Dołącz do czytelników
Brak wyników

Naturoterapia dzieci

10 grudnia 2018

NR 10 (Grudzień 2018)

Propolis w profilaktyce i leczeniu przeziębień u dzieci

0 278

W dobie wzrastającej oporności na antybiotyki coraz większą uwagę kieruje się na preparaty z dziedziny medycyny naturalnej. Należą do nich cieszące się coraz większą popularnością produkty pszczele o właściwościach przeciwdrobnoustrojowych.

 

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jakie związki biochemiczne odpowiadają za antybakteryjne działanie propolisu?
  • Jakie patogeny chorobotwórcze niszczy propolis?
  • Jak prawidłowo przygotować preparaty na bazie propolisu?

 

Nie tak dawno temu środowiska medyczne i kręgi sympatyków apiterapii obiegła szokująca wiadomość, że od tej pory w Wielkiej Brytanii specjaliści medyczni i lekarze będą oficjalnie zalecać swoim pacjentom stosowanie miodu i produktów pszczelich w walce z chorobami i przeziębieniami1. Eksperci ochrony zdrowia przygotowali nowe zalecenia dla lekarzy, którzy będą rekomendowali spożywanie miodu i produktów pszczelich przy kaszlu i przeziębieniach. Angielska agencja zdrowia publicznego (Public Health England – PHE), która jest częścią brytyjskiego Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej (Department of Health & Social Care – DHCS), opracowała zalecenia dla brytyjskich lekarzy, by zastąpić w ten sposób wydawanie recept z wysłużonymi już antybiotykami. Nowe wytyczne dla angielskich lekarzy pokazują, że najrozsądniejszym rozwiązaniem dla większości pacjentów zmagających się z kaszlem powinno być używanie miodu oraz ziołowych preparatów dostępnych bez recepty, a antybiotyki miałyby być ostatecznością w przypadku nasilonych i długo utrzymujących się objawów. Jest to odpowiedź na zwiększającą się powszechnie rezystancję wielu popularnych antybiotyków. Jak przekonuje dr Susan Hopkins, zastępca dyrektora w PHE, w dobie wzrastającej oporności na antybiotyki musi nastąpić zwrot w kierunku skutecznych preparatów z dziedziny medycyny naturalnej. Z przeprowadzonych przez brytyjskie ministerstwo zdrowia ankiet wynika, że więcej niż połowa brytyjskich lekarzy nadużywa przepisywania pacjentom antybiotyków. Ciepły napar  ziołowy, posłodzony miodem, wzbogacony imbirem, od tej pory będzie na ustach wielu lekarzy w Wielkiej Brytanii1, 2. Proponowane wytyczne Narodowego Instytutu Doskonałości w Zakresie Ochrony Zdrowia i Opieki Zdrowotnej (NICE) oraz PHE wskazują, że istnieją dowody na to, iż takie samoleczenie może zmniejszyć lub skrócić objawy infekcji, w tym kaszel. Nareszcie doceniono walory medycyny naturalnej, a decyzja ta jest przełomowa i powinna zwrócić uwagę lekarzy z całego świata na skuteczność potwierdzonych laboratoryjnie produktów pszczelich o właściwościach przeciwdrobnoustrojowych1.

Największą grupą ryzyka wystąpienia infekcji, wynikającego z niedojrzałej jeszcze odporności, były, są i pozostaną dzieci. Mniej znanym, lecz nie mniej ważnym i coraz częściej faworyzowanym produktem pszczelim jest propolis. Produkt ten stał się głównym obiektem badań wielu naukowców z dziedziny aktywności przeciwdrobnoustrojowej w ciągu ostatnich 20 lat.

Czym jest propolis?

Propolis, zwany też kitem pszczelim lub dzikim miodem, powstaje z mieszaniny gum naturalnych i żywicznych oraz smolistych, a także balsamicznych i woskowych wydzielin młodych pączków drzew, krzewów i roślin zielonych. Ze względu na przyjemny bukiet aromatyczno-zapachowy i wysoką lepkość zbierany jest przez pszczoły robotnice3–5. Surowcami botanicznymi są zazwyczaj: świerki, jodły, sosny, modrzewie, kasztanowce, brzozy, olchy, topole, osiki, lipy, wiśnie, śliwy, wierzby, wiązy i dęby6. Pszczoły sczesują i zgryzają wspomniane wydzieliny drzew i uformowane, przenoszą w koszyczkach zlokalizowanych na trzeciej parze odnóży do ula, gdzie wykorzystują zdobycz w rozmaity sposób – najczęściej używając jej do zalepiania powstałych pęknięć i otworów, uszczelniania gniazda i wzmacniania plastrów. Zebrany kit pszczeli jest wzbogacany w wosk, pyłek i enzymy pochodzące z gruczołów śliniankowych pszczół. Z jednej rodziny pszczelej w Europie pozyskuje się około 50–200 g kitu w ciągu jednego sezonu, choć pszczoły wchodzące w skład jednej rodziny pszczelej znoszą do ula nawet kilkaset gramów tego surowca5–7. Pszczelarze poławiają kit pszczeli przy użyciu rozmaitych technik i poławiaczy, głównie zeskrobując lepki surowiec z elementów ulowych i ramek. Prawidłowe przechowywanie w chłodnym miejscu, bez dostępu powietrza, wilgoci ani słońca, oraz szybkie dostarczenie do klienta pozwala zachować najwyższą jakość propolisu i niezmienione właściwości lecznicze.

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe propolisu wynikają wyłącznie z jego składu biochemicznego, przy czym za właściwości bakteriobójcze i bakteriostatyczne  odpowiedzialne są głównie flawonoidy.

Skład biochemiczny

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe propolisu wynikają wyłącznie z jego składu biochemicznego. Skład ten tworzony jest przez kilka grup: bioflawonoidów, hydroksykwasów alifatycznych, związków fenolowych, hydroksykwasów aromatycznych i węglowodorów aromatycznych. Odpowiedzialne za właściwości bakteriobójcze i bakteriostatyczne są głównie flawonoidy. Pod względem budowy chemicznej różnią się one podstawnikami w pierścieniach. W środowisku flawonoidy występują zwykle w dwóch formach: wolnej – aglikonów lub też w formie β-glikozydów, będących połączeniem cząsteczki aglikonu (niezawierającej cukru) z resztą cukrową w postaci 1–5 cząsteczek cukrów prostych, takich jak β-D-glukoza, β-L-ramnoza czy β-D-galaktoza. Przyłączenie do aglikonu flawonoidowego reszty cukrowej zwiększa polarność tych związków, co przekłada się na ich rozpuszczalność w wodzie i rozpuszczalnikach nieorganicznych8. Flawonoidy mogą również występować w strukturach łączonych, tworząc cząsteczki bioflawonoidów oraz oligomerów (np. procyjanidyny). Znane są także aglomeraty polimerycznych cząsteczek, w których matrycą są flawanole połączone wiązaniami C–C (np. taniny). Flawonoidy dzielą się na: flawanony (naryngenina, naryngina, hesperetyna, hesperedyna), flawanole (epikatechina, epigallokatechina, katechina), flawony (apigenina, diosmetyna, luteolina), izoflawony (daidzeina, genisteina), flawonole (kwercetyna, kemferol, mirecytyna, fisteina, morina), antocyjany (cyjanidyna, pelargonidyna, malwidin), biflawonoidy (np. ginkgetyna), flawonolignany (np. sylibina), prenyloflawonoidy, glikozydoestry flawonoidowe, chalkony i proantocyjany9.

Właściwości biologiczne bioflawonoidów

Indywidualne i różne rozmieszczenie podstawników w cząsteczce danego flawonoidu generuje odmienne właściwości biologiczne.

Flawonole oraz flawony zaliczające się do glikozydów są najczęściej przyjmowane przez człowieka wraz z treścią pokarmową per os. Znanych jest około 4000 związków flawonoidowych, których źródłami są liście, kwiaty, owoce i nasiona roślin. Są to w głównej mierze barwniki. Flawonoidy chronią w ten sposób tkanki roślinne przed szkodliwym działaniem promieniowania nadfioletowego, patogenów i szkodników. Pełnią też funkcje fitohormonów roślinnych, bioregulatorów wzrostu i inhibitorów wielu reakcji enzymatycznych. W diecie występują w rozmaitych produktach całych lub przetworzonych (np. koncentraty, soki i przeciery), głównie w owocach i warzywach, roślinach strączkowych, 
ziarnach kakao i gorzkich, ciemnych czekoladach, a także w liściach herbaty10, 11. Do tej pory poznano w obrębie tej grupy związków działanie antyoksydacyjne12, 13, przeciwzapalne14, przeciwalergiczne15, 16, przeciwmiażdżycowe17, 18, terapeutyczne w przypadku cukrzyc19 i chorób wzroku20, a także przeciwwirusowe21.

W propolisie dotychczas zostały zbadane i opisane takie związki flawonoidowe jak: chryzyna (grupa flawonów), tektochryzyna, pinostrobina, pinocembryna i 7-metoksypinocembryna (grupa flawanonów), apigenina i chalkon pinostrobinowy oraz galangina (grupa flawonoli), kemferol, genkwanina, pinobanksyna, a także 3-octan pinobanksyny oraz 3-butanolan pinobanksyny (grupa flawanonoli), kwercetyna, naryngenina i akacetyna, stanowiące grupę aglikonów flawonoidowych5, 22–26.

Najsilniejsze działanie  antybiotyczne wykazują  pinocembryna, galangina,  pinostrobina, apigenina,  mirycetyna, luteolina, estry etylowe i fenolowe kwasu kawowego, a także kwas galusowy.

Zwykle w etanolowym ekstrakcie propolisu występuje od sześciu do dziewięciu związków flawonoidowych, rzadziej w większej ilości27, 28. Zawartość związków flawonoidowych w płynnych, etanolowych ekstraktach propolisowych oznaczanych przy użyciu spektrofotometrii wynosi średnio 4,78%, a zakres kształtuje się od 2,21 do 6,69%29. Inni autorzy oszacowali zawartość związków flawonoidowych w przedziale 2,7–10,8%. Średnia zawartość w ich doświadczeniach wynosiła 5,0%30.

Rodzaje, przyczyny i objawy infekcji u dzieci

Przeziębienie to uciążliwa infekcja wywoływana przez wirusy, rzadziej bakterie, przenoszona drogą kropelkową. Bywa określana też jako zapalenie nosogardła, zapalenie błony śluzowej gardła, nosa i krtani, ostry nieżyt nosa lub zaziębienie. Przeziębienie rozwija się wolno i z reguły towarzyszy mu katar. Niebezpieczne mogą się okazać powikłania po przeziębieniu31. Przeziębienie jako pospolita infekcja górnych dróg oddechowych przypada na okres jesienno-zimowy. Eksperci uważają, że wirusów, które wywołują przeziębienie, jest ponad 200, przy czym najczęściej wywołują je rhinovirus (30–80%), koronawirus (10–15%), wirus grypy (5–15%), wirusy paragrypy, wirus RSV, adenowirus, enterowirusy i metapneumowirusy. Zdarza się też, że za objawy przeziębienia odpowiada kilka z tych wirusów. Wiele z tych czynników sprawia, że nie można opracować szczepionki przeciwko przeziębieniu. Przeziębienia u dzieci występują 2–3 razy częściej niż u dorosłych32. Przeziębienie rozwija się kilka dni, a jego pierwsze objawy to zmęczenie i apatia. Objawy nasilonego stopnia to kichanie, rozpulchnienie błony śluzowej gardła i ból oraz obfite wydzielanie wydzieliny. Kolejne z nich to suchość w nosie i gardle, ból gardła, chrypka, wodnista wydzielina z nosa, która z czasem przechodzi w obfity i uporczywy katar, z początku przezroczysty, potem często żółtawy lub zielonkawy (zmiana barwy i konsystencji może być spowodowana infekcją bakteryjną), kaszel suchy lub mokry z odkrztuszaniem wydzieliny, stan podgorączkowy lub gorączka, dreszcze, uczucie rozbicia i narastający ból gardła. Niebezpieczne stają się takie objawy jak: utrudnione oddychanie, powiększone węzły chłonne czy obrzęk małżowin nosa33. Za ten stan odpowiedzialne są często gronkowce. Bakterie te często atakują układ oddechowy tuż po przejściu infekcji wirusowej, kiedy organizm jest osłabiony. Najczęstsze choroby wywoływane przez gronkowce to: zapalenie gardła, zapalenie oskrzeli, angina, zapalenie płuc, zapalenie tchawicy, zapalenie migdałków, zapalenie zatok, zapalenie ucha, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, żył, jelit i dróg moczowych, a także ropne zapalenia stawów34. Najczęściej osiadają na błonach śluzowych jamy nosowo-gardłowej (60% wszystkich zachorowań), choć mogą się rozwijać również na błonach śluzowych górnych dróg oddechowych35.

Antybiotyczne działanie bioflawonoidów

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe propolisu wynikają z obecności licznych i skondensowanych ilości bioflawonoidów oraz kwasów fenolowych. Bioflawonoidy obecne w EEP mają silniejsze działanie antybiotyczne aniżeli inne związki obecne w składzie36, 37. Kędzia podaje w swoich publikacjach zestaw sześciu flawonoidów propolisowych wraz z odpowiednim stężeniem hamującym wzrost szczepu Staphylococcus aureus ATCC 6538P. Są to: pinocembryna, dla której MIC (minimalne stężenie hamujące dany szczep mikroorganizmu) określił na poziomie 100 µg/cm3, pinostrobina i galangina, których stężenie wyraził na poziomie 200 µg/cm3, i apigenina, której stężenie było dwa razy większe od pinostrobiny czy galanginy. Skład ten uzupełniały chryzyna i tektochryzyna, które działały dopiero w większych stężeniach36, 37 – odpowiednio 600 µg/cm3 i 1000 µg/cm3. W badaniach propolisu krajowego i europejskiego wykrywano związki, które cechowały się większą aktywnością antybiotyczną wobec tego samego gronkowca złocistego, takie jak: myrycetyna (MIC = 100 μg/cm3), galangina i luteolina (MIC = 250 μg/cm3) oraz apigenina (MIC = 750 μg/cm3)36. Literatura podaje, że najsilniejsze działanie antybiotyczne wykazują pinocembryna, galangina, pinostrobina, apigenina, mirycetyna, luteolina, estry etylowe i fenolowe kwasu kawowego, a także kwas galusowy. W niewielkich stężeniach MIC: 100, 250 i 750 µg/cm3 istotnie hamowały wzrost gronkowców38. W innych badaniach wzrost Staphylococcus i Diplococcus zostaje zatrzymany przy wartości MIC równej37 1 i 3 mg/cm3. Niewiele różniące się wyniki uzyskano w 1986 roku38, kiedy to dla 10 szczepów klinicznych Staphylococcus aureus oznaczono MIC na poziomie 0,2–0,4 mg/cm3. Badania Schellera wskazują natomiast zróżnicowaną skuteczność EEP w grupie 62 szczepów chorobotwórczych S. aureus izolowanego z materiału szpitalnego. Wyniki pogrupowano na trzy kategorie. Do pierwszej z nich zaliczono pięć szczepów wysoce wrażliwych na EEP (MIC < 1 mg/cm3), druga kategoria obejmowała 23 szczepy średnio wrażliwe (MIC 
= 1–3 mg/cm3), natomiast w trzeciej kategorii znalazły się 34 szczepy oporne na aktywność EEP (MIC = 5–10 mg/cm3). Inne badania tego samego autora pokazały, że gronkowce złociste wyizolowane od chorych zaliczały się do opornych na EEP39. Podobne wnioski ukazały się w opracowaniu Drago40, gdzie średnie stężenie zdolne do zatrzymania patogennego szczepu S. aureus wyniosło 16 mg/cm3. Propolis pochodzenia rosyjskiego hamował wzrost szczepu Staphylococcus aureus, dla którego MIC wyniosło41 125–1000 µg/cm3. Dla właściwych EEP w stężeniu 760 µl/cm3 zaobserwowano całkowite zahamowanie wzrostu szczepów Staphylococcus aureus w 12. godzinie badania42. Cardoso i wsp. badali 69 szczepów gronkowców koagulazo-dodatnich i stwierdzili43, że minimalne stężenie bakteriobójcze (minimal bactericidal concentration – MBC) EEP dla szczepu Staphylococcus aureus wynosi około 13,3 mg/cm3, a dla szczepu Staphylococcus intermedium 16 mg/cm3. Wyniki oznaczeń sugerują, iż kit pszczeli zawierający niewielkie stężenia kluczowych flawonoidów, np. galanginy, wykazuje działanie zarówno przeciwko gronkowcom podatnym na działanie penicylin, jak i w stosunku do szczepów MRSA, czyli metycylinoopornych.

Przyjmowanie flawonoidów jest pożądane  ze względu na ich silne właściwości antybiotyczne. Jego działanie przeciwdrobnoustrojowe  ukierunkowane jest w głównej mierze w obrębie bakterii Gram-dodatnich: gronkowców,  mikroków, paciorkowców, laseczek tlenowych, maczugowców, prątków, dermatofitów  i pierwotniaków. Wywiera także działanie  przeciwdrobnoustrojowe przeciw bakteriom Gram-ujemnym, grzybom (pleśniom i drożdżom), wirusom i pierwotniakom, jednak jest ono   wielokrotnie słabsze.

Alternatywna terapia

Przy odpowiednim stężeniu EEP i odpowiednim czasie działania propolis może stanowić alternatywny fundament terapii wszelkich schorzeń powodowanych w głównej mierze przez szczepy Staphylococcus spp., a w niektórych przypadkach może doskonale uzupełniać antybiotykoterapię. Te przypuszczenia potwierdzone zostały przez Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach42.

Drugim czynnikiem patogennym, wywołującym szereg przeziębień i infekcji górnych dróg oddechowych, są paciorkowce z rodzaju Streptococcus. Greccy badacze wyizolowali 25 substancji biologicznie czynnych z ekstraktów propolisowych. Siedem z nich, na czele z pinocembryną (MIC = 50 µg/cm3 dla Streptococcus mutans), wykazywało silne działanie przeciwdrobnoustrojowe zarówno w pojedynczych związkach, jak i w całych ekstraktach44. W stosunku do bakterii izolowanych od chorych z zakażeniami górnych dróg oddechowych: Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes, Haemophilus influenzae, Haemophilus parainfluenzae i Moraxella catarrhalis, najsilniej działały: galangina (MIC w zakresie 64–512 µg/cm3), a także ester fenetylowy kwasu kawowego w kompleksie z pinocembryną (MIC w zakresie 64–1024 µg/cm3)45. Kędzia wskazuje, że wysoce wrażliwe na EEP wszelkie paciorkowce z rodzaju Streptococcus odpowiedzialne są za większość infekcji gardła i przeziębień, do zahamowania których zapotrzebowanie na 
MIC wynosi 0,05–0,25 mg/cm3 46, 47. Większe dawki EEP, tj. 0,5 mg/cm3, zatrzymują wzrost Gram-dodatnich bakterii Streptococcus pneumoniae48. Propolis hamuje także wzrost tak niebezpiecznych mikroorganizmów jak:

  • Streptococcus β-hemolityczny przy średnio 4 mg/cm3,
  • Streptococcus pneumoniae przy średnio 0,5 mg/cm3,
  • Klebsiella pneumoniae przy średnio 125 mg/cm3,
  • Pseudomonas aeruginosa średnio powyżej 250 mg/cm3.

Większość bakterii z rodzaju: Bacteroides, Fusobacterium, Peptococcus, Peptostreptococcus, Propionibacterium, Actinomyces i Clostridium wykazywało wrażliwość na EEP w stężeniu poniżej 1 mg/cm3 49–52. Osobną grupą związków biologicznie aktywnych o charakterze bakteriobójczym, a nawet fungistatycznym w propolisie, są terpiny53. To substancje o działaniu wyksztuśnym, stosowane przy usuwaniu śluzu zalegającego u przewlekle chorych na zapalenie oskrzeli. Terpiny rozszerzają naczynia krwionośne i wykazują działanie przeciwdrobnoustrojowe. Pozyskiwane są z wielu przypraw klimatu śródziemnomorskiego, przykładowo z oregano, tymianku czy eukaliptusów. Związki te w postaci wodzianu terpinu używane są jako składnik syropów ułatwiających odksztuszanie poprzez podrażnianie gruczołów błon śluzowych54.

Mechanizm działania propolisu 

Zawarte w propolisie kwasy: kawowy, benzoesowy i cynamonowy powodują uszkodzenia strukturalne i funkcjonalne ściany komórkowej i błony cytoplazmatycznej komórek bakteryjnych. Flawonoidy zaś zaburzają metabolizm komórkowy poprzez destrukcyjny wpływ na reakcje fosfo- i defosforylacji55.

Poprzez połączenie estru fenetylowego kwasu kawowego z kwasem kawowym, naryngeniną i kwercetyną dochodzi do perforacji i permeabilizacji błony komórkowej, w wyniku czego dochodzi do nadmiernej utraty jonów wodorowych i potasowych, a w rezultacie obniża się potencjał i ciągłość błony. Następstwem tego jest zaburzenie funkcjonowania pompy protonowej i zmniejszenie energii w postaci ATP, która jest niezbędna dla ruchu rzęsek. Dzięki temu zostaje zahamowana ruchliwość bakterii posiadających rzęski, co jest cenne zwłaszcza w przypadku bakterii Gram-ujemnych. Oprócz tego następuje: inaktywacja enzymów biorących udział w metabolizmie komórek drobnoustrojów, denaturacja białek zlokalizowanych w błonie cytoplazmatycznej (ten efekt wywołują wysokie stężenia związków fenolowych), blokada fuzji jonów metali i substancji pokarmowych przez błony cytoplazmatyczne, czego skutkiem jest zatrzymanie syntezy kluczowych składników, a także zatrzymanie procesów życiowych i liza komórki56, 57. 

    Osobną grupą związków  biologicznie aktywnych o chara...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy