinnego we wspieraniu umiejętności kognitywistycznych. Część II

45

W pierwszej części artykułu – w poprzednim numerze „Naturoterapii w praktyce” – przedstawiono, jak przebiega proces zapamiętywania, jakie czynniki osłabiają pamięć i koncentrację oraz jakie surowce roślinne stosować w celu szybkiego podniesienia koncentracji i poprawy przyswojenia wiedzy. W bieżącym numerze dowiemy się, jak długofalowo dbać o to, by cieszyć się dobrą pamięcią oraz zwiększać swoją wydolność umysłową.

Rośliny wspierające funkcje kognitywistyczne często nazywane są adaptogenami, czyli substancjami wzmacniającymi stan niespecyficznej odporności organizmu na stres, poprzez działanie neuroprotekcyjne, przeciwzmęczeniowe, przeciwdepresyjne, przeciwlękowe i stymulujące ośrodkowy układ nerwowy, a także poprzez polepszanie zdolności do pracy umysłowej w stresie i zmęczeniu1. Do roślin stosowanych w celu długotrwałego wzmocnienia funkcji kognitywistycznych zalicza się przede wszystkim: różeniec górski, bakopę monieri, żeń-szeń (różne gatunki), wąkrotę azjatycką, eleuterokok kolczasty, cytryniec chiński i oczywiście miłorząb japoński (dwuklapowy). Schemat dawkowania oraz najważniejsze informacje związane z przyjmowaniem poszczególnych surowców opisane są w tabeli 1.
 

POLECAMY

Tab. 1. Surowce roślinne wymagające dłuższego okresu stosowania
Liść miłorzębu dwuklapowego – Ginkgo biloba L., folium6
Wskazania: ziołowy produkt leczniczy do poprawy (związanych z wiekiem) zaburzeń poznawczych i jakości życia w łagodnym otępieniu.
Dawkowanie: leczniczo tylko preparaty handlowe – 120 mg standaryzowanego wyciągu (DER 35-67:1), ekstrahent: aceton 60% m/m 2 razy dziennie lub 240 mg raz dziennie. Ekstrakt ten zawiera glikozydy flawonowe (22,0–27,0%), reprezentowane przez kwercetynę, kemferol i izoramnetynę oraz laktony terpenowe (5,0–7,0%), reprezentowane przez ginkgolidy A, B, C (2,8–3,4%) i bilobalid (2,6–3,2%). Zawartość kwasów ginkgolowych ograniczona jest do max. 5 ppm.
Przeciwwskazania: nie stosować u osób poniżej 18 lat.
Środki ostrożności: może zwiększać podatność na krwawienie, należy odstawić na 3–4 dni przed zabiegiem chirurgicznym. 
U pacjentów z padaczką nie można wykluczyć wystąpienia kolejnych napadów wywoływanych przez przyjmowanie preparatów miłorzębu japońskiego.   
Interakcje: przyjmowany jednocześnie z lekami przeciwzakrzepowymi (np. fenprokumonem lub warfaryną) lub lekami przeciwpłytkowymi (np. klopidogrel, kwas acetylosalicylowy i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne), może wpływać na ich działanie. Zaleca się ostrożność w przypadku łączenia z dabigatranem.
Działania niepożądane: krwawienia z poszczególnych narządów (oczu, nosa, mózgu i przewodu pokarmowego, krwotok), często ból lub zawroty głowy, zaburzenia żołądkowo-jelitowe: biegunka, ból brzucha, nudności, wymioty.
Czas terapii: stosować przynajmniej 8 tygodni.
Korzeń żeń-szenia – Panax ginseng C.A.Meyer, radix17
Wskazania: tradycyjny lek ziołowy na objawy astenii, takie jak zmęczenie i osłabienie.
Dawkowanie: żeń-szeń biały – jako odwar przyrządzony z 1–2 g surowca i 150 ml wody 2–3 razy dziennie lub sproszkowany korzeń w dawce jednorazowej 250–1200 mg, ale nie więcej niż 2000 mg na dobę;
żeń-szeń czerwony – sproszkowany korzeń 600 mg jednorazowo, stosować 3 razy dziennie lub wyciągi przygotowane przez producentów leków.
Przeciwwskazania: nie stosować u osób poniżej 18 lat.
Działania niepożądane: reakcje alergiczne (pokrzywka, swędzenie), bezsenność, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, wymioty, biegunka, zaparcia.
Czas terapii: do 3 miesięcy.
Kłącze i korzeń różeńca górskiego – Rhodiola rosea L., rhizoma et radix21
Wskazania: tradycyjny lek ziołowy do tymczasowego łagodzenia objawów stresu, takich jak zmęczenie i uczucie osłabienia.
Dawkowanie: jednorazowo 144–200 mg wyciągu suchego (DER 1.5-5:1), ekstrahent etanol 67–70% (v/v), nie więcej niż 200 mg 
na dobę.
Przeciwwskazania: nie stosować u osób poniżej 18 lat ze względu na brak danych.
Nie obserwowano działań niepożądanych, objawów przedawkowania czy interakcji.
Ziele bakopy drobnolistnej – Bacopa monnieri L. Pennell, herba30
Zalecenia do stosowania: obecnie tylko suplementy diety, brak monografii leczniczej, najczęściej ekstrakty standaryzowane na ~20% lub ~50% bakozydów.
Dawkowanie: tradycyjne dzienne dawki Bacopa to 5–10 g niestandaryzowanego sproszkowanego ziela. 
Dawki ekstraktu płynnego (DER 1:2) to 5–12 ml dziennie dla dorosłych i 2,5–6 ml dziennie dla dzieci w wieku 6–12 lat. 
Wyciągi standaryzowane na 20% bakozydów A i B i 200–400 mg dziennie w dawkach podzielonych dla dorosłych, a dla dzieci 
100–200 mg dziennie w dawkach podzielonych.
Wyciągi standaryzowane na 50–55% bakozydów – 300–500 mg dziennie. 
Pora przyjmowania jest ściśle skorelowana z celem suplementacji. W celu poprawy snu i lepszej relaksacji, najlepiej przyjmować wieczorem. W przypadku chęci redukcji stresu i zwiększenia możliwości wyciszenia w ciągu dnia – przyjmować rano. 
Interakcje: ostrożnie w połączeniu ze środkami uspokajającymi, gdyż bakopa posiada delikatne działanie uspokajające. W badaniach na zwierzętach wykazano, że bakopa w dużych dawkach stymuluje aktywność T4, stąd przypuszcza się, że może osłabiać działanie leków stymulujących tarczycę lub leków hamujących czynność tarczycy.
Działania niepożądane: w badaniach nie wykazano, nawet przy 6-miesięcznej terapii. Skoncentrowane bakozydy podawane 
w pojedynczych (20–30 mg) i wielokrotnych (100–200 mg) dawkach dziennych były dobrze tolerowane. 
Korzeń eleuterokoka kolczastego – Eleutherococcus senticosus (Rupr. et Maxim.) Maxim., radix36
Wskazania: tradycyjny lek ziołowy na objawy osłabienia, takie jak zmęczenie i osłabienie.
Dawkowanie: herbata ziołowa przygotowana z 0,5–4 g rozdrobnionego korzenia zalanego 150 ml wrzącej wody jako napar ziołowy podzielony na jedną do trzech dawek lub ze sproszkowanego korzenia: 0,75–3 g dziennie lub wyciągi przygotowane przez producentów leków.
Nie stosować u dzieci poniżej 12 lat z powodu braku danych.
Działania niepożądane: może wystąpić bezsenność, drażliwość, tachykardia i bóle głowy. 
Czas terapii: do 2 miesięcy.

 

R e k l a m a


Miłorząb dwuklapowy zwany japońskim (Ginkgo biloba L.)

Najstarsze okazy miłorzębu, żyjące do dziś, mają prawie 4 tys. lat. Surowcem zielarskim są liście bogate w związki czynne, z których najważniejsze to terpeny (ok. 6% w surowcu), a w szczególności ginkgolidy A, B, C, J i M, oraz bilobalid, który odpowiedzialny jest za zmniejszanie uszkodzeń w centralnym układzie nerwowym spowodowanych niedokrwieniem mózgu i śmiercią neuronów. W surowcu obecne są także flawonoidy (ok. 0,5%) odpowiedzialne za właściwości przeciwutleniające i zmiatające wolne rodniki oraz kwasy ginkgolowe, należące do kwasów alkilofenolowych, które mają znaczny potencjał toksyczny wobec komórek nerwowych. Stąd podczas wytwarzania wyciągów służących do produkcji leków roślinnych z miłorzębu usuwa się je do najniższego możliwego poziomu, tj. max. 5 ppm (5 części na milion), czyli 5 μg/g w produkcie gotowym. Niestety, produkty, które nie mają statusu leku roślinnego, mogą mieć znacznie podwyższone stężenia tych kwasów. Dotyczy to także sytuacji, gdy samodzielnie przygotowujemy przetwory z miłorzębu, gdyż nie jesteśmy w stanie ocenić poziomu powyższych kwasów. Wyciągi z miłorzębu polecane są w celu poprawy pamięci i koncentracji szczególnie w przypadku osób cierpiących na obniżenie funkcji poznawczych, osób mających problemy z uczeniem się, kojarzeniem faktów, zapamiętywaniem, utrudnioną orientacją w przestrzeni, zaburzeniami koncentracji, zaburzeniami mowy, zaburzeniami emocjonalnymi, dotkniętych niedokrwieniem lub chorobami neurodegeneracyjnymi, otępieniem starczym, chorobą Alzheimera, chorobą Parkinsona lub oczywiście w celu profilaktyki tych chorób.Działają neuroprotekcyjnie – czyli chronią mózgowe komórki nerwowe, poprzez takie mechanizmy jak: hamowanie powstawania wolnych rodników tlenowych, działanie przeciwzapalne, modulację poziomu neuroprzekaźników w układzie nerwowym, jak serotoniny, dopaminy, acetylocholiny czy MAO, a także przez zapobieganie tworzeniu się patologicznych złogów beta-amyloidu, substancji białkowej, uważanej za jedną z głównych przyczyn uszkadzania komórek nerwowych w mózgu u osób dotkniętych chorobą Alzheimera. 
Najwięcej badań z udziałem ludzi przeprowadzono z wykorzystaniem suchego wyciągu z miłorzębu standaryzowanego na glikozydy flawonolowe (24%) i laktony terpenowe (6%), zawierającego mniej niż 5 (ppm), kwasów ginkgolowych o DER 35-67:1, ekstrahowanego acetonem 60% (m/m). Dla takiego wyciągu przyjmuje się wskazania do poprawy związanych z wiekiem upośledzonych funkcji poznawczych i poprawy jakość życia w łagodnej demencji.
Dla pozostałych wyciągów przygotowanych w inny sposób, o innej standaryzacji, nie ma aż tylu danych klinicznych, dlatego wskazania obejmują stosowanie ich w celu przyniesienia ulgi w ciężkości nóg i uczuciu zimna w dłoniach i stopach, związanych z niewielkimi zaburzeniami krążenia2–6.
 

R e k l a m a


Żeń-szeń (Panax ginseng C.A. Meyer)

Żeń-szeń należy do rodziny Araliaceae rosnącej w północno-wschodniej Azji. Surowcem zielarskim jest korzeń zawierający ginsenozydy (kompleksy saponin triterpenowych), które odpowiadają za działanie surowca. Zwyczajowo żeń-szeniem nazywane są także rośliny należące do innych gatunków i różnych rodzin botanicznych, i tak: żen-szeń chiński – Panax ginseng C.A. Meyer to tzw. żeń-szeń biały, właściwy, nazywany także ginsengiem, żeń-szeń koreański – Korean Panax ginseng to żeń-szeń czerwony najczęściej stosowany w celu poprawy libido, żeń-szeń amerykański – Panax quinquefolius, zwany żeń-szeniem pięciolistnym, to amerykańska odmiana prawdziwego żeń-szenia chińskiego oraz żeń-szeń japoński – Panax japonicum – japońska odmiana żeń-szenia chińskiego. Występuje także Notoginseng (Panax notoginseng). Należące do innych gatunków rośliny, które czasem też nazywane są żeń-szeniami, to: żeń-szeń syberyjski – Eleutherococcus senticosus, czyli eleuterokok kolczasty, żeń-szeń indyjski – Withania somnifera, czyli witania ospała – Ashwagandha, czy żeń-szeń peruwiański, czyli pieprzyca peruwiańska – Lepidium meyenii, zwana macą. 
Korzeń żeń-szenia określany jako biały, to cały lub pokrojony i wysuszony korzeń, natomiast korzeń poddany działaniu pary wodnej, a następnie wysuszony, określany jest jako żeń-szeń czerwony.
W bardzo wielu badaniach nieklinicznych i klinicznych wykazano, że aktywne składniki żeń-szenia, w tym ginsenozydy Rb1, Rd, Re, Rg1, Rg2, Rg3, Rh1, Rh2, Rh3, PF11 i NTR1 oraz gintonina i związek K odpowiadają za potencjalną aktywność w leczeniu deficytów poznawczych i stosowane są w celu: zwiększenia szybkości reakcji, poprawy pamięci roboczej koncentracji i uwagi, a także funkcji myślowych, przy czym najlepsze efekty obserwowano, gdy stosowano żeń-szeń w celu utrzymywania wysokiego poziomu energii podczas zadań wymagających funkcji poznawczych7–17.

RÓŻENIEC górski (Rhodiola rosea L.)

Różeniec górski, znany również jako „złoty korzeń”, czy „arktyczny korzeń”, należy do rodziny Crassulaceae (Gruboszowate). Występuje w centralnej i północnej Azji i w górskich regionach Europy i Ameryki Północnej. W Polsce roślinę tę najczęściej można spotkać w wilgotnych szczelinach skał wapiennych i granitowych Sudetów oraz Karpat. Surowcem są zebrane w okresie kwitnienia i owocowania mięsiste, bulwiasto zgrubiałe kłącza i korzenie, bogate w pochodne alkoholu cynamonowego – określane wspólną nazwą rozawin (rozawina, rozyna, rozaryna), a także związki fenolowe – salidrozyd, monoterpeny (rozarydyna, rozyrydol), flawonoidy (rodioliny, rodioniny, rodiozyny), triterpeny (daukosterol, beta-sitosterol) i inne. Stosunek rozawin do salidrozydu w surowcu Rhodiola rosea wynosi ok. 3 : 1, stąd standaryzacja ekstraktów powinna odpowiadać 3% rozawiny i 0,8–1% salidrozydu. W badaniach wykazano, że salidrozyd chroni neurony przed stresem oksydacyjnym i jego fatalnymi skutkami w odniesieniu do komórek układu nerwowego. Rhodiola poprawia także funkcje kognitywne przez stymulowanie powstawania nowych komórek mózgowych w hipokampie oraz obniżenie poziomu prozapalnych cytokin. W badaniach przeprowadzonych z udziałem osób narażonych na stres w pracy wykazano, że podawanie wyciągu z różeńca w dawkach 100–300 mg/dobę w ciągu 2–3 tygodni spowodowało ustąpienie objawów zmęczenia i wzrost zdolności percepcyjnych, a u osób narażonych na chroniczny stres, cierpiących na bezsenność, obserwowano poprawę snu u 67% pacjentów. Należy tutaj przypomnieć, że znaczenie snu w polepszaniu funkcji kognitywnych opisano w pierwszym odcinku artykułu w poprzednim numerze czasopisma. Poprawie ulegało także myślenie asocjacyjne, pamięć krótkotrwała, obliczeniowa i zdolność koncentracji oraz szybkość percepcji audiowizualnej, sprawność fizyczna, zmęczenie psychiczne i zdolność do pracy umysłowej.
Różeniec górski jest więc szczególnie polecany w okresie wzmożonego wysiłku intelektualnego i fizycznego, gdyż wspomaga pracę mózgu, co ma pozytywny efekt w postaci poprawy koncentracji oraz procesów uczenia się i zapamiętywania. Stosowany jest także pomocniczo przy zaburzeniach pamięci, zespołach otępiennych oraz przy chorobach degeneracyjnych ośrodkowego układu nerwowego. Wspomaga także leczenie spadków nastroju. Rhodiola będzie odpowiednia dla osób odczuwających przemęczenie, stres, oraz w przypadku nadmiernego wysiłku fizycznego i psychicznego, które to czynniki wpływają niekorzystnie na utrzymanie wysokiego poziomu koncentracji i hamują efektywny proces uczenia się.
Rhodiolę warto przyjmować rano lub rano i po południu przez przynajmniej kilka dni przed okresem spodziewanej intensywnej pracy umysłowej. W przypadku ciężkiej pracy umysłowej zaleca się, aby terapia różeńcem górskim trwała przez cały okres. Stwierdzono, że terapia ekstraktem z Rhodiola rosea zapobiega wyczerpaniu i znużeniu podczas pracy wymagającej długotrwałej intensywnej aktywności umysłowej1, 18–21.

Bakopa drobnolistna, B. Monniera (Bacopa monnieri L. Pennell) – Brahmi

Bacopa monniera należy do rodziny Scrophulariaceae (Trędownikowate) i jest to mała, pełzająca roślina o licznych gałęziach, małych podłużnych liściach i jasnofioletowych kwiatach. W Indiach i tropikach rośnie naturalnie w mokrej glebie, płytkiej wodzie i na bagnach, jest łatwa w uprawie, jeśli zapewni się jej odpowiednią ilość wody. Cała roślina ma zastosowanie lecznicze. Za najsilniejsze związki czynne uważna się bakozydy A i B, należące do saponin steroidowych. Inne związki o silnym działaniu to alkaloidy: herpestyna i bramina wykazujące działanie podobne do strychniny oraz nikotyna. Wykazano także obecność związków fenolowych, w tym flawonoidów (apigenina i luteolina), które odpowiadają za działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, oraz fitosteroli, takich jak: stigmasterol, β-sitosterol i stigmastanol. Bakopa jest dość dobrze przebadanym surowcem pod kątem jej działania w obrębie centralnego układu nerwowego. Przeprowadzone badania farmakologiczne i kliniczne wskazują, że bakopa poprawia pamięć, wykazuje działanie przeciwdepresyjne i przeciwlękowe, przeciwdrgawkowe, przeciwzapalne...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy