Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

17 lutego 2020

NR 17 (Luty 2020)

Prozdrowotne działanie gojnika

42

Szałwia libańska lub gojnik (Sideritis scardica), nazywany również często herbatą górską to jedna z najpopularniejszych roślin leczniczych Bliskiego Wschodu. Uzyskiwany z niej napar uznawany jest za tradycyjny, ludowy napój bałkański. Gojnik cieszy się jednak coraz większym zainteresowaniem wykraczającym poza te rejony geograficzne. Co istotne, nie tylko w kręgach osób zajmujących się terapią naturalną. Bogactwo aktywnych związków znajdujących się w gojniku – flawonoidów, diterpenów, monoterpenów, kwasów ferulowych, glikozydów fenolowych i olejków eterycznych – wyraźnie wskazuje na jego liczne, niezwykle korzystne właściwości lecznicze i szerokie spektrum działania. Wiele z nich znajduje swoje mocne potwierdzenie w badaniach naukowych.

Rodzaj Sideritis obejmuje 100 różnych gatunków odpornych na suszę roślin, rosnących głównie w południowych częściach Europy. Wśród nich znajdują się zielne rośliny jednoroczne i wieloletnie, krzewy i drobne krzewinki. W Polsce spotykany jest, choć rzadko, gatunek Sideritis montana L. – gojnik drobnokwiatowy (górski). Szczęśliwcy mogą natknąć się na tę roślinę głównie na Kujawach.

R e k l a m a 


Swoją, związaną z górami, nazwę gojnik zawdzięcza terenom, na których występuje – bowiem jego naturalnym środowiskiem są rejony górskie znajdujące się powyżej 1000 m ponad poziomem morza. To właśnie dzięki temu roślina ta jest wolna od zanieczyszczeń i stanowi niejako bioindykator czystości powietrza. Bywa także określana herbatą pasterzy, ponieważ w Grecji gojnik cieszył się ich dużym zainteresowaniem. Od Starożytności do dzisiaj jest to najpopularniejsza herbata Greków.
Odmiany gojnika różnią się swoją budową (mogą być bardziej włosiste, posiadać miejsze lub większe liściaste kwiatostany), smakiem, aromatem, mocą oraz co istotne – właściwościami. Jest to mocno związane z mikroklimatem, w którym występuje każda z tych odmian. Na terenie Grecji występuje ich aż 12. Najpopularniejsze to Sideritis scardica Griseb z Olimpu (najdroższa i najbogatsza w minerały odmiana), Sideritis raeseri Boiss  spotykana w Środkowej Grecji oraz  Sideritis syriaca  (Kreta). Większość odmian gojnika, która występuje na rynku to odmiany powszechnie uprawiane. Co ważne, miejsce uprawy ma tutaj kluczowe znaczenie – niektóre rosną na niższych terenach, co daje producentowi nawet dwukrotną produkcję ilości (dwukrotnie kwitnie) oraz łatwiejszy zbiór i dostęp do surowca (czyli lepszą ofertę cenową)  w porównaniu do tego, rosnącego w górach. Z drugiej zaś strony, odmiany gojnika rosnące na większych wysokościach mają znacznie więcej właściwości leczniczych. Szałwia libańska jest wrażliwa na słońce, które może istotnie zmienić jej kolor i wygląd, a co za tym idzie, wpłynąć na zawarte w niej składniki. 
Łacińska nazwa również związana jest ze specyficznym wykorzystaniem tego zioła. Słowo „sideritisˮ odnosi się do angielskiego określenia „ironwort”, które nawiązuje do czasów starożytnych, gdzie gojnik wykorzystywano jako środek wspierający gojenie się ran u żołnierzy, szczególnie takich, które powstały wskutek uszkodzenia ciała tzw. żelazną bronią1. Już w czasach antycznych zauważono bowiem prozdrowotne właściwości tej rośliny. Prawdopodobnie pierwsze doniesienia o korzystnym dla zdrowia działaniu gojnika znalazły się już w  Materia Medica, która stanowi absolutne podwaliny współczesnej farmakologii. 
W Polsce, dla celów zielarskich i prozdrowotnych, gojnik spotkać można w postaci całej wysuszonej rośliny, krojony lub rozdrobniony. Występuje najczęściej jako herbatka górska, grecka, herbatka z Krety, Mountain Tea Cretan, Greek mountain tea czy Malotira. Bardzo ważnym etapem w pozyskiwaniu dobroczynnego surowca jest suszenie gojnika, dzięki czemu zachowuje on swoje właściwości.
Być może ciekawostką będzie fakt, że podczas rządów komunistycznych, kiedy Bułgaria należała do Bloku Socjalistycznego, informacje o tej roślinie nie były upubliczniane i jedynie członkowie partii mieli do niej dostęp i możliwość jej konsumpcji. Herbata z gojnika była podawana zarówno rosyjskim, jak i amerykańskim astronautom przed wyprawami w przestrzeń kosmiczną, co może niejako świadczyć o niezwykłej wartości tego zioła.

Właściwości prozdrowotne gojnika

Ze względu na bogactwo dobroczynnych substancji aktywnych występujących w herbacie górskiej, napar z tej rośliny wywiera pozytywny wpływ na funkcjonowanie całego organizmu. Został on udowodniony w badaniach prowadzonych przez wiele ośrodków naukowych na całym świecie.
Wykazano, że wyciągi z szałwii libańskiej korzystnie działają na pracę układu odpornościowego i istotnie przyspieszają leczenie infekcji. Napary z tej rośliny oraz preparaty zawierające jej ekstrakty znajdują zastosowanie zarówno w profilaktyce, w celu wzmocnienia odporności organizmu, jak i w nagłych przypadkach stanów przeziębienia i osłabienia organizmu2. Już w medycynie ludowej gojnik znany był jako środek wspomagający leczenie przewlekłego i ostrego zapalenia oskrzeli i napadów duszności. Wykorzystywano go także w przebiegu leczenia zapalenia zatok. Działanie tej rośliny istotnie wpływa także na skrócenie czasu trwania infekcji i zmniejsza uporczywe dolegliwości związane z kaszlem3. Warto sięgnąć po herbatkę górską również przy infekcjach gardła i anginie.
Badania naukowe wykazały także, że ekstrakt z szałwii libańskiej wykazuje silne działanie przeciwbakteryjne i zmniejszające stan zapalny4. Wyciągi z Sideritis sp. hamują uwalnianie histaminy, zawierają inhibitory enzymów promujących stan zapalny oraz redukują generowanie tlenku azotu w makrofagach, co przyczynia się do wspomnianego efektu przeciwzapalnego5.
Znane jest również działanie przeciwnowotworowe szałwii libańskiej. Badania przeprowadzone na zwierzętach laboratoryjnych wykazały, że ekstrakt z gojnika zmniejszał ilość komórek nowotworowych w przypadku czerniaka oraz modelu laboratoryjnego białaczki szpikowej2. Wykazano również jej działanie przeciwgrzybicze, dlatego też można ją stosować w przebiegu zakażeń drożdżakiem z rodzaju Candida, który jest odpowiedzialny za powstawanie grzybicy6.

Picie herbatki górskiej jest również dobrym rozwiązaniem w przypadku chorób związanych z układem krążenia. Wykorzystuje się ją jako środek zapobiegający niedokrwistości (ze względu na dużą zawartość żelaza) i wspomagający jej leczenie. Dodatkowo, poprzez relaksację naczyń krwionośnych roślina ta wpływa na regulację ciśnienia krwi7. Herbatka górska korzystnie wpływa także na ogólne wzmocnienie organizmu i usprawnia procesy regeneracyjne, dlatego znajduje zastosowanie jako lek gastroprotekcyjny i przeciwwrzodowy. Napary z gojnika mają ogólnie dobroczynny wpływ na zaburzenia
funkcjonowania układu pokarmowego i zalecane są w przypadku problemów trawiennych i zaburzeń żołądkowo-jelitowych8.
Picie naparów z gojnika może stanowić także naturalne wspomaganie organizmu walce z przemęczeniem. W badaniach porównujących działanie szałwii libańskiej i ekstraktu z Ginkgo Biloba wykazano, że działa ona lepiej w kontekście zwiększania energii i zmniejsza uczucie zmęczenia, przez co jest polecana osobom, które skarżą się na ciągłe wyczerpanie i senność9.

Wpływ szałwii libańskiej na pracę mózgu i układu nerwowego

Poza tradycyjnymi zastosowaniami usprawniającymi działanie całego organizmu, gojnik jest obecnie szeroko badany pod kątem aktywności farmakologicznej w ośrodkowym układzie nerwowym. Opisano jego właściwości przeciwdepresyjne, psychostymulujące, poprawiające funkcje poznawcze i neuroprotekcyjne. Dzięki regulowaniu poziomu związków z grupy monoamin, m.in. serotoniny oraz dopaminy, roślina ta redukuje wahania nastroju i zmniejsza nerwowość oraz poziom stresu.
Dziś już wiadomo, że stres oksydacyjny i przewlekły stan zapalny stanowią istotne elementy patofizjologii chorób neurodegeneracyjnych i związanych z uszkodzeniem układu nerwowego. Wiele gatunków z rodzaju Sideritis jest powszechnie spożywanych w regionie śródziemnomorskim jako antyoksydacyjna herbata ziołowa wspierająca pracę mózgu. W badaniach laboratoryjnych prowadzonych przez grecki zespół badawczy wykazano, że spożywanie ekstraktu z gojnika wyraźnie zwiększało całkowitą ochronę antyoksydacyjną organizmu, zwiększało poziom glutationu w mózgu i zmniejszało szkodliwe skutki stresu oksydacyjnego10. Wyniki doświadczeń dowiodły także, że ekstrakt z gojnika istotnie zmniejsza ilość toksycznego białka, które związane jest z chorobą Alzheimera – amyloidu beta (Aβ). Spożywanie szałwii lekarskiej korzystnie wpływało na kondycję komórek nerwowych, zmniejszało uszkodzenia mózgu wywołane Aβ oraz obniżało towarzyszący progresji tej choroby stan zapalny. Grupy badawcze zajmujące się oceną wpływu gojnika na zmniejszanie procesów neurodegeneracyjnych podkreślają, że jego ekstrakty mogą być silną, dobrze tolerowaną opcją leczenia objawów upośledzenia funkcji poznawczych u osób starszych, cierpiących na chorobę Alzheimera11.
Rośliny z rodzaju Sideritis wykazują udokumentowane działanie wspierające neuroprzekaźnictwo. Zawierają inhibitory (diterpeny) enzymów rozkładających neuroprzekaźnik – acetylocholinę. Hamują zatem rozkład acetylocholinesterazy (AChE) oraz butyrylocholinesterazy (BuChE). Wspomniany neuroprzekaźnik stanowi niezwykle ważny cel terapii choroby Alzheimera, w której jego poziom ulega znacznemu obniżeniu,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy