Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

23 czerwca 2022

NR 31 (Czerwiec 2022)

Rośliny lecznicze i zioła poprawiające wzrok

0 16

Zaburzenia wzroku są powszechnie występującym problemem zdrowotnym, znakiem czasu związanym z postępem cywilizacyjnym. Przemęczenie oczu, suchość oka, zaburzenia mikrokrążenia siatkówkowego i naczyniowego to m.in. efekt wielogodzinnej pracy przy komputerze, śledzenia ekranu telefonicznego oraz telewizyjnego. Nie bez znaczenia dla wzroku są również czynniki środowiskowe, takie jak ogrzewanie, klimatyzacja, podróżowanie samolotami, dym oraz zanieczyszczenia. Rośliny lecznicze używane w fitoterapii chorób oczu służą jako źródła bezpośrednich środków terapeutycznych oraz surowców do produkcji bardziej złożonych związków.

Choroba suchego oka jest zaburzeniem zapalnym łzowej jednostki funkcjonalnej prowadzącym do przewlekłej choroby powierzchni oka i zaburzeń jasności widzenia. Gdy organizm wytwarza zbyt mało łez lub mają one niewłaściwy skład, oko wysycha i łatwo ulega podrażnieniu. Chory odczuwa dyskomfort związany z uczuciem piasku pod powiekami, pieczeniem, swędzeniem, wrażliwością na światło. To frustrująca choroba z powodu obecnego niedoboru terapii, które mogą odwrócić lub przynajmniej zatrzymać jej postęp. W niektórych przypadkach prowadzi ona nawet do utraty wzroku1. Kuracja polega głównie na łagodzeniu objawów za pomocą tzw. sztucznych łez, które najczęściej zawierają kwas hialuronowy (HA), ale nie jest on w stanie zwilżać oka zbyt długo. Do roślin leczniczych wykorzystywanych w badaniach nad nowym substytutem łez należą nasiona tamaryndowca (Tamarindus indica). Zawierają one polisacharydy (TS-polisacharyd), które wykazują lepsze zdolności do przylegania i dzięki temu mogą się utrzymywać na powierzchni oka przez dłuższy czas. Na podstawie wyników badań klinicznych23 wykazano, że połączenie kwasu hialuronowego i TS-polisacharydu jest skuteczniejsze w łagodzeniu objawów suchego oka.
Bogate w antocyjany owoce borówki czernicy (Vaccinium myrtillus L.) są źródłem otrzymywania standaryzowanych wyciągów zmniejszających kruchość naczyń włosowatych i normalizujących niektóre dolegliwości wzroku. Składniki Myrtilli fructus wzbudziły duże zainteresowanie ze względu na ich wpływ na naczynia krwionośne i znaczenie w oftalmologii. Lotnicy, którzy spożywali dżem z owoców borówki czernicy, lepiej widzieli o zmroku4. Znaczenie tej rośliny w schorzeniach narządu wzroku udowodniono w wielu badaniach naukowych, a na ich podstawie wyciągnięto wnioski dotyczące roli antocyjanów – że m.in. polepszają one ukrwienie w obrębie tęczówki oka, przyspieszają regenerację rodopsyny, co wpływa na zwiększenie ostrości widzenia o zmroku. Barwniki te hamują aktywność enzymów proteolitycznych (elastazy, kolagenazy) powodujących degradację kolagenu, dlatego zmniejszają przepuszczalność i kruchość ścian naczyń włosowatych. Wykazują one działanie przeciwzapalne, przeciwobrzękowe oraz antyoksydacyjne, a także przeciwwolnorodnikowe. Badano również wpływ połączenia wyciągu z owoców borówki (150 mg/dziennie przez 15 dni) i retinolu na wrażliwość siatkówki u pacjentów krótkowzrocznych. Zaobserwowano u nich znaczne polepszenie wrażliwości siatkówki oka4. Wyciąg z antocyjanów łagodził zmiany na poziomie naczyń siatkówki lub zapobiegał zmianom w polu widzenia w przypadku choroby siatkówki typu wirusowego, prostej jaskry oraz toksycznego niedowidzenia. Myrtilli fructus ułatwia rozpuszczanie mikrozakrzepów, hamuje działanie gluko-6-fosfatazy w siatkówce oka (co poprawia ostrość widzenia), uszczelnia ściany naczyń włosowatych i zwiększa wytrzymałość ich śródbłonka, zmniejsza drobne krwawienia, hamuje agregację płytek krwi. Dzięki powyższym działaniom znajduje on zastosowanie w schorzeniach narządu wzroku, takich jak: retinopatie, m.in. cukrzycowe, nadciśnienie śródgałkowe, zaburzenia widzenia o zmierzchu, katarakta, stany zapalne i drobne krwawienia oraz osłabienie wzroku5.
W celu leczenia wspomagającego stanów zapalnych zewnętrznie do przemywania okolic oczu stosuje się napary ze świetlika6. Surowiec stanowi ziele E. officinalis L. (świetlik lekarski) oraz E. rostkoviana Hayne (świetlik łąkowy). Ziele powyższej rośliny leczniczej pozyskuje się wyłącznie ze stanu naturalnego, ponieważ jest ona półpasożytem i trudno byłoby stworzyć warunki dogodne dla jej wzrostu. Zioło to występuje na podmokłych łąkach, torfowiskach, pastwiskach, brzegach lasów, na obszarach nizinnych i górskich. Do zawartych w nim substancji czynnych należą: irydoidy glikozydowe (aukubina, katalpol), flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki. W literaturze można znaleźć przykłady stosowanych preparatów ze świetlika. Do przemywania oczu poleca się przygotować napar z 2–3 g wysuszonego ziela świetlika (2–3%); naparzać 5–10 min, przecedzić i stosować kilka razy dziennie7. Okłady nasączone odwarem z ziela warto stosować przy stanach zapalnych oczu, spojówek, powiek, woreczka łzowego, rogówki, tęczówki, nadmiernym łzawieniu oczu, wydzielinie ropnej z oczu, zmęczeniu wzroku, a także światłowstręcie.
Krople do oczu wykonane z Euphrasia rostkoviana Hayne są stosowane w medycynie antropozoficznej do strukturyzacji płynnego organizmu w oku, przede wszystkim w zapalnym i nieżytowym zapaleniu spojówek. Działanie kropli oceniano w klinikach w Niemczech i Szwajcarii, obserwując po 7 i 14 dniach po podaniu, dla każdego oka osobno, nasilenie takich objawów, jak zaczerwienienie, obrzęk, wydzielina, pieczenie spojówek, uczucie ciała obcego. Zwracano również uwagę na intensywność odczuwanych dolegliwości (brak, słaba, średnia, silna). Otrzymane rezultaty udowodniły, że stosowanie kropli zawierających świetlik pozwoliło na całkowite wyleczenie 53 badanych, u 11 pacjentów zaobserwowano zmniejszenie dolegliwości, natomiast tylko u 1 osoby odnotowano zaostrzenie objawów (zaczerwienienie spojówek, obecność wydzieliny surowiczej). Pacjenci bardzo dobrze tolerowali preparat.8
Po 7 dniach stosowania kropli jedynie 3 pacjentów zgłaszało łagodne lub umiarkowane dolegliwości i tylko 1 osoba po 14 dniach. Nie odnotowano poważnych działań niepożądanych preparatu podczas prowadzonego eksperymentu. Skuteczność i tolerancja zostały ocenione przez pacjentów i lekarzy jako „dobre” do „bardzo dobrych” w ponad 85%. 
Euphrasiae herba – ziele świetlika wykazuje działanie ściągające, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwalergiczne (hamuje uwalnianie histaminy), uszczelnia ściany naczyń włosowatych. Bezpieczeństwo w przypadku zewnętrznego zastosowania wywarów z ziela świetlika nie zostało dokładnie ustalone, jednak dostępne dane nie wskazują na negatywne skutki związane z miejscowym stosowaniem preparatów zawierających świetlik lekarski. Przyjęto zasadę stosowania okładów ze świeżo przygotowanych naparów, nie dłużej niż przez 2 dni9
Kolejnym ziołem zmniejszającym stan zapalny oka jest popularny rumianek lekarski (Chamomilla recutita, syn. Matricaria chamomilla) należący do rodziny astrowatych (Asteraceae). Olejek eteryczny to główny składnik koszyczka rumianku. W jego skład wchodzą (-)-α-bisabolol oraz tlenki bisabololu A, B i C, farnezen, myrcen, kadinen, matrycyna. Poza tym w kwiatach znajdują się pochodne flawonowe, tj. apigenina i 7-glukozyd apigeniny6. Wyciągi oraz preparaty z kwiatów rumianku wykazują działania przeciwzapalne, co stwierdzono w licznych badaniach10. Napary (3–10 g/100 ml) i wyciągi rozcieńczone wodą wykorzystuje się w formie okładów na skórę i błony śluzowe. Na uwagę zasługuje propozycja stosowania ciepłych okładów nasączonych naparem z Chamomilla recutita w zapaleniach spojówek oczu, zapaleniach rogówki i tęczówki oraz w zapaleniach ropnych, a także alergicznych. Zazwyczaj kwiat rumianku jest dobrze tolerowany, jednak niektóre osoby wykazują nadwrażliwość na olejki rumiankowe i tym samym są uczulone na preparaty z rumianku (zaczerwienienie, pokrzywka, świąd, pieczenie, krostki).
Wśród roślin leczniczych stosowanych w chorobach oczu w literaturze wymienia się kminek zwyczajny. Okłady z wywaru kminkowego stosuje się na stany zapalne i zakażenia spojówek, powiek, gałki ocznej, opuchnięcie powiek, zmęczenie oczu oraz alergiczne objawy oczne (gaziki zmoczone w wywarze nakładamy na oczy na 20–30 min, 2–4 razy dziennie).
Świąd okolicy oczu, uczucie suchości oczu lub łzawienie, wrażenie ciała obcego, zaburzenia tolerancji soczewek kontaktowych, nawracające jęczmienie czy gradówki należą do objawów towarzyszących demodekozie ocznej. Jest to choroba wywoływana przez nużeńce Demodex folliculorum i Demodex brevis. Następstwem demodekozy może być trwałe pogorszenie ostrości wzroku. Istnieją doniesienia o związku zarażenia nużeńcem z rakiem wywodzącym się z gruczołów łojowych11. Najczęstszym i najskuteczniejszym sposobem leczenia jest stosowanie olejku z drzewa herbacianego w różnych stężeniach. W Polsce preparaty zawierające powyższy olejek eteryczny są dostępne w postaci nasączonych chusteczek, lipożelu i płynu dwufazowego. Terpinen-4-ol – terpen o właściwościach przeciwbakteryjnych, przeciwgrzybiczych, przeciwwirusowych, antyseptycznych i roztoczobójczych – jest aktywnym składnikiem olejku z drzewa herbacianego. W badaniach wykazano, że zarówno niskie stężenie 5% olejku z drzewa herbacianego (używanego dwa razy dziennie), jak i wysokie – 50% (stosowane raz w tygodniu) są skuteczne w zmniejszaniu inwazji Demodexu po nałożeniu na powieki i podstawę pęcherzyka rzęs. Zwrócono również uwagę na 38% stężenie, które skutecznie zmniejszało Demodex przez 4-tygodniowy okres codziennej aplikacji12, 13.
Wyniki licznych badań wykazały, że luteina i zeaksantyna są natlenionymi karotenoidami (ksantofilami) niezbędnymi dla zdrowia oczu14. Luteina znajduje się w siatkówce oka w obwodowych częściach, a w centralnych – zeaksantyna. Związki te mają zdolność absorbowania światła UVA i UVB, chronią siatkówkę przed tym promieniowaniem, zmniejszając dostęp do głębokich warstw siatkówki (plamki żółtej), oraz zabezpieczają ją przed produkcją wolnych rodników. Kwiaty aksamitki rozpierzchłej/wzniesionej (Tagetes patula/T. erecta) zawierają luteinę oraz zeaksantynę w proporcji 10–5 : 1. Szczególnie obficie luteina występuje również w warzywach ciemnozielonych (szpinak 12 mg/100 g; jarmuż 9 mg/100 g; brokuł 1,4 mg/100 g) oraz żółtych i pomarańczowych (dynia, pomidory, aksamitka, kukurydza), a także w żółtkach (1,10 mg/100 g; tu pochodzi z ziaren kukurydzy i lucerny dodawanych do paszy). Dziennie zalecane spożycie wynosi 6–15 mg luteiny. Dowody wskazują, że luteina i zeaksantyna s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy