Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

25 października 2021

NR 27 (Październik 2021)

Właściwości lecznicze nawłoci

0 90

Mimozami jesień się zaczyna – śpiewał Czesław Niemen zainspirowany wierszem Juliana Tuwima. „Mimoza” to jedna z potocznych nazw nawłoci, często spotykanej w naszym kraju rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae) o właściwościach leczniczych. Warto nadmienić, że jest to termin wykorzystywany przede wszystkim w odniesieniu do innego gatunku, czułka wstydliwego (Mimosa punica L.), który w Polsce nie występuje w warunkach naturalnych, jest natomiast uprawiany jako roślina doniczkowa.

Okres kwitnienia nawłoci rzeczywiście może zwiastować nadchodzącą jesień, jest on jednak nieco zróżnicowany w zależności od gatunku tej rośliny. W Polsce jest ich kilka, trzy spośród nich mają charakter inwazyjny. Naszym rodzimym gatunkiem jest nawłoć pospolita (Solidago virgaurea L.), określana dawniej jako „złota rózga” (łac. nazwa virga aurea oznacza właśnie złotą rózgę). Ten gatunek nawłoci jest aktualnie wypierany przez jej formy inwazyjne, które mają szybszy wzrost oraz są bardziej tolerancyjne dla warunków siedliskowych.

R e k l a m a

Nawłoć pospolita kwitnie od lipca do października i jest rośliną wskaźnikową starych lasów1. Do wspomnianych wyżej gatunków inwazyjnych należą nawłoć kanadyjska (Solidago canadensis L.), nawłoć późna (inaczej olbrzymia, Solidago gigantea Aiton) oraz nawłoć wąskolistna (Solidago graminifolia L.). Nawłoć późna oraz kanadyjska to jedne z najbardziej inwazyjnych roślin spotykanych w Polsce, kwitną od sierpnia do października i to właśnie do nich najprawdopodobniej odnosi się termin „mimoza”2. Nie są to nasze rodzime gatunki, oba pochodzą z Ameryki Północnej1. W polskich górach występuje jeszcze nawłoć alpejska Solidago alpestris Waldst. & Kit., która dawniej była traktowana jako podgatunek nawłoci pospolitej.
Wszystkie wymienione wyżej gatunki nawłoci mają charakter leczniczy i cechują się zbliżonymi właściwościami fitofarmakologicznymi. Surowcem jest ziele, a dokładniej górne części pędu nawłoci, co powoduje, że w masie surowca przeważa kwiatostan. Im więcej w surowcu znajduje się liści oraz kwiatów, tym jest on bardziej wartościowy leczniczo. Łodygi nie zawierają substancji czynnych, dlatego jeśli dominują w suszu, będą istotnie pogarszały jego wartość farmakognostyczną3. W Polsce i całej Europie zbiera się dwa surowce: ziele nawłoci pospolitej (Solidaginis virgaureae herba) oraz ziele nawłoci (Solidago herba), czyli mieszaninę części nadziemnych z różnych gatunków (dominuje nawłoć kanadyjska i późna). Ziele nawłoci jest surowcem powszechniejszym, ale o niższej wartości4

Skład fitochemiczny 

Flawonoidy
Ziele i kwiat nawłoci to surowce saponinowo-flawonoidowe, występują w nich także kwasy fenolowe oraz olejek eteryczny. Ponadto obecne są tutaj seskwiterpeny, diterpeny, garbniki katechinowe, poliacetyleny oraz polisacharydy5. Różne gatunki nawłoci cechują się nieco odmiennym składem fitochemicznym. Nawłoć kanadyjska oraz późna zawierają więcej flawonoidów niż nawłoć pospolita. W przypadku nawłoci późnej ich ilość szacuje się na poziomie ok. 3,8–4%, natomiast kanadyjska zawiera ok. 2,4–2,5% tych składników aktywnych. Farmakopea Europejska wymaga minimum 2,5% flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd w zielu i kwiatostanach nawłoci późnej oraz kanadyjskiej. Tymczasem w nawłoci pospolitej znajduje się ok. 1,5% flawonoidów, natomiast Farmakopea Europejska wymaga, aby w tym surowcu było przynajmniej 0,5% oraz nie więcej niż 1,5% flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd. Górna granica została tu podana, aby wykluczyć ryzyko zafałszowania innym gatunkiem nawłoci. Pewną różnorodność obserwuje się także, jeżeli chodzi o rodzaj flawonoidów występujących w tych surowcach. Nawłoć późna zawiera przede wszystkim kwercetynę (ramnozyd kwercetyny, kwercytryna). Nawłoć kanadyjska jest bogata w rutynozyd kwercetyny (rutozyd), natomiast nawłoć pospolita obfituje w kwercetynę, jej postać glikozydową (rutozyd) oraz kemperol3.

Saponiny 
Kolejną ważną grupą składników aktywnych nawłoci są saponiny trójterpenowe. Nie ma tutaj tak dużych różnic międzygatunkowych w zakresie ilości tych substancji czynnych między nawłocią pospolitą, kanadyjską oraz późną, jak w przypadku flawonoidów6. Odnotowano natomiast rozbieżności w zakresie ich rodzaju. W przeciwieństwie do saponin nawłoci kanadyjskiej oraz późnej, które stanowią pochodne bajogeniny i mają bardziej złożone łańcuchy cukrowe, saponiny wyizolowane z nawłoci pospolitej pochodzą z kwasu poligalowego i są acylowane przez kwasy karboksylowe5.

Kwasy fenolowe 
Obok flawonoidów oraz saponin trójterpenowych, ziele i kwiat nawłoci zawierają także kwasy fenolowe oraz ich połączenia estrowe i glikozydowe. Do tej grupy należy lejokarpozyd, uważany niekiedy za najważniejszy związek czynny nawłoci pospolitej. Jest to diglikozyd fenolowy, który wykazuje wyraźne działanie moczopędne. Badania na modelu zwierzęcym wykazały, że związek ten ma właściwości o 20% słabsze w tym zakresie od furosemidu7. Lejokarpozyd obok działania moczopędnego, posiada także właściwości przeciwbólowe oraz przeciwzapalne. Największe ilości tego składnika aktywnego kumulują się w pąkach kwiatowych (1,60%) oraz dwuletnich liściach, po kwitnieniu rośliny (1,05%)8. Warto podkreślić, że substancja ta nie występuje w nawłoci kanadyjskiej i późnej, co powoduje, że nasz rodzimy gatunek nawłoci często jest uważany za bardziej wartościowy pod względem leczniczym. Kwasy fenolowe w nawłoci pospolitej występują w ilości około 0,5%9. 

Olejek eteryczny
Analizując skład fitochemiczny surowca, warto zwrócić uwagę jeszcze na olejek eteryczny. Jego obecność może mieć znaczenie w kontekście właściwości moczopędnych oraz przeciwdrobnoustrojowych nawłoci. Zawartość olejku w naszym rodzimym surowcu (Solidago virgaurea L.) szacuje się na poziomie 0,4–0,6%. Kluczowe związki olejku destylowanego z kwitnących szczytów nawłoci pospolitej z trzech różnych stanowisk w Polsce to monoterpeny: alfa-pinen (27,4–34,1%), mircen (7,8–17,9%), beta-pinen (5,4–7,5%), limonen (3,0–14,1%), sabinen (0,4–11,8%) oraz seskwiterpeny, takie jak germacren D (8,2–17,0%)10. Dominujące składniki olejku z nawłoci kanadyjskiej rosnącej na Słowacji to germakren D (34,9%), następnie limonen (12,5%), alfa-pinen (11,6%), beta-elemen (7,1%) i octan bornylu (6,3%)11. Skład i zawartość nawłociowego olejku eterycznego wykazuje dużą zmienność, jest to zależne od wielu czynników. Poza częścią rośliny, z której został on pozyskany oraz jej przynależnością gatunkową, duże znaczenie będą tutaj miały także warunki klimatyczne. 

Właściwości lecznicze

Nawłoć ma zastosowanie w chorobach układu moczowego jako środek moczopędny oraz rozkurczowy. Wykazuje także działanie przeciwbólowe oraz przeciwzapalne. Wskazaniem do jej stosowania są infekcje dróg moczowych, piasek nerkowy oraz kamica układu moczowego. Surowiec jest wykorzystywany zarówno w profilaktyce, jak i terapii tych schorzeń.
Wodne oraz wodno-alkoholowe wyciągi z nawłoci pospolitej, kanadyjskiej i późnej zwiększają diurezę, wzmagają wydalanie chlorku sodu, mocznika, kwasu moczowego. Za działanie moczopędne odpowiadają w głównej mierze lejokarpozyd oraz frakcja flawonoidowa surowca (szczególnie kwercetyna oraz jej pochodne). Niektórzy autorzy zwracają także uwagę na znaczenie saponin trójterpenowych5. Właściwości moczopędne ziela nawłoci pospolitej ilustruje badanie kliniczne przeprowadzone na grupie 22 zdrowych ochotników, u których zaobserwowano zwiększenie o 30% objętości moczu w porównaniu z grupą kontrolną pod wpływem zażywania preparatów na bazie nawłoci. Grupie badanej podawano tutaj 100 kropli nalewki ze świeżej rośliny (0,57 g/g nalewki; 65% etanol)12. Ponadto wyciągi z nawłoci wpływają przeciwzapalnie, przeciwobrzękowo i rozkurczowo na mięśnie gładkie układu moczowego, oddechowego oraz przewodu pokarmowego. Działanie przeciwzapalne surowca było badane m.in. w kontekście trójskładnikowego preparatu Phytodolor, który obok wyciągu z nawłoci pospolitej, zawiera jeszcze ekstrakty z topoli osiki (Populus tremula L.) oraz jesionu wyniosłego (Fraxinus excelsior L.)13. Wykazano aktywność fungistatyczną i bakteriostatyczną wyciągów z ziela nawłoci. Saponiny występujące w tym surowcu wzmagają degradację biofilmu w układzie moczowym oraz zapobiegają jego tworzeniu, przez co mogą przyczyniać się do hamowania rozwoju drobnoustrojów, takich jak bakterie i grzyby13. Należy jednak podkreślić, że aktywność przeciwgrzybicza oraz przeciwbakteryjna nawłoci nie należy do najsilniejszych5. Obok wpływu na układ moczowy oraz aktywności przeciwdrobnoustrojowej, surowiec ten ma także znaczenie jako czynnik odtruwający w chorobach skóry. Napar z nawłoci zastosowany na skórę przyspiesza procesy detoksykacji, zmniejsza stany zapalne, poprawia cyrkulację krwi w naczyniach włosowatych oraz powstrzymuje rozwój bakterii3. Ponadto wyciągi z ziela każdego gatunku nawłoci mają właściwości hipotensyjne (wg Stanisława Kohlmünzera dotyczy to tylko wyciągów pozbawionych saponin)14. Na uwagę zasługują także właściwości antyoksydacyjne tego surowca, za które odpowiada w głównej mierze kwas 3,5-dikawoilochinowy (pokrewny związek, kwas 1,5-dikawoilochinowy, to cymaryna występująca w zielu karczocha). Kwas 3,5-dikawoilochinowy warunkuje działanie antyoksydacyjne ziela nawłoci pospolitej oraz kanadyjskiej, co znaczy, że ma największe w tym zakresie znaczenie spośród innych składników aktywnych. W przypadku nawłoci późnej jest to kwas chlorogenowy. Inne substancje czynne występujące w nawłoci, takie jak pochodne kwercetyny czy też w szczególności kempferol, nie odgrywają tutaj tak istotnej roli5. 

Dawkowanie

Większość autorów i opracowań zaleca dawkowanie surowca na poziomie 6–12 g dziennie. Takie zalecenia znajdziemy przykładowo w Farmakopei Polskiej VI oraz w monografii niemieckiej komisji E15. Według ESCOP (European Scientific Cooperative on Phytotherapy16) stosuje się 3–4 g wysuszonego surowca w postaci naparu (na 150 ml wody) 2–3 razy dziennie, co daje taką samą dawkę dobową, jak w przypadku komisji E i FP VI. 
Dawkowanie u dzieci w wieku 1–4 lat według monografii ESCOP powinno wynosić 1–2 g suchego ziela. U dzieci starszych w wieku 4–10 lat zaleca się 2–5 g surowca oraz 4–8 g dziennie dla osób w wieku 10–16 lat17
Według monografii EMA (Europejska Agencja Leków, European Medicine Agency) dawkowanie dla rozdrobnionego surowca powinno wynosić 3–5 g 2–4 razy dziennie, natomiast w przypadku suchego ekstraktu proponuje się tutaj pojedynczą dawkę 350–450 mg 3 razy dziennie. Ekstrakt płynny zaleca się stosować w ilości 0,5–2 ml 3 razy dziennie, natomiast nalewkę 0,5–2 ml 3 razy dziennie. Nawłoć pospolitą jako produkt leczniczy według monografii EMA stosuje się tradycyjnie od 2 do 4 tygodni. Tutaj nie rekomenduje się za...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy