Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia , Otwarty dostęp

25 października 2021

NR 27 (Październik 2021)

Profilaktyka osteoporozy u kobiet w okresie menopauzalnym stosujących dietę wegetariańską i wegańską

0 58

Osteoporoza od dawna stanowi istotny problem zdrowotny populacji, jednak dopiero od niedawna zaczęto klasyfikować ją jako chorobę, a nie – jak wcześniej sądzono – wynik starzenia się organizmu1. Obecnie uznawana jest za jedną z chorób cywilizacyjnych należących do najczęstszych schorzeń współczesnego społeczeństwa. Ze względu na wzrastającą liczebność chorych, u których zazwyczaj przez dłuższy czas nie występują objawy, osteoporoza zyskała miano „cichej epidemii”. Mówi się, że przebiega podstępnie, początkowo powodując bezbolesne pogarszanie się stanu układu kostnego. Zauważalne objawy zazwyczaj świadczą już o dużym stopniu zaawansowania choroby1, 2.

R e k l a m a

Słowo „osteoporoza” wywodzi się z języka greckiego osteon – kość i języka łacińskiego porus – dziura, ubytek3. Według definicji osteoporoza to choroba szkieletu charakteryzująca się zwiększonym ryzykiem złamań kości w następstwie zmniejszenia ich odporności mechanicznej. Odporność ta jest uwarunkowana gęstością mineralną oraz jakością tkanki kostnej4, 5. Rycina 1 przedstawia porównanie wyglądu struktury kości osoby zdrowej i pacjenta ze zdiagnozowaną osteoporozą.

Ryc. 1. Porównanie budowy kości osoby zdrowej i chorej na osteoporozę – zdjęcia spod skaningowego mikroskopu elektronowego
Źródło: Journal Bone and Mineral Research 1986.


Osteoporoza pierwotna i wtórna

Ze względu na etiologię wyróżnia się dwa typy osteoporozy – pierwotną i wtórną. Pierwszy z nich stanowi 70% przypadków. Wśród podtypów osteoporozy pierwotnej występują:

  • osteoporoza idiopatyczna, tzw. młodzieńcza o nieznanej etiologii, charakteryzująca się zaburzeniami wzrastania szkieletu w odniesieniu do norm wiekowych;
  • osteoporoza inwolucyjna, której istotą są zaburzenia metabolizmu układu kostnego. Konsekwencją tego jest przyspieszone występowanie fizjologicznej osteopenii, czyli obniżenia gęstości mineralnej kości.

Osteoporoza wtórna występuje znacznie rzadziej – stanowi ona ok. 30% wszystkich przypadków. Jest wynikiem negatywnego wpływu znanego czynnika i może dotyczyć osób w każdym wieku. Do przyczyn osteoporozy wtórnej należą m.in. zaburzenia hormonalne (nadczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc, cukrzyca), choroby układu pokarmowego przebiegające z zaburzeniami wchłaniania oraz przewlekłe zapalne choroby reumatyczne. Osteoporoza wtórna może być także efektem przyjmowania niektórych leków. W tym przypadku szczególne znaczenie mają glikokortykosteroidy, leki przeciwpadaczkowe i heparyna1, 4–6.

Objawy osteoporozy
W początkowej fazie choroby nie występują żadne zauważalne objawy. Wraz z rozwojem schorzenia i znacznym ubytkiem masy kostnej pojawiają się:

  • silny ból kości, nasilający się szczególnie podczas chodzenia, siedzenia lub stania,
  • zmiana sylwetki, deformacja klatki piersiowej, zwana garbem lub garbem wdowim (ryc. 2),
  • stopniowe zmniejszanie wzrostu,
  • spadek wydolności oddechowej przez zmniejszenie objętości klatki piersiowej,
  • złamania kości długich – najczęściej promieniowej i udowej4, 6.
     
Ryc. 2. Postępująca deformacja kręgosłupa i klatki piersiowej na skutek osteoporozy
Źródło: Netter F., The Ciba collection of medical illustrations. 1987; 260.


Wystąpienie zespołów bólowych kręgosłupa, stopniowe obniżenie wzrostu oraz charakterystyczne garbienie się wynika najczęściej z przebiegających w sposób niezauważalny złamań kręgów6. Warto podkreślić, że złamania te mogą pozostać nierozpoznane, mimo ich związku ze znaczną zachorowalnością, a nawet śmiertelnością. Około 60% złamań w obrębie kręgosłupa nie jest manifestowanych żadnymi objawami1.
Złamania wynikające z zaawansowanej osteoporozy dotyczą przede wszystkim kręgosłupa, bliższego końca kości przedramienia, udowej i ramiennej oraz żeber i miednicy. Określa się je mianem złamań osteoporotycznych lub niskoenergetycznych, czyli powstałych w wyniku lekkiego urazu, który u zdrowej osoby nie wywołałby tak poważnych konsekwencji7, 8
Według statystyk złamania kręgosłupa wynikające z osteoporozy występują u co czwartej kobiety po 50. roku życia i u co drugiej po 85. roku życia13. Jest to związane z najwyższym odsetkiem występowania osteoporozy wśród kobiet w okresie około- i pomenopauzalnym.
 

Ryc. 3. Klasyfikacja czynników ryzyka osteoporozy
Źródło: Kwiatkowska I., Lubawy M., Formanowicz D., Postępowanie żywieniowe w prewencji osteoporozy u osób starszych. Geriatria 2019.


Czynniki ryzyka
Mówiąc o czynnikach ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju osteoporozy wyróżnia się trzy grupy. Pierwsza grupa to czynniki niemodyfikowalne – takie, które są niemożliwe do wyeliminowania, druga grupa to czynniki częściowo modyfikowalne, na które człowiek ma pośredni wpływ, ostatnia grupa uwzględnia czynniki możliwe do eliminacji. Powyżej przedstawiono zestawienie omawianych czynników z uwzględnieniem podziału na grupy.

Menopauza a osteoporoza

Wiek i płeć to jedne z głównych czynników ryzyka, które są niemożliwe do wyeliminowania. Biorąc to pod uwagę, stwierdza się, że kobiety powyżej 45. roku życia są znacznie bardziej narażone na wystąpienie osteoporozy. Problem ten dotyczy czterokrotnie częściej kobiet niż mężczyzn. Jest to związane z występowaniem u kobiet okresu około- i pomenopauzalnego. W tym czasie dochodzi do zmniejszenia biosyntezy estrogenów w wyniku zatrzymania aktywności pęcherzyków jajnikowych. Inaczej mówiąc, ustają endokrynne funkcje gruczołów jajnikowych. W konsekwencji ustaje również dobroczynne działanie estrogenów na tkankę kostną, które polega na stymulowaniu osteogenezy i hamowaniu procesu resorpcji kości. Zmniejszenie ilości estrogenów przyczynia się także do upośledzenia wchłaniania wapnia w przewodzie pokarmowym przez wpływ na kalcytoninę, parathormon, witaminę D i receptory wapniowe w jelicie. Opisane procesy są przyczyną wystąpienia wcześniej wspomnianej osteoporozy pierwotnej typu inwolucyjnego, czyli istotnie związanej z okresem menopauzy1, 12
Warto podkreślić, że znaczenie ma także przynależność do danej grupy etnicznej. Stwierdzono, że do najbardziej narażonych osób należą kobiety rasy białej oraz Azjatki1, 5. W związku z tym Polki powinny zwrócić szczególną uwagę na profilaktykę pozwalającą uniknąć wystąpienia osteoporozy. 

Profilaktyka

Ze względu na związek między dostarczanymi z pożywieniem witaminami i składnikami mineralnymi a zdrowiem kości, można stwierdzić, że głównym elementem profilaktyki osteoporozy jest odpowiednia dieta. Prawidłowo zbilansowany jadłospis pozwala na utrzymanie odpowiedniej gęstości mineralnej kości, a co za tym idzie zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby.
Czynniki żywieniowe można zakwalifikować do dwóch grup. W pierwszej znajdują się te, które przyczyniają się do zwiększenia i/lub zachowania masy kostnej. Do drugiej zaś należą czynniki, wykazujące niekorzystny wpływ. Podział ten został przedstawiony w tabeli 1. Jako czynniki modyfikowalne stanowią istotne pole działań profilaktycznych, dlatego warto omówić je bardziej szczegółowo.

Wapń
Głównym składnikiem diety, na który należy zwrócić uwagę, jest wapń. Pełni on w organizmie człowieka wiele funkcji. W odniesieniu do kości i zębów jest to funkcja budulcowa. Ponadto wapń bierze udział w regulacji hormonalnej, skurczu mięśni, przewodzeniu neuronalnym, a także procesach krzepnięcia krwi14. Zalecane spożycie wapnia różni się w zależności od grupy wiekowej. Kobiety powyżej 51. roku życia każdego dnia powinny spożywać 1200 mg wapnia. Wraz ze starzeniem się organizmu efektywność jego przyswajania się obniża. Zwiększone zapotrzebowanie na ten makroelement wynika ze zmniejszonej absorpcji jelitowej i zwiększonych strat tego składnika z moczem. Dostarczanie odpowiedniej ilości wapnia z pożywieniem w okresie około- i pomenopauzalnym pozwala na utrzymanie właściwego poziomu gęstości kości1
 

Tab. 1. Podział czynników żywieniowych

CZYNNIKI ŻYWIENIOWE

Zwiększające/utrzymujące masę kostną

Obniżające masę kostną

1. Odpowiednie spożycie wapnia, witaminy D, białka, magnezu, potasu, witaminy K i C

1. Nadmierne spożycie białka, sodu, witaminy A, kofeiny, alkoholu

2. Właściwy stosunek wapnia do fosforu (1 : 1)

2. Palenie tytoniu

3. Obecność w diecie izoflawonoidów
 i kwasów tłuszczowych omega-3

3. BMI < 18,5

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Dardzińska J., Chabaj-Kędroń H., Małgorzewicz S., Osteoporoza jako choroba społeczna i cywilizacyjna – metody profilaktyki. Hygeia Public Health 2016.
 

Wśród osób stosujących dietę wegetariańską dobrym źródłem wapnia są mleko i przetwory mleczne. Produkty te cechują się wysoką biodostępnością – ok. 32%. U osób będących na diecie roślinnej dostarczenie wystarczającej ilości wapnia o dobrej przyswajalności jest trudniejsze, jednak warto podkreślić, że możliwe. Bilansując jadłospis wegański, należy wziąć pod uwagę nie tylko zawartość wapnia w danym produkcie, ale także uwzględnić jego biodostępność. Stopień przyswajalności w dużej mierze zależy od zawartości innych współwystępujących składników. Wyróżnia się tutaj obecność kwasu szczawiowego i fitynowego, które znacznie obniżają przyswajalność wapnia. Z tego względu produkty takie jak szpinak, szczaw, czy otręby mimo wysokiej zawartości wapnia cechują się niską biodostępnością, dlatego nie stanowią dobrego źródła tego pierwiastka.
Produkty, które należy uwzględnić w diecie, to zielone warzywa o niskiej zawartości szczawianów, z których biodostępność wapnia wynosi 40–50%. Są to kapusta włoska, chińska, pak-choi, brokuły, liście rzepy oraz kiełki soi. Wysoką przyswajalnością, sięgającą ok. 30%, charakteryzują się zamienniki nabiału, m.in. tofu, napoje i produkty roślinne wzbogacane w wapń. Orzechy i nasiona, takie jak migdały, sezam, mak, słonecznik, fasola, czy ciecierzyca, wykazują ok. 15–20% biodostępności. Dobrym źródłem wapnia jest również woda. Warto zwracać uwagę na stopień jej mineralizacji. Woda wysokozmineralizowana zawiera nawet 221–299 mg wapnia na litr, może być zatem dobrym uzupełnieniem diety w ten składnik15. Tabela 2 przedstawia zawartość wapnia w wybranych produktach z uwzględnieniem jego biodostępności ze spożytej porcji.
Mówiąc o znaczeniu i przyswajalności wapnia, należy podkreślić konieczność zachowania homeostazy wapniowo-fosforanowej niezbędnej do odpowiedniej mineralizacji kości. Stosunek tych pierwiastków w pożywieniu powinien wynosić 1 : 1. Fosfor występuje głównie w zbożach, kaszach, orzechach, nasionach i napojach gazowanych. Zazwyczaj spożycie fosforu jest wyższe niż zalecane, co może prowadzić do obniżenia absorpcji wapnia w przewodzie pokarmowym, a także nasilać procesy kościogubne przez wzrost stężenia parathormonu (PTH) we krwi12, 15, 16. Ze względu na częste występowanie wapnia i fosforu w tych samych produktach spożywczych należy unikać podaży produktów wysokoprzetworzonych, które w wyniku procesów technologicznych charakteryzują się zwiększoną ilością fosforu12
Do czynników pogarszających absorpcję wapnia należą także nadmierne spożycie kofeiny, alkoholu, napojów typu cola (ze względu na zawartość kwasu fosforowego) oraz sodu. Produkty te nasilają wydalanie wapnia z moczem15.
Na rycinie 4 znajdują się trzy przykładowe zestawienia produktów roślinnych pokrywających przeciętne dzienne zapotrzebowanie na wapń (1000 mg).
 

Tab. 2. Źródła wapnia oraz ich dostępność z produktów żywnościowych (na podstawie: Plawecki 1994; Weaver i wsp. 1999; Dayod i wsp. 2010).

Produkt

Porcja (g)

Zawartość wapnia (mg)

Procent absorpcji (%)

Szacowana absorpcja wapnia (mg)

Mleko

240

300,0

32,1

96,3

Migdały

30

85,0

21,2

18,0

Fasola pinto

100

52,0

26,7

13,9

Fasola czerwona

100

23,5

24,4

5,7

Fasola bi...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy