Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

9 grudnia 2019

NR 16 (Grudzień 2019)

Profilaktyka pierwotna i wtórna nadciśnienia tętniczego

236

Nadciśnienie tętnicze jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych chorób, dotyka około 30–35% dorosłych, czyli około 10 milionów Polaków. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) alarmuje, że na świecie choroba ta trapi prawie miliard osób, a według szacunków, w 2025 roku liczba ta może przekroczyć nawet 1,5 miliarda1. Według raportów WHO nadciśnienie tętnicze jest pierwszą przyczyną zgonów na świecie2 i jest jednym z głównych czynników niewydolności serca, nerek, mózgu oraz tętnic. Właściwa diagnoza i wdrożona profilaktyka są w stanie zahamować chorobę i zminimalizować powikłania.

Nadciśnienie tętnicze zazwyczaj rozwija się powoli, a symptomy często są dyskretne. Niezauważona choroba może przez całe lata pozostać nierozpoznana i nie dawać uchwytnych dolegliwości. Nieleczone nadciśnienie prowadzi do zaburzeń i uszkodzeń wielu narządów, szczególnie serca, naczyń krwionośnych, nerek oraz mózgu. Na pewnym etapie rozwoju choroby nadciśnienie można zahamować, jednak wiąże się to z wprowadzeniem pewnych rygorów, do których trzeba dostosować swoje życie. Jak najwcześniejsze rozpoznanie i leczenie może zapobiec lub znacznie spowolnić tempo uszkadzania poszczególnych narządów.
Najskuteczniejszą metodą uniknięcia lub opóźnienia rozwoju nadciśnienia jest wdrożenie tzw. profilaktyki pierwotnej, czyli modyfikacji stylu życia, zwłaszcza zapobieganie otyłości oraz zwiększenie aktywności fizycznej. Z kolei osoby znajdujące się w grupie ryzyka powinny zostać objęte tzw. profilaktyką wtórną, polegającą głównie na regularnych pomiarach ciśnienia tętniczego krwi oraz wykonywania częstszych podstawowych badań profilaktycznych.
Celem prewencji jest jak najszybsze wykrycie choroby, wdrożenie leczenia, by móc zapobiec lub przynajmniej spowolnić pojawianie się niekorzystnych następstw. U każdego chorego z nadciśnieniem zaleca się przeprowadzanie badań diagnostycznych, szczególnie: morfologii krwi, stężenie potasu, sodu, kreatyniny, cukru, kwasu moczowego oraz cholesterolu, badanie moczu, badanie dna oka, EKG lub badanie RTG klatki piersiowej3.
W artykule zostaną omówione dwa pierwsze stopnie profilaktyki nadciśnienia – jest jeszcze trzeci, ostatni stopień prewencji, który dotyczy wskazówek dla osób przewlekle chorych – ale to pozostawmy na osobny artykuł.

POLECAMY

Czym jest ciśnienie tętnicze i od czego zależy jego wysokość?

Ciśnienie tętnicze to siła, z jaką strumień krwi przepływa przez naczynia krwionośne. Krążenie to odbywa się w zamkniętym układzie krwionośnym i współpracuje z układem sercowo-naczyniowym. Serce jest pompą, która wtłacza krew do największego naczynia krwionośnego – aorty. Stamtąd krew jest rozprowadzana do naczyń krwionośnych. Aorta wraz z wieloma rozgałęzieniami tworzy główne tętnice doprowadzające krew do wielu narządów, m.in. do serca, mózgu czy nerek. Tętnice z kolei tworzą sieć tętniczek, które potrafią się zarówno kurczyć, jak i rozszerzać, zwalniając lub przyspieszając prędkość przepływającej krwi. Te zaś przechodzą w sieć bardzo drobnych naczyń włosowatych. Krew wykonuje obieg, zostaje przetransportowana do płuc, a stamtąd do serca. Organ ten podzielony jest na cztery przestrzenie – składa się z dwóch przedsionków (lewy i prawy) oraz z dwóch komór (lewa i prawa). Najgrubsza jest ściana lewej komory, ponieważ jej zadaniem jest pompowanie krwi do aorty4.

Czynniki wpływające na wysokość ciśnienia

Nadciśnienie tętnicze najczęściej rozwija się samoistnie pod wpływem różnych czynników środowiskowych, sprzyjających jego wystąpieniu. Najważniejsze z nich to: nadmierne spożycie soli, dieta wysokotłuszczowa, otyłość, niska aktywność fizyczna, palenie papierosów. Ryzyko wystąpienia tej choroby występuje także u osób, które nadciśnienie odziedziczyły.
Nadciśnienie tętnicze u 95% chorych ma charakter pierwotny, co teoretycznie oznacza, że nie można jednoznacznie ustalić jego przyczyn. Teoretycznie, ponieważ znane są przyczyny podwyższonego ciśnienia, które są możliwe do ustalenia podczas wywiadu z pacjentem. Z kolei u około 5% pacjentów nadciśnienie spowodowane jest określonym procesem chorobowym, co określa się nadciśnieniem wtórnym. Wśród najczęstszych schorzeń, których przebiegowi towarzyszy wzrost ciśnienia wymienia się: obturacyjny bezdech senny, choroby miąższu nerek, zwężenie tętnic nerkowych oraz pierwotny hiperaldosteronizm5. 
W ludzkim organizmie znajdują się hormony podnoszące lub obniżające ciśnienie krwi, znajdują się one głównie w mózgu, sercu, naczyniach krwionośnych, nerkach i nadnerczach:

  • Serce – wydziela przedsionkowy peptyd natriuretyczny, który powoduje obniżenie ciśnienia krwi poprzez wydalanie przez nerki sodu i wody.
  • Mózg – w mózgu znajdują się substancje, które podwyższają lub obniżają ciśnienie. Związki te powiązane są z pozostałymi organami, na przykład nerkami lub nadnerczami.
  • Nerki – najważniejszym hormonem w tym narządzie jest renina, pod wpływem której powstaje angiotensyna, odpowiedzialna za podwyższenie ciśnienia krwi. Nerki produkują także prostaglandyny oraz kininy – hormony, które obniżają ciśnienie krwi.
  • Nadnercza – w ich rdzeniu produkowana jest adrenalina i noradrenalina, które podnoszą ciśnienie krwi. W korze nadnerczy wytwarzane są dwa kolejne hormony powodujące wzrost ciśnienia krwi – aldosteron i kortyzol.
  • Naczynia krwionośne – w śródbłonku wewnątrz naczyń pracują substancje podnoszące ciśnienie krwi – endotelina i tromboksan oraz prostacyklina, która obniża ciśnienie.

Wysokość ciśnienia krwi zależy więc nie tylko od ilości krwi pompowanej przez serce czy od szybkości przepływu krwi przez tętniczki. Zależne jest także od pracy wyżej wymienionych substancji. Mechanizmy i reakcje chemiczne, które zachodzą między nimi są bardzo skomplikowane i są przedmiotem wielu badań.

Czym jest nadciśnienie tętnicze?

O podwyższonym ciśnieniu krwi (nadciśnieniu) mówi się wówczas, kiedy ciśnienie tętnicze w kilkukrotnych pomiarach przekracza wartości uznane za prawidłowe. Zgodnie z zaleceniami WHO wartość ciśnienia 140/90 mm Hg stanowi granicę oddzielającą ciśnienie prawidłowe od podwyższonego6.
Nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się, jeżeli:

  • Podczas dwóch lub więcej wizyt w gabinecie lekarskim został wykonany jeden pomiar ciśnienia tętniczego i jego średnie wartości są równe lub wyższe niż 140 mm Hg dla ciśnienia skurczowego i/lub 90 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego lub:
  • Podczas jednej wizyty w gabinecie lekarskim zostały wykonane dwa lub więcej pomiary ciśnienia tętniczego i jego średnie wartości są równe lub wyższe 180 mm Hg dla ciśnienia skurczowego i/lub 110 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego, po wyeliminowaniu czynników niekorzystnie wpływających na wartość ciśnienia tętniczego, takich jak ból, lęk lub spożycie alkoholu [5]7.

Niekontrolowane nadciśnienie tętnicze często prowadzi do tzw. powikłań narządowych ciśnienia tętniczego. Ta choroba atakuje szczególnie serce, naczynia krwionośne, nerki oraz mózg. Stopień zaawansowania tych powikłań nie zależy jedynie od wysokości ciśnienia krwi, ale także od trybu życia, wieku, płci i obciążeń genetycznych8.
 

Tab. 1. Tabela ryzyka wg skali SCORE
Tabela ryzyka wg skali SCORE – leczenie nadciśnienia tętniczego w zależności od ryzyka ogólnego SCORE
Ryzyko wg SCORE Prawidłowe
<130/85 mm Hg
Wysokie
prawidłowe

130–139/85–89
mm/Hg
Stopień 1
nadciśnienia

140–159/90–99
mm/Hg
Stopień 2
nadciśnienia

160–179/100–109
mm/Hg
Stopień 3
nadciśnienia

≥ 180/110 mm/Hg
małe > 1% zmiana stylu życia zmiana stylu życia zmiana stylu życia rozważyć
farmakoterapię,
jeśli się utrzymuje
farmakoterapia
umiarkowane 1–4% zmiana stylu życia zmiana stylu życia zmiana stylu życia rozważyć
farmakoterapię
farmakoterapia
zwiększone 5–9% zmiana stylu życia zmiana stylu życia rozważyć
farmakoterapię
farmakoterapia farmakoterapia
bardzo wysokie ≥ 10% zmiana stylu życia zmiana stylu życia rozważyć
farmakoterapię
farmakoterapia farmakoterapia

 

Profilaktyka pierwotna i wtórna nadciśnienia pierwotnego

Według wytycznych Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego na rok 2019 podstawowym celem leczenia nadciśnienia jest zmniejszenie śmiertelności oraz zminimalizowanie ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych i nerkowych. Kontrola ciśnienia i jego sukcesywne obniżanie zmniejsza ryzyko zgonu o 15%., udaru o 35%., niewydolności serca o 40%. oraz opóźnia rozwój choroby nerek9.
W zależności od stopnia zaawansowania choroby w niektórych przypadkach farmakoterapia jest koniecznością, jednak w parze z nią należy zastosować profilaktykę niefarmakologiczną.
Nadciśnienie tętnicze ocenia się pod względem stopnia ryzyka uszkodzeń narządowych, powikłań sercowo-naczyniowych oraz powikłań po przewlekłej chorobie nerek. Do oceny ryzyka używa się powyższej tabeli SCORE (Systematic Coronary Risk Evaluation), szacując je jako niskie, umiarkowane, wysokie i bardzo wysokie. Biorąc pod uwagę największe ryzyko, jakim jest zgon po 10 latach rozwijającej się choroby sercowo-naczyniowej, stopnie ryzyka punktuje się wg skali SCORE: małe > 1%, umiarkowane 1–4%, zwiększone 5–9% i bardzo wysokie ≥ 10%.Poziom ryzyka wpływa na wybór strategii leczenia nadciśnienia tętniczego, a szczególnie na decyzję o włączeniu farmakoterapii10.

Główne założenia profilaktyki nadciśnienia tętniczego

Profilaktyka obejmuje wszelkie działania, których celem jest zapobieganie mechanizmom zagrażającym zdrowiu i życiu danej populacji. Działania profilaktyczne mają zmniejszyć prawdopodobieństwo tych zagrożeń i służą utrzymaniu stanu dotychczasowego. Istotą prewencji nadciśnienia tętniczego krwi jest prowadzenie zdrowego stylu życia, a działania zapobiegawcze powinny obejmować trzy poziomy: profilaktykę I fazy (pierwszorzędowa, pierwotna), profilaktykę II fazy (drugorzędowa, wtórna) oraz profilaktykę III fazy (trzeciorzędową)11. 
Profilaktyka pierwotna skierowana jest do całej populacji lub jej większości, obejmuje działania najwcześniejsze, których celem jest wyprzedzenie choroby lub zminimalizowanie ryzyka jej rozwoju. Profilaktyka pierwotna może mieć charakter nieswoisty (zapobieganie jednocześnie wielu chorobom, np. poprzez racjonalne żywienie) lub swoisty, kiedy służy zapobieganiu konkretnej chorobie. W przypadku nadciśnienia tętniczego krwi profilaktyka pierwotna powinna być kierowana np. do pacjentów genetycznie obciążonych chorobami układu krążenia, osób otyłych, osób z cukrzycą lub chorobami nerek.
Profilaktyka wtórna ukierunkowana jest na określoną grupę populacji, ze zwiększonym zagrożeniem wystąpienia choroby. Jej celem jest wczesne wykrycie objawów i wdrożenie leczenia. Ten rodzaj prewencji polega przede wszystkim na wykonywaniu badań profilaktycznych, wśród których można wyróżnić testy przesiewowe i profilaktyczne badania lekarskie w celu wczesnego wykrycia najczęstszych chorób, takich jak: pomiar ciśnienia tętniczego lub stężenia cholesterolu we krwi. Celem prewencji wtórnej jest wczesna diagnoza i szybkie wdrożenie leczenia, aby zapobiegać lub przynajmniej spowolnić pojawianie się niekorzystnych następstw zdrowotnych.
Zmiana stylu życia w prewencji nadciśnienia tętniczego powinna koncentrować się przede wszystkim na wyeliminowaniu jego głównych czynników ryzyka poprzez: kontrolę masy ciała, właściwą dietę i aktywność fizyczną, zaprzestanie palenia papierosów, a także samokontrolę ciśnienia tętniczego krwi i radzenie sobie ze stresem.

Unormowanie masy ciała

Jedną z najskuteczniejszych metod niefarmakologicznego leczenia nadciśnienia tętniczego krwi jest redukcja masy ciała. Utrata 10 kg prowadzi do obniżenia ciśnienia skurczowego od 5 do 20 mm Hg.
Wczesna prewencja nadciśnienia tętniczego zaleca stałe utrzymywanie prawidłowej masy ciała (BMI ok. 25 kg/m2) i obwodu pasa (poniżej 102 cm u mężczyzn i poniżej 88 cm u kobiet)12.
Zmniejszenie wagi ciała powinno się odbywać poprzez ćwiczenia fizyczne i dietę odpowiednią dla tej jednostki chorobowej.

Regulowanie ciśnienia krwi dietą wegetariańską

Jednym z najistotniejszych elementów w profilaktyce nadciśnienia tętniczego krwi jest redukcja spożycia soli do 5 g (objętość jednej płaskiej łyżeczki). Zmniejszenie spożycia sodu do 4,35–5,8 g NaCl na dobę prowadzi do obniżenia wartości ciśnienia tętniczego od 2 do 8 mm Hg13.
Dieta odgrywa ważną rolę w leczeniu wielu chorób, a w przypadku nadciśnienia tętniczego pozostaje ona istotnym czynnikiem regulującym poziom ciśnienia krwi. W zakresie prewencji najlepiej zbadanym obecnie modelem dietetycznym o właściwościach protekcyjnych wobec nadciśnienia tętniczego jest dieta DASH (Dietary Approach to Stop Hypertension)14. Podstawowe zalecenia tego modelu żywienia to: mniej soli, więcej nieprzetworzonego jedzenia, rezygnacja z białego pieczywa, ciastek czy fast foodów oraz czerwonego mięsa.
Wiele badań wskazuje na korzystny wpływ diety wegetariańskiej i wegańskiej, pod warunkiem że będzie ona niskosodowa, wysokopotasowa, niskotłuszczowa, wysokobłonnikowa i umiarkowana w węglowodany proste.
Osoby przestrzegające diety wegetariańskiej mają niższe ciśnienie tętnicze krwi niż osoby spożywające mięso....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy