Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

20 sierpnia 2021

NR 26 (Sierpień 2021)

Prozdrowotne właściwości rokitnika zwyczajnego (Hippophaë rhamnoides L.)

0 258

Rokitnik w Polsce kojarzony jest głównie jako charakterystyczna flora nadbałtyckich wydm. Czym owoce rokitnika zasłużyły sobie na miano tzw. superowoców (ang. super fruits), „tajemniczych owoców” (ang. mystery fruits) czy „magazynów witamin” (ang. vitamin storehouses)1? 

Rokitnik w Polsce kojarzony jest głównie jako charakterystyczna flora nadbałtyckich wydm. Czym owoce rokitnika zasłużyły sobie na miano tzw. superowoców (ang. super fruits), „tajemniczych owoców” (ang. mystery fruits) czy „magazynów witamin” (ang. vitamin storehouses)1? 

R e k l a m a

Rokitnik zwyczajny (łac. Hippophaë rhamnoides L.) to dwupienny, kolczasty krzew należący do rodziny oliwnikowatych, zwanych też rokitnikowatymi (Elaeagnaceae). Etymologicznie nazwa pochodzi ze starożytnego języka greckiego, od słów hippos – koń i pháo – błyszczący. Wynika to z tego, że w starożytnej Grecji liście rokitnika były powszechnie stosowane jako pożywienie dla koni oraz innych zwierząt. Miały służyć się do zwiększania masy ciała zwierząt, uzyskania ich pięknej, błyszczącej sierści oraz zabezpieczenia przed robaczycami. Rokitnik z racji tego, że występuje rozlegle na terenach Europy i Azji, szczególnie na terenach wilgotnych, w pobliżu rzek czy nadbrzeżach mórz, znany był również w innych starożytnych kręgach kulturowych. W medycynie mongolskiej wykorzystywano go do leczenia trudno gojących się ran oraz jako środka uspokajającego, w tybetańskiej zaś w celu poprawy krążenia, w kaszlu oraz jako leku przeciwbiegunkowego. Opisywane są także inne jego zastosowania, np. w leczeniu chorób skóry, astmy, reumatyzmu, żółtaczki2–5. 

W Polsce rokitnik objęty jest częściową ochroną. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin zbiór owoców rokitnika zwyczajnego Hippophaë rhamnoides jest możliwy jedynie poza siedliskami 
wydmowymi i klifowymi i musi odbywać się bez uszkadzania krzewów6.

Rokitnik ma pokrój krzewiasty, ale może osiągnąć wysokość nawet 5–8 m. Lubi stanowiska nasłonecznione i, mimo że rośnie w pobliżu wód, dość dobrze znosi suszę7, 8. Po słonecznym lecie owocuje we wrześniu, ale dopiero na krzewach ok. czteroletnich. Pomarańczowe owoce pojawiają się na pędach żeńskich i charakteryzują się specyficznym zapachem i smakiem, głównie dzięki zawartości olejku eterycznego o charakterystycznym, unikalnym składzie9. Owoce rokitnika botanicznie nazywane są jagodami, czyli są mięsistymi owocami, w których nasiona otoczone są twardą łupiną – pestką. W ostatnich latach zyskały one na popularności, ze względu na to, że wyróżniają się spośród innych owoców większą zawartością witamin i składników mineralnych oraz związków antyoksydacyjnych. Stąd też ich nazwy: superowoc czy magazyn witamin10.

W związku z tym, że wszystkie części rokitnika są wartościowym surowcem bogatym w wiele substancji o właściwościach odżywczych i pielęgnacyjnych, obecnie przetwory z rokitnika (szczególnie z owoców, nasion i liści, a także i kory) wykorzystywane są szeroko zarówno przez przemysł spożywczy, jak i kosmetyczny, a zainteresowanie nim przemysłu farmaceutycznego ciągle rośnie. Świat medycyny pokłada nadzieje przede wszystkim w jego dużym potencjale antyoksydacyjnym, gdyż właśnie zjawiska wolnorodnikowe leżą u podstaw wielu chorób, takich jak: choroby sercowo-naczyniowe, miażdżyca, cukrzyca, choroby zapalne, nowotwory4.

Najbardziej powszechnymi produktami z rokitnika są oleje, sok z owoców i wyciągi z liści. Olej rokitnikowy (Oleum Hippophae) uważany jest za jeden z najcenniejszych olejów roślinnych. Oprócz niego pozyskuje się również oleosom (z miąższu) i czyste zespoły fosfolipidokarotenoidowe. Skład chemiczny olejów jest bardzo zmienny i zależy od odmiany rośliny, stopnia dojrzałości i wybarwienia owoców, czasu i miejsca zbioru oraz metod tłoczenia oleju. Ważne jest także to, czy olej pozyskuje się z nasion czy z pulpy owocowej. Można jednak przyjąć, że takie związki, jak: witaminy E i K, karotenoidy (likopen, β-karoten), tokoferole, tokotrienole, sterole (β-sitosterol, cholesterol, kampesterol oraz stigmasterol), wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, omega-6 i omega-7 są charakterystyczne dla wszystkich olejów rokitnikowych10–12. Wyciągi z liści i sok z owoców rokitnika zawierają przede wszystkim frakcje hydrofilne rozpuszczalne w wodzie, czyli polifenole (w tym flawonoidy, taniny i triterpeny, garbniki), witaminy rozpuszczalne w wodzie, przede wszystkim są bardzo bogatym źródłem witaminy C, która w odmianie nadbałtyckiej osiąga poziom nawet do 1005 mg na 100 g owoców12, 13. Zawierają także składniki mineralne, takie jak: sód, wapń, potas, magnez, żelazo, krzem, glin, mangan, chrom, cynk, oraz kwasy organiczne, stanowiąc doskonałe źródło związków antyoksydacyjnych. Liście rokitnika są także bogatym źródłem białka i zawierają takie aminokwasy, jak lizyna, metionina i cystyna12, 15–17.

Lecznicze zastosowanie rokitnika zwyczajnego

Jak już wspomniano, właściwości odżywcze i lecznicze rokitnika znane i wykorzystywane były w medycynie ludowej wielu narodów od tysiącleci. Obecnie prowadzonych jest wiele badań laboratoryjnych, 
in vitro, in vivo oraz coraz więcej badań klinicznych, które mają na celu poznanie mechanizmów i kierunków działania wyciągów oraz olejów z rokitnika14. Szczególnie obiecujące wydają się badania w kierunku działania antykancerogennego u pacjentów poddawanych terapii onkologicznej oraz analizy mające na celu wykazanie skuteczności zmniejszenia czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, działania hepatoprotekcyjnego, leczenia wrzodów żołądka, a także zastosowania miejscowego i ogólnego w leczeniu różnych schorzeń skóry18. 

Właściwości przeciwutleniające 

Wyjątkowość przetworów z rokitnika w odniesieniu do działania antyoksydacyjnego wynika z tego, że zawiera on zarówno antyoksydanty lipofilowe (głównie karotenoidy i tokoferole), jak i hydrofilowe, głównie polifenole (flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe) oraz kwas askorbinowy, w niezwykle dużych ilościach19. W badaniach in vitro i in vivo wykazano takie działanie zarówno dla ekstraktów z liści20, 21, jak i oleju z nasion rokitnika zwyczajnego22. Główne mechanizmy działania polifenoli zawartych w Hippophae to: wzmacnianie aktywności enzymów antyoksydacyjnych oraz hamowanie produkcji oksydazy, wpływ na reakcję antyoksydacyjną komórek, hamowanie peroksydacji lipidów i działanie zmiatające wolne rodniki22, 23. Związki czynne o właściwościach antyoksydacyjnych wywierają ochronny wpływ na wszystkie komórki organizmu, chroniąc je przed stresem oksydacyjnym, a co za tym idzie – przed pojawieniem się potencjalnych mutacji wywołanych przez wolne rodniki, a następnie przed nowotworzeniem. Na podstawie przeprowadzonych do tej pory badań z udziałem zwierząt można jednak jedynie stwierdzić, że rokitnik zawiera liczne związki bioaktywne, które pełnią ważną rolę w profilaktyce chorób nowotworowych u zwierząt. Konieczne są dalsze badania z udziałem ludzi, by móc potwierdzić u nich korzyści płynące ze stosowania konkretnych, standaryzowanych preparatów w tychże jednostkach chorobowych10, 24. 

Działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe 

Rokitnik wykazywał w badaniach in vitro działanie przeciwbakteryjne przeciwko Bacillus cereus, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis i Streptococcus pneumoniae, Enterococcus faecalis. Uważa się, że związkami za to odpowiedzialnymi mogą być liczne bioaktywne związki lipofilowe, jak np. kwasy tłuszczowe oraz związki polifenolowe. Za jeden z mechanizmów działania przeciwdrobnoustrojowego przyjmuje się wpływ flawonów z owoców rokitnika na stymulację wydzielania interleukiny 6 (IL-6) i czynnika martwicy nowotworu (TNF-alfa)25–27. W warunkach laboratoryjnych wykazano także działanie hamujące w stosunku do wirusa HIV, denga, HSV-1 oraz HSV-228. 

Działanie przeciwzapalne i immunomodulujące

W badaniach wyciągu metanolowego z liści zawierającego garbniki, białka i grupy węglowodanowe wykazano efekt przeciwzapalny przez zmniejszenie wydziałania cytokin prozapalnych, produkcji NO oraz ekspresji cyklooksygenazy 2 (COX-2). Można zatem uznać, że wyciągi z rokitnika pełnią funkcję immunomodulatora, który może być stosowany w przebiegu chorób o podłożu zapalnym29. 

Działanie hepatoochronne (hepatoprotekcyjne) i przeciwmiażdżycowe

Olej z nasion rokitnika może być wykorzystywany w celu zapobiegania różnym uszkodzeniom wątroby17. W badaniach in vivo wykazano, że jest on w stanie chronić hepatocyty przed ostrą hepatotoksycznością wywołaną alkoholem i stresem oksydacyjnym30. Stwierdzono także ochronny wpływ oleju z nasion rokitnika zwyczajnego na eksperymentalnie wywołane uszkodzenia wątroby. Podczas 8-tygodniowego badania osiągnięto znaczące obniżenie podwyższonego uprzednio poziomu aminotransferazy alaninowej (ALT), aminotransferazy asparaginianowej (AST), fosfatazy alkalicznej (ALP), triglicerydów (TG) oraz cholesterolu całkowitego31. W innych badaniach wykazano także jego pozytywny wpływ na spadek frakcji LDL cholesterolu i znaczący wzrost poziomu frakcji HDL32, 33. 

Właściwości ochronne na układ sercowo-naczyniowy 

Uważa się, że za działanie kardioochronne i przeciwmiażdżycowe odpowiedzialna jest frakcja flawonoidowa33–38. Flawonoidy wpływają korzystnie na funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego przez wpływ na prawidłowy rytm serca i siłę skurczu mięśnia sercowego, zapobieganie niedokrwieniu mięśnia sercowego i hamowanie apoptozy (programowanej śmierci) kardiomiocytów39, a także na obniżenie ciśnienia tętniczego krwi33.

Działanie promieniochronne

Wykazano, że wyciąg etanolowy z liści, zawierający głównie frakcje flawonoidowe, w badaniach in vivo chronił szpik kostny przed uszkodzeniem popromiennym40, a olej z rokitnika zwiększał hematopoezę erytroidalną (tworzenie się czerwonych krwinek) i stymulował hematopoezę po chemioterapii u myszy41. Badania na zwierzętach dają nadzieję na rozwój badań z udziałem ludzi, zarówno w odniesieniu do wyciągów z liści, jak i olejów w kierunku działania ochronnego, szczególnie w leczeniu onkologicznym.

Zastosowanie w dermatologiii kosmetologii

Jak już wcześniej wspomniano, olej z rokitnika charakteryzuje się unikalną kompozycją związków czynnych. Dla skóry największe znaczenie mają karotenoidy, tokoferole oraz kwasy tłuszczowe, z czego na szczególną uwagę zasługuje rzadko występujący w przyrodzie kwas palmitolejowy (kwas omega-7). Wraz z innymi nienasyconymi kwasami tłuszczowymi z grupy omega-3 i omega-6, karotenoidami i tokoferolami stymuluje on procesy regeneracyjne w naskórku i przyspiesza gojenie się ran przez proliferację fibroblastów, biosyntezę kolagenu i angiogenezę. Stąd też przetwory z rokitnika mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu różnych chorób skóry (np. egzemy, dermatoz, owrzodzeń, łuszczycy, atopowego zapalenia skóry), redukcji odleżyn, trądziku, blizn, przebarwień i plam skórnych oraz alergicznych i zapalnych zmian skórnych. Wymienione wyżej działanie promieniochronne wykorzystywane jest także w kosmetologii w celu ochrony skóry przed ekspozycją na promieniowanie UV. Poza tym w kosmetologii wykorzystuje się olej z rokitnika do pielęgnacji skóry dojrzałej, gdyż zawarte w nim kwasy tłuszczowe poprawiają poziom nawilżenia skóry, zmniejszając transdermalną utratę wody. Olej rokitnikowy ma właściwości ujędrniające i tonizujące, łagodzi suchą, podrażnioną, szorstką, łuszczącą się i swędzącą skórę, a jako silny przeciwutleniacz może opóźniać procesy starzenia42–44.

Podsumowanie

Bez wątpienia rokitnik jest rośliną dostarczającą surowców o bardzo bogatym składzie związków bioaktywnych, o unikalnych właściwościach odżywczych i fizjologiczn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy