Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

14 sierpnia 2020

NR 20 (Sierpień 2020)

Prozdrowotne właściwości czarnego bzu

52

Czarny bez (łac. Sambucus nigra) jest rośliną bardzo popularną na całym świecie. Rośnie na różnych terenach – zarówno zalesionych, jak i nad wodami na terenach wilgotnych, a także w przydomowych ogrodach. Jest to krzew wyrastający do wysokości czterech metrów, a jego cechą charakterystyczną są niewielkie, pięciokrotne kwiaty o delikatnie żółtej barwie, czasami białej. Kwiaty bzu zbierają się w płaskie baldachy. Bez kwitnie w czerwcu, zaś zbiory owoców mają miejsce z początkiem września.

Gdy owoce czarnego bzu dojrzeją, to możemy tę roślinę rozpoznać po ich ciemnofioletowym kolorze. Jego owoce są drobne, podobne do małych jagód, ale zawierają małą pestkę i są bardzo soczyste. Zarówno kwiaty, jak i owoce oraz sok z czarnego bzu mają wiele właściwości prozdrowotnych. 

POLECAMY

R e k l a m a

Historia zastosowania czarnego bzu

Surowiec zielarski czarnego bzu to zwłaszcza wysuszone kwiaty, ale też kora i owoce, a także wspomniany już sok. O wpływie czarnego bzu na ludzkie zdrowie można przeczytać już w tekstach starożytnych, np. u Hipokratesa (IV w. p.n.e.). W starożytnym Egipcie wykorzystywano go jako lek na poparzenia, zaś Indianie stosowali go przy przeziębieniach, ale znane są też zastosowania czarnego bzu jako elementu rytua-
łów i wierzeń – w tym wykonywanie z niego wieńców pogrzebowych lub używanie w inny sposób podczas pochówku zmarłych. Była to jedna z najbardziej znanych roślin ówczesnego świata. Jak jest obecnie? 

20 gatunków bzu – spośród nich najlepszy czarny

W Polsce znane są w zasadzie trzy gatunki bzu – koralowy, hebd oraz czarny. I to ten ostatni jest od lat wykorzystywany w medycynie – zarówno naturalnej, jak i akademickiej. Choć bez rośnie dziko, to jego zbieranie i wykorzystywanie w ramach domowych sposobów na utrzymanie zdrowia jest cały czas bardzo popularne. Przede wszystkim czarny bez jako surowiec leczniczy ma działanie napotne, przeciwzapalne, moczopędne, a także wykrztuśne. Wzmacnia organizm, stymuluje procesy odpornościowe, a także może wpływać uspokajająco i niwelować dolegliwości bólowe. Ponadto czarny bez uważa się za naturalny środek odtruwający, a nawet – pośrednio – odchudzający. 

Skład chemiczny czarnego bzu

Tak szerokie właściwości prozdrowotne czarnego bzu warunkuje specyficzny skład. Jeśli chodzi o jego kwiaty, to zawierają one dużą grupę związków antyoksydacyjnych (niszczących/dezaktywujących wolne rodniki tlenowe): flawonoidy (w tym np.: kwercetynę, rutynę, kempferol, hyperozyd), fenolokwasy i ich glikozydy (w tym kwas kawowy, chlorogenowy), triterpeny (w tym kwas ursolowy, amyrynę), sterole (w tym beta-sitosterol, sigmasterol, kampesterol). Ważnym składnikiem chemicznym kwiatów jest też olejek eteryczny, którego w surowcu znajduje się do 0,15%.

W przypadku owoców czarnego bzu mamy do czynienia zwłaszcza z: antocyjanami (w tym chryzanteminą, cyjanidyną, pelargonidyną), kwasami organicznymi (w tym octowym, jabłkowym, winowym), witaminami (witaminą C, witaminami z grupy B). Pozostałe składniki znajdujące się w owocach to zwłaszcza węglowodany (glukoza, fruktoza, pektyny).

Należy zwrócić uwagę, iż mimo wyjątkowej gamy prozdrowotnych składników, w czarnym bzie (dokładniej w jego świeżych kwiatach oraz niedojrzałych owocach; w owocach po obróbce termicznej nie) znajduje się pewien toksyczny składnik. Jest nim sambunigryna, inaczej glukozyd benzaldehydocyjanohydrynowy. Jest to związek z grupy glikozydów cyjanogennych. Jego potencjalne działanie toksyczne (po spożyciu) obejmuje uszkodzenia przewodu pokarmowego, dolegliwości biegunkowe i mdłości oraz wymioty, a także zaburzenia pracy serca i układu oddechowego. Jak wspomniano, działanie wysokiej temperatury (np. podczas smażenia, gotowania, duszenia) dezaktywuje toksyczne działanie glikozydów cyjanogennych.

Jakie działanie farmakologiczne ma czarny bez?

Ogólne właściwości czarnego bzu opisano powyżej, a jaki jest natomiast mechanizm poszczególnych działań tej rośliny w ludzkim organizmie? Jakie związki odpowiadają za wpływ czarnego bzu na ciało człowieka? Zanim o tym, to warto wspomnieć jeszcze, iż czarny bez może być stosowany (do spożycia) na różne sposoby. Zawsze będzie on miał mniejszą lub większą wartość prozdrowotną. Można z niego robić susze, soki, napary, a także konfitury, dżemy, nawet domowe alkohole – wino, nalewki. 

Właściwości napotne 

Charakteryzują się nimi zarówno kwiaty, jak i owoce czarnego bzu. Zawierają one flawonoidy, które wspomagają ludzki organizm w obniżaniu progu pobudzenia receptorów odpowiedzialnych za termoregulację. Przez to mogą być one bardziej wrażliwe na pobudzenie i już nawet niewielkie podwyższenie temperatury ciała prowadzi do pocenia się. Proces ten jest korzystny zwłaszcza w okresie infekcji wirusowych i może skracać czas ich trwania. 

Właściwości przeciwzapalne oraz stymulujące odporność 

Wysoka zawartość antyoksydantów w czarnym bzie sprawia, że surowiec ten może zmniejszać odczyn zapalny w ludzkim organizmie, pojawiający się wskutek rozwoju infekcji czy też innej choroby stymulującej układ odpornościowy do działania. Gdy dochodzi do naruszenia obronności ludzkiego organizmu, powstają tzw. cytokiny prozapalne, wzmacniające stan zapalny. Z kolei dowiedziono, że ekstrakt z czarnego bzu (alkoholowy) może ten odczyn niwelować, hamować reakcję zapalną, zmniejszać obrzęki i opuchliznę. Jednocześnie podanie takiego ekstraktu zwiększa fagocytozę (proces „pożerania” niechcianych komórek przez komórki układu odpornościowego). Powyższy wpływ w badaniach osiągano już przy podawaniu ekstraktu na poziomie 30–100 mg/ml.

W innych badaniach wykazano, że podawanie ekstraktu z czarnego bzu wpływało na odpowiedź immunologiczną i opóźnienie wystąpienia objawów takich chorób, jak malaria czy leiszmanioza. Uzyskano to przez zwiększenie za pośrednictwem działania bzu liczebności specyficznych limfocytów Th1, odpowiedzianych za reakcje obronne organizmu.

Właściwości moczopędne

Czarny bez, z uwagi na zawartość flawonoidów, powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych, w tym tych w nerkach i układzie wydalniczym. Jest to tzw. działanie spazmolityczne, które powoduje zwiększenie możliwości filt...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy