Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

18 sierpnia 2020

NR 20 (Sierpień 2020)

Teoria poliwagalna w praktyce

31

Autonomiczny układ nerwowy (AUN) jest częścią układu nerwowego człowieka, która monitoruje i reguluje działanie narządów wewnętrznych, m.in. serca, płuc, wątroby, nerek, żołądka, jelit. Zaburzenia powstałe w którymkolwiek z tych narządów mogą wynikać z dysfunkcji AUN. Układ ten pomaga w zdolnościach adaptacyjnych człowieka, biorąc pod uwagę interakcję między zachowaniem i fizjologią. Przeczytaj, o czym mówi teoria poliwagalna.

Zgodnie z klasycznym, neurologicznym podejściem AUN reguluje różne instynktowne, „automatyczne” funkcje, takie jak: trawienie, oddychanie, popęd płciowy, reprodukcja i inne, oraz podzielony jest na dwie części: układ współczulny i przywspółczulny. Układ współczulny spełnia funkcje aktywizujące i kataboliczne (wykorzystanie energii), zwiększa pobudzenie (układ aktywacji ciała), zapoczątkowuje odpowiedź na niebezpieczeństwo (uwaga i skupienie), przygotowuje ciało do reakcji „unikania” – walka lub ucieczka, za pośrednictwem adrenaliny (epinefryny) i noradrenaliny (norepirefryny). Powoduje wszystkie fizjologiczne reakcje z tym związane: wzrost akcji serca, tętna i skurczu, rozszerzenie źrenic, rozszerzenie oskrzeli, rozszerzenie naczyń krwionośnych mięśniowych, a zwężenie naczyń układu pokarmowego, zahamowanie perystaltyki. Na poziomie emocjonalnym (limbicznym) aktywizacja układu współczulnego związana jest ze strachem, przerażeniem (ucieczka) lub złością (atak). Układ przywspółczulny to głównie funkcje anaboliczne – oszczędzające i regeneracyjne. Obniża pobudzenie, spowalnia pracę serca, umożliwia odpoczynek i trawienie. Powoduje zwężenie źrenic, wydzielanie śliny, hamowanie czynności serca (zmniejszanie siły skurczu), zwężenie oskrzeli, rozszerzenie naczyń krwionośnych wywołujących spadek ciśnienia tętniczego krwi, nasilanie skurczów przewodu pokarmowego, kurczenie pęcherza moczowego, wzrost wydzielania insuliny. Główne drogi nerwowe tego układu to drogi nerwu błędnego (nerw Vagus). W teorii poliwagalnej określa się, że w określonych sytuacjach szlaki wagalne, które w normalnych sytuacjach wspierają zdrowie i homeostazę, mogą generować reakcje obronne i hamować funkcje związane ze zdrowiem. Stephen Porges zaproponował trójdzielny model tzw. poliwagalny, czyli podział na dwie części układu wagalnego (nerwu błędnego) i układu współczulnego.

POLECAMY

Według teorii poliwagalnej działanie autonomicznego układu nerwowego można podzielić na część współczulną (walcz i uciekaj), część grzbietową nerwu błędnego (zwolnienie, apatia, zachowanie depresyjne) oraz część brzuszną układu nerwowego (pozytywny stan odprężenia i zaangażowania społecznego). Te trzy części regulują działanie organizmu i pomagają w utrzymaniu homeostazy.


Nerw błędny to nerw czaszkowy, łączący obszary pnia mózgu z kilkoma narządami wewnętrznymi, reguluje większość funkcji organizmu koniecznych do zachowania zdrowia fizycznego i emocjonalnego. 

Nerw błędny – X nerw czaszkowy
   - Rozpoczyna się w pniu mózgu.
   - Reprezentuje 80% całego układu przywspółczulnego.
   - Składa się z różnych odgałęzień i połączeń, które używają różnych transmiterów (acetylocholina, oksytocyna, serotonina). 
   - Działa jako szósty zmysł – nasz wewnętrzny podświadomy mózg, który integruje, zbiera z całego ciała informacje i uaktywnia metaboliczne regulacje.
   - 80% to włókna czuciowe/aferentne – przenoszą informacje z trzewi (z naszego drugiego mózgu).
   - 20% to włókna ruchowe/eferentne – mięśnie gładkie, komórki nerwowe, komórki układu wydzielniczego czy makrofagi.
   - Posiada ważną funkcję immunologiczną: wykrywa obwodowe stany zapalne, co powoduje odpowiedź autonomiczną, endokrynną i immunologiczną oraz przeciwbólową.

Teoria poliwagalna mówi o podziale nerwu błędnego na dwie części: brzuszną i grzbietową. Rozpoczynające się w innym miejscu i wywołujące różne funkcje fizjologiczne i emocjonalne reakcje i zachowania wpływają odmiennie na narządy wewnętrzne.


Grzbietowa część nerwu błędnego (GNB)


Jest filogenetycznie starsza, występuje u wszystkich kręgowców. Posiada dwa jądra: grzbietowe jądro ruchowe w rdzeniu przedłużonym na poziomie czwartej komory oraz jądro pasma samotnego, do którego dochodzą informacje czuciowe z narządów wewnętrznych. Głównie posiada niezmienilizowane włókna ruchowe, które unerwiają trzewia poniżej przepony oddechowej: żołądek, wątrobę, śledzionę, nerki, pęcherz moczowy, jelito cienkie, trzustkę, wstępującą i poprzeczną część jelita grubego. Niektóre włókna gałęzi grzbietowej unerwiają także znajdujące się powyżej przepony serce i płuca.
Powoduje stan wyłączenia metabolicznego, czyli redukcję poziomu aktywności funkcji życiowych, by oszczędzić energię tzw. unieruchomienie ze strachem, unieruchomienie chwilowe. Oprócz innych reakcji dochodzi tu do spadku ciśnienia tętniczego krwi i utraty napięcia mięśniowego. Ekstremalnie może doprowadzić do śmierci. Przewlekłe może spowodować zachowanie jak w stanach depresyjnych. Wywołuje następujące stany fizjologiczne: zwolnienie akcji serca, oddychania i trawienia. Jej dominacja może wywołać objawy, takie jak: przejadanie lub utrata apetytu, problemy trawienne, spadek energii, apatia, introwertyczność, uczucie smutku, beznadziei, uczucie bycia winnym, rozdrażnienie, niepokój, problemy z koncentracją. 

Objawy stanu dominacji grzbietowej gałęzi nerwu błędnego (GNB)

Fizyczne:
  -  Zmniejszenie napięcia mięśniowego i tkanki łącznej.
  -  Uczucie ciężkości ciała, wiotkości, utykanie.
  -  Zimne i wilgotne ręce i stopy. 
  -  Uczucie wędrującego bólu po ciele (po terapii pojawiają się objawy w innych miejscach).
  -  Zmiana koloru skóry, zmniejszenie mimiki twarzy; „tępe spojrzenie”, „głos bez melodii”.
  -  Zmniejszenie ciśnienia tętniczego krwi – zawroty głowy, omdlenia. 
  -  Osłabienia ortostatyczne.
  -  W ekstremalnych przypadkach wymioty, utrata kontroli pęcherza i zwieraczy.


Brzuszna gałąź nerwu błędnego (BNB)


Jest nowsza w pochodzeniu ewolucyjnym – znajdujemy ją tylko u ssaków (i może ptaków) – tzw. Nowy Vagus. Reguluje pracę serca, oskrzeli oraz mięśni prążkowanych twarzy i głowy. Powiązana z „zaangażowaniem społecznym”, z pozytywnymi emocjami: radością, satysfakcją, miłością, emocjami, które dzielimy z innymi. Ułożona jest brzusznie, rozpoczyna się na jądrze dwuznacznym (nucleus ambiguus) na przedniej/brzusznej stronie pnia mózgu. Składa się z jądra dwuznacznego oraz jąder nerwu trójdzielnego i nerwu twarzowego regulujących pracę serca oraz oskrzeli za pomocą dróg odśrodkowych oraz mięśni żwaczowych, ucha środkowego, twarzy, krtani, gardła, szyi za pomocą swoistych odśrodkowych włókien trzewnych. Połączona jest z czterema innymi nerwami czaszkowymi, które także rozpoczynają się w pniu mózgu – V, VII, IX, XI. Włókna są zmienilizowane, dzięki temu przewodzą informacje znacznie szybciej. Gałąź ta razem z czterema wymienionymi nerwami (V, VII, IX, XI) sprzyja odpoczynkowi i powrotowi do stanu neutralnego, zapewniając spełnienie warunków fizjologicznych do optymalnego fizycznego i psychicznego zdrowia. Do aktywizacji BNB potrzebne jest poczucie bezpieczeństwa oraz prawidłowa odpowiedź z części proprioreceptywnej w ciele: „Nie ma zagrożenia, możemy odpocząć i trawić, regenerować się”. Brzuszna gałąź nerwu błędnego połączona jest z:

  • nerwem trójdzielnym (V) – unerwia mięśnie żucia, otwieranie, zamykanie ust, przeżuwanie, 
  • nerwem twarzowym (VII) – kontrola mięśni policzków, tworzenie kęsów i przemieszczanie pożywienia; słuch (unerwia mięsień strzemiączkowy),
  • nerwem językowo-gardłowym (IX) – przełykanie. Razem kontrolują one wydzielanie śliny;
  • nerwem dodatkowym (X) – unerwia ruchowo mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy, część zstępująca mięśnia czworobocznego.

 

Funkcjonalnie układ ten powstaje z połączenia serce–twarz, które reguluje pracę serca z mięśniami twarzy i głowy. Początkowo funkcją tego układu jest skoordynowanie czynności ssania–połykania–oddychania–wokalizacji. Nieprawidłowości w tym układzie we wczesnym okresie życia sprzyjają późniejszym trudnościom w zachowaniu społecznym i regulacji emocjonalnej.Brzuszna część przewodzi włókna zarówno powyżej, jak i poniżej przepony. Stymuluje rytmiczne zwężanie oskrzeli oraz wdech i wydech. Unerwia małe mięśnie w gardle, struny głosowe, krtań i mięśnie po tylnej stronie krtani (mięsień dźwigacz podniebienia miękkiego i języczek). Jeżeli tracimy kontrolę nad BNB, to napięcie mięśniowe górnej części twarzy zanika, a części dolnej może nawet się zwiększyć. Ekspresja emocjonalna, mięsień okrężny oka i inne mięśnie mimiczne oraz wokalizacja są regulowane przez ten sam obszar pnia mózgu co BNB.

Brzuszna gałąź nerwu błędnego posiada dwa zwoje:

  • górny: tworzy w otworze szyjnym, po wyjściu z otworu przyjmuje gałąź nerwu dodatkowego,
  • dolny: poniżej po przedniej stronie wyrostków poprzecznych kręgów C1 i C2.

Dzięki temu możemy stymulować BNB przez nerw dodatkowy (mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy oraz część zstępująca mięśnia czworobocznego).
Głównym zadaniem serca i płuc jest utlenianie krwi. Nerw błędny ułatwia dyfuzję tlenu do krwi przez rytmiczną modulację przepływu krwi i oporu oskrzeli.
Napięcie nerwu błędnego – napięcie wagalne, czyli napięcie błędne serca – w literaturze naukowej to pojęcie odzwierciedlające działanie zmienilizowanych szlaków nerwowych na serce. Tu zwraca się uwagę na głęboki wpływ oddychania na pracę NB: wdech osłabia działanie nerwu błędnego na serce, a wydech je wzmacnia.

Reakcje AUN na zagrożenie czy niebezpieczeństwo:

  • bardziej prymitywna odpowiedź, czyli walka lub ucieczka „mobilizacja ze strachem” - układ współczulny,
  • wycofanie – zachowania depresyjne – „unieruchomienia ze strachem”) - GNB,
  • podchodzenie z otwartością do nowych sytuacji, bycie przyjaznym, rozwiązywanie problemów, gdy mamy dobrze funkcjonujący układ nerwowy i społeczne współdziałanie BNB,
  • „mobilizacja bez strachu” – przyjazne współzawodnictwo w sporcie - współczulny + BNB,
  • „unieruchomienie bez strachu” – spędzanie czasu z bliską osobą - BNB + GNB.

Nerw błędny promuje wydzielanie acetylocholiny, która jest uważana za główny neurotransmiter układu przywspółczulnego. Zwalnia przewodnictwo rytmu zatokowego i częstość rytmu serca, zmniejsza ciśnienie tętnicze krwi, zmniejsza częstość akcji serca, umożliwia trawienie, zapewnia nam odpoczynek oraz działa przeciwzapalnie.Stymulacja nerwu błędnego sprawia, że poprawia się samopoczucie i czujemy się odprężeni (jak po dobrym posiłku). Stan ten zawdzięczamy wydzielaniu się serotoniny, która w 90% produkowana jest w jelitach i może być stymulowana przez NB. Serotonina to neuroprzekaźnik, który kontroluje apetyt, umożliwia zasypianie, zapewnia dobre samopoczucie, zwiększa libido. Jej niski poziom powoduje agresywność, zmęczenie, a także zwiększenie wrażliwości na ból oraz objawy depresyjne. Oksytocyna – hormon wytwarzany przede wszystkim w mózgu i uwalniany przez przysadkę mózgową. W mózgu odpowiada on za funkcje poznawcze, kontakty społeczne i ich ocenę. Oba NB posiadają dużą liczbę receptorów oksytocynowych, przez co uważa się, że dzięki oksytocynie wiele pozytywnych funkcji powiązanych jest z zaangażowaniem społecznym i reakcją znieruchomienia, niepowiązanych ze strachem. Oksytocyna pozwala nawiązać i utrzymać relacje, pomaga wytwarzać więź międzyludzką, nasila poczucie zaufania, zmniejsza lęk i stres społeczny, odpowiada za przynależność do grupy, umożliwia poczęcie, prawidłowy przebieg ciąży i poród, chroni układ naczyniowy i serce przed stresem.

 Ryc. 1. Badanie gałęzi gardłowych BNB
Źródło: S. Rosenberg, Terapeutyczna moc nerwu błędnego, 2020.

Badanie części BNB

 

  • Obserwacja twarzy – zmiany, reakcje na środowisko zewnętrzne, wyrażanie emocji. Napinanie, używanie mięśni twarzy podczas rozmowy: unoszenie brwi, mrużenie oczu czy szerokie otwieranie oczu. Osoby z zaburzeniem BNB wykazują mniejsze zmiany wyrazu twarzy, mają twarz bez wyrazu, unikają kontaktu wzrokowego, obserwuje się u nich powolne ruchy i deficyt energii.
  •  Badanie gałęzi gardłowych BNB. Włókna wchodzą za jamą nosową i ustami powyżej przełyku i krtani idą do podniebienia miękkiego i gardła; pomagają w połykaniu i wydawaniu dźwięków. Unerwiają mięsień dźwigacz podniebienia miękkiego (m. levator veli palatyni). Gdy przełykamy, mięśnie te powinny się kurczyć, podnosząc podniebienie miękkie i umożliwiając pokarmowi trafienie do przełyku i jednocześnie powstrzymać go przed trafieniem do krtani. Mięsień ten powinien też kurczyć się podczas wydawania dźwięku „a”. Łączy się on z trąbką Eustachiusza między uchem i gardłem, a także pociąga go podczas przełykania. Tu zaburzenie często wiąże się z nieregularnym, szybkim i niegłębokim oddychaniem. Badanie polega na obserwacji tyłu gardła z jednoczesnym wypowiedzeniem przez pacjenta „ahahhahahahha”. Gdy języczek zbacza w jedną ze stron, mamy do czynienia z nieprawidłową pracą mięśni podniebienia. 
  • Dysfunkcja nerwów czaszkowych (XI) – nerwów dodatkowych. Ich zaburzenie powiązane jest ze zmianą napięcia mięśni mostkowo-obojczykowo-sutkowych i części zstępującej mięśnia czworobocznego. Wywołuje to ból, sztywność karku, szyi i barków. Powiązane jest to z bólami głowy, wysunięciem głowy do przodu, trudnościami z oddychaniem. Ogranicza też obracanie głowy. Należy manualnie zbadać napięcie mięśni.
  • Ustawienie głowy ku przodowi – charakterystyczne ustawienie głowy do przodu z jednoczesnym uciskiem potylicy i miejscami wyjścia nerwów czaszkowych (X i XI) oraz usztywnieniem, zaburzeniem ruchomości pierwszego kręgu szyjnego zwanego atlasem, co zmniejsza dopływ krwi do rdzenia przedłużonego. Powoduje ono napięcie na kręgach w odcinku szyjnym kręgosłupa, zmienia ich ustawienie oraz wywiera nacisk na tętnice kręgowe, które doprowadzają krew do mózgu. W tym ustawieniu, wysunięciu brody do przodu, mięśnie podpotyliczne znajdujące się z tyłu głowy powstrzymują opadnięcie bródki na klatkę piersiową. Im bardziej wysunięta głowa ku przodowi, tym większą pracę muszą one wykonać. Występuje więc duże napięcie tych mięśni, które znajdują się między potylicą a pierwszym i drugim kręgiem szyjnym.

Należy manualnie zbadać napięcie mięśni podpotylicznych:

  • Prawidłowe oddychanie przeponowe. Sprawdź, czy pacjent oddycha wszystkimi torami oddechowymi, k...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy