Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia , Otwarty dostęp

9 grudnia 2020

NR 22 (Grudzień 2020)

Zastosowanie diety Ornisha w terapii chorób miażdżycowych

221

Rosnące tempo życia, nadmiar obowiązków, spożywanie wysokoprzetworzonej żywności oraz brak lub zbyt niski poziom aktywności fizycznej to tylko niektóre z przyczyn rozwoju chorób cywilizacyjnych. Wśród nich najczęściej wymienia się otyłość, cukrzycę oraz choroby układu krążenia, takie jak nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca czy miażdżyca. Choroby cywilizacyjne, nazywane również chorobami stylu życia, przyjęły obecnie miano epidemii XXI w. Z roku na rok liczba tych zachorowań niepokojąco wzrasta.

Według Głównego Urzędu Statystycznego choroby układu krążenia zajmują pierwsze miejsce wśród przyczyn zgonów w Polsce. W związku z tym istotne znaczenie ma prewencja oraz odpowiednie leczenie osób zmagających się z chorobami sercowo-naczyniowymi. Do takich schorzeń zaliczana jest miażdżyca. Nazywana inaczej arteriosklerozą jest postępującą chorobą tętnic, która polega na zwężaniu się ich światła. Przyczyną takiego stanu jest blaszka miażdżycowa, tworząca się na skutek odkładania cholesterolu i komórek zapalnych.  Większość chorób cywilizacyjnych związana jest z niewłaściwym sposobem odżywiania, dlatego też odpowiednia dieta należy do czynników prewencyjnych, a także stanowi ważny element terapii. Leczenie chorób układu krążenia, m.in. miażdżycy, powinno odbywać się pod kontrolą zespołu terapeutycznego, w tym również dietetyka. Prawidłowa i kompleksowa terapia wiąże się z edukacją żywieniową pacjenta, wprowadzeniem, a następnie utrwaleniem zdrowych nawyków żywieniowych oraz zastosowaniem odpowiedniego indywidualnie ustalonego sposobu odżywiania.

POLECAMY

Program dra Deana Ornisha 

Problem chorób związanych z układem krążenia budzi niepokój już od kilku dziesięcioleci, dlatego specjaliści i naukowcy od dawna starają się znaleźć skuteczne rozwiązanie. W latach 90. XX w. powstał projekt „The lifestyle heart trial”, którego celem było sprawdzenie skuteczności niefarmakologicznego leczenia miażdżycy. Został on stworzony głównie przez amerykańskiego kardiologa i badacza dra Deana Ornisha. W znacznym stopniu opierał się na modyfikacji diety oraz stylu życia. Udział w badaniu wzięły osoby, u których diagnostyka angiograficzna wykazała poważne zmiany miażdżycowe. Pacjenci zostali podzieleni na dwie grupy – badaną i kontrolną. W grupie badanej zastosowano opracowaną przez dra Ornisha dietę, która opierała się na produktach roślinnych, natomiast znacznie ograniczała spożycie tłuszczu. Pacjenci rozpoczęli również program ćwiczeń fizycznych, a dodatkowo wprowadzono u nich ćwiczenia oddechowe oraz elementy medytacji i jogi. Grupa kontrolna pozostawała pod standardową opieką personelu medycznego, zgodną z ówczesnymi rekomendacjami przyjętymi dla osób zmagających się z chorobami serca. Po upływie roku okazało się, że program przyniósł zadowalające efekty. U 82% pacjentów zakwalifikowanych do grupy badanej zaobserwowano cofnięcie zmian miażdżycowych, a częstotliwość bólów wieńcowych zmniejszyła się o 91%. W tym samym czasie w grupie kontrolnej objawy te znacznie się nasiliły. Istotnym parametrem świadczącym o korzystnym wpływie diety było również obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego wśród osób biorących udział w programie. Na podstawie tych danych dr Ornish dowiódł, że stworzona przez niego dieta wraz z wdrożeniem odpowiedniej modyfikacji stylu życia umożliwia skuteczną redukcję występujących już zmian miażdżycowych, a tym samym stanowi podstawę leczenia niefarmakologicznego.

Założenia diety dra Ornisha

 Zaproponowana przez dra Ornisha dieta klasyfikowana jest jako dieta ubogotłuszczowa i wysokowęglowodanowa. Zakłada znaczne ograniczenie spożycia tłuszczu przy jednoczesnym wysokim spożyciu węglowodanów na poziomie 70–75% całkowitej kaloryczności. Dopuszczalny udział tłuszczu w diecie nie powinien przekraczać 10% dziennego zapotrzebowania kalorycznego. Dieta opiera się na niskoprzetworzonych produktach roślinnych, które stanowią podstawę jadłospisu, i obfituje w węglowodany złożone i błonnik. Cechuje ją bardzo niski limit spożycia cholesterolu (5 mg/d), co wymusza silne ograniczanie spożycia produktów odzwierzęcych, jednak uwzględnia suplementację rybim olejem. Warto zwrócić uwagę, że dieta nie zakłada liczenia kilokalorii, ale istotny jest procentowy udział poszczególnych składników odżywczych. Największa ilość energii pochodzi z węglowodanów, których udział powinien stanowić 75% całkowitej kaloryczności jadłospisu. Podkreślić należy, że założeniem diety jest opieranie się na węglowodanach złożonych, o niskim indeksie glikemicznym oraz będących źródłem błonnika pokarmowego. Unikać należy cukrów prostych, oczyszczonych, wysokoprzetworzonych, które charakteryzują się wysokim indeksem glikemicznym, natomiast małą wartością odżywczą. Aby ułatwić wybór produktów, zostały one podzielone na pięć grup, od najbardziej pożądanych i najzdrowszych – grupa pierwsza, do tych, z których najlepiej zrezygnować – grupa piąta. 
Najważniejsze zasady diety dra Ornisha zostały ujęte w zaleceniach:

  • Jedz głównie rośliny w ich naturalnej formie.
  • Ogranicz niezdrowe węglowodany.
  • Codziennie dostarczaj 4 g dobrego tłuszczu.
  • Spożywaj głównie białko pochodzenia roślinnego.

Podział produktów spożywczych na pięć grup  

W pierwszej grupie znalazły się produkty uznane za najzdrowsze, takie jak: owoce i warzywa, nasiona roślin strączkowych, zboża, beztłuszczowe produkty mleczne. Te pokarmy powinny stanowić podstawę jadłospisu. W drugiej grupie uwzględniono produkty zdrowe, ale zawierające duże ilości tłuszczu, dlatego zgodnie z założeniami diety powinny być spożywane w mniejszych ilościach. Trzecia grupa to m.in. węglowodany rafinowane (tzw. cukry proste), niskotłuszczowe produkty mleczne, owoce morza oraz niektóre ryby. W czwartej grupie znalazły się produkty, które nie powinny występować w codziennym jadłospisie. Są to m.in. pełnotłuste produkty mleczne, majonez, margaryny twarde, wyroby cukiernicze i drób. W ostatniej – piątej grupie wymienione zostały produkty, które należy całkowicie wyeliminować. Wykluczyć należy: żółtko jaj, masło, smażony drób, smażone ryby, czerwone mięso, podroby oraz śmietanę. 

Zalety stosowania diety dra Ornisha 

Ograniczenie produktów odzwierzęcych 
Korzystny wpływ zastosowania diety dra Ornisha w terapii chorób miażdżycowych może wynikać ze znacznego ograniczenia bądź całkowitej eliminacji produktów pochodzenia zwierzęcego. Są one głównym źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu, które przyczyniają się do tworzenia blaszki miażdżycowej.

  • Mięso
    Liczne badania naukowe dowodzą, że spożycie czerwonego i przetworzonego mięsa, w tym także wędlin i podrobów, sprzyja rozwojowi chorób układu sercowo-naczyniowego oraz chorób towarzyszących, takich jak otyłość i cukrzyca. Są to schorzenia również zaliczane do chorób cywilizacyjnych.  Oprócz wspomnianych wcześniej kwasów tłuszczowych nasyconych oraz cholesterolu istotne znaczenie mają również l-karnityna i cholina, które w czerwonym mięsie występują w znacznych ilościach. W wyniku ich metabolizmu w organizmie powstaje tlenek trimetyloaminy, znany pod skrótem TMAO. Badania opublikowane w „Europen Heart Journal” wykazały, że związek ten ma właściwości aterogenne, co oznacza, że promuje depozycję cholesterolu w tętnicach, przyczyniając się do ich blokowania i powstawania zatorów. Innym składnikiem czerwonego mięsa, który może wpływać na tworzenie zmian miażdżycowych, jest żelazo hemowe. Metaanaliza 36 badań opublikowana w 2019 r. w czasopiśmie „Circulation” wykazała, że nadmiar żelaza hemowego dostarczanego do organizmu wraz ze spożywanym mięsem może powodować uszkodzenia oksydacyjne, przyczyniające się do rozwoju miażdżycy. Ponadto naukowcy sugerują, że niekorzystny wpływ na układ krążenia mają zawarte w przetworzonym mięsie sód, azotyny i azotany. W największych ilościach znajdują się one w wędlinach, dlatego lekarze i dietetycy zwracają uwagę, aby unikać tego typu żywności.
  • Jaja
    Choć wokół wpływu spożycia jajek na zdrowie człowieka od lat toczą się dyskusje, to według aktualnych doniesień naukowców Uniwersytetu Medycznego w Chicago istnieje związek między spożywaniem jajek a zwiększonym ryzykiem chorób układu krążenia. Analizując ilość dostarczanego z pożywieniem cholesterolu, specjaliści stwierdzili, że dodatkowe spożycie 300 mg cholesterolu dziennie wiązało się ze wzrostem incydentów sercowo-naczyniowych o 17%. W innym badaniu przeprowadzono obserwację dotyczącą związku między ilością spożywanych jajek a stopniem zwapnienia tętnic wieńcowych. Stopień ten, określany przy zastosowaniu tomografii komputerowej, stanowi dobry wskaźnik rozwoju zmian miażdżycowych, także u osób, u których nie wystąpiły jeszcze objawy chorób sercowo-naczyniowych. Na podstawie wyników stwierdzono, że stopień zwapnienia tętnic był wprost proporcjonalny do ilości spożycia jajek, a co za tym idzie, istnieje większe ryzyko rozwoju chorób o podłożu miażdżycowym. Należy podkreślić, że główne źródło cholesterolu stanowi żółtko jaja, dlatego w diecie dra Ornisha zostało wyeliminowane, w przeciwieństwie do białka jaja, które jest pokarmem zalecanym.
     
Ryc. 1. Procentowy rozkład składników odżywczych w diecie
Źródło: Ornish D., Dr. Dean Ornish's Program for Reversing Heart Disease. Random House 1990

 

Ryc. 2. Cechy diety dra Ornisha – opracowanie własne na podstawie Ornish Lifestyle Medicine 2020
Źródło: Ornish Lifestyle Medicine 2020, https://www.ornish.com/proven-program/nutrition/

 

Ryc. 3. Podział produktów spożywczych na grupy – opracowanie własne na podstawie „Dr. Dean Ornish’s Program for Reversing Heart Disease”
Źródło: Ornish D., Dr. Dean Ornish's Program for Reversing Heart Disease. Random House 1990


Spożywanie dużej ilości warzyw i owoców 
Dieta dra Ornisha zakłada zwiększone spożycie produktów roślinnych, w tym warzyw i owoców. Na podstawie badań klinicznych stwierdzono, że taki sposób żywienia pozytywnie wpływa na parametry ciśnienia skurczowego i rozkurczowego oraz stężenie LDL. Ponadto z przeprowadzonych obserwacji wynika, że istnieje związek między spożyciem warzyw i owoców a mniejszym ryzykiem wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. 

Związki polifenolowe 

Główną rolę w protekcyjnym działaniu odgrywają związki polifenolowe o właściwościach antyoksydacyjnych. Podobnie jak witaminy nie są one syntetyzowane przez organizm człowieka, dlatego powinny być dostarczane wraz z pożywieniem. 
Działanie ochronne związków polifenolowych na układ krążenia opiera się przede wszystkim na:

  • hamowaniu utleniania lipoprotein LDL, 
  • działaniu przeciwzapalnym, 
  • zmniejszaniu poziomu lipidów w osoczu,  
  • obniżaniu ciśnienia krwi, 
  • hamowaniu agregacji płytek krwi, 
  • zmniejszaniu krzepliwości krwi, 
  • wychwytywaniu i hamowaniu tworzenia się wolnych rodników przez makrofagi.

Błonnik pokarmowy 

Innym istotnym składnikiem warzyw i owoców jest włókno pokarmowe. Spożywanie błonnika w odpowiedniej ilości przynosi korzyści widoczne na wielu płaszczyznach. Wykazano dobroczynny wpływ błonnika pokarmowego zarówno w prewencji, jak i leczeniu wielu jednostek chorobowych, takich jak otyłość czy cukrzyca typu 2. Zaobserwowano również, że prawidłowe spożycie włókna pokarmowego zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych, gdyż obniża występowanie czynników wywołujących i pogarszających przebieg chorób tej kategorii. Błonnik pokarmowy, a głównie jego składniki rozpuszczalne w wodzie, takie jak pektyny, gumy, beta-glukany, wiążą w jelitach cholesterol i kwasy żółciowe, co skutkuje obniżeniem stężenia cholesterolu w surowicy krwi. Hipocholesterolemiczne działanie błonnika ma istotne znaczenie w zapobieganiu i leczeniu miażdżycy, a także chorób układu krążenia powstających na jej tle.
Warto podkreślić, że owoce i warzywa oprócz związków bioaktywnych i włókna pokarmowego są bogatym źródłem witamin antyoksydacyjnych i składników mineralnych, które również mają pozytywny wpływ w dietoterapii miażdżycy.  Pamiętać należy, że najlepsze korzyści wynikają ze spożycia owoców i warzyw w postaci surowej, gdyż cechują się wówczas największą wartością odżywczą przy jednocześnie niskim indeksie glikemicznym. Inne bogate źródło błonnika pokarmowego w diecie Ornisha stanowią pełnoziarniste produkty zbożowe. Razem z pozostałymi produktami zakwalifikowanymi do pierwszej grupy powinny stanowić podstawę diety.

Pozyskiwanie białka z produktów pochodzenia roślinnego 
Wykluczenie mięsa z diety niesie za sobą konieczność dostarczenia białka z innych źródeł. W jadłospisie powinny znaleźć się nasiona roślin strączkowych. Zalecane są również produkty uzyskiwane z soi, takie jak tofu, tempeh czy napój sojowy. Są one nie tylko dobrym 
źródłem białka o wysokiej wartości biologicznej, ale także pozytywnie wpływają na profil lipidowy krwi. Należy pamiętać o łączeniu różnych roślinnych źródeł białka, tak aby dostarczyć wszystkie aminokwasy egzogenne niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Włączenie do jadłospisu orzechów i nasion 
Na podstawie badań naukowcy sugerują, że spożywanie orzechów przyczynia się do poprawy parametrów związanych z prawidłowym funkcjonowaniem układu krwionośnego. Zaobserwowano, że włączenie orzechów do diety pacjentów, u których odnotowano wysokie wartości cholesterolu, przyczyniło się do obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL. Ponadto w badaniu uwzględniającym spożycie orzechów włoskich i laskowych zauważono korzystny wpływ na poprawę funkcjonowania śródbłonka naczyń krwionośnych. Ciekawa obserwacja dotyczyła również wpływu spożycia orzechów brazylijskich. Wykazano, że jednorazowe podanie jedynie czterech orzechów (ok. 20 g) pozytywnie wpłynęło na poprawę profilu lipidowego, w tym obniżenie stężenia szczególnie niebezpiecznych – utlenionych form LDL (ox-LDL). Zaskakujące jest to, że efekt ten utrzymywał się przez miesiąc. Dobroczynny wpływ wprowadzenia orzechów i nasion do diety osób, które zmagają się z problemami miażdżycowymi, wynika z wysokiej zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym kwasów tłuszczowych omega-3. Duże znaczenie ma również obecność witaminy E, która jako przeciwutleniacz odgrywa istotną rolę w hamowaniu procesów utleniania cholesterolu LDL.  W diecie dra Ornisha, aby zachować niskotłuszczowy charakter diety wielkość porcji orzechów jest ograniczona. Jednak ich regularne spożycie, nawet w małych ilościach przynosi korzyści dla zdrowia. Dozwolone są trzy porcje produktów spożywczych o niskiej zawartości tłuszczu w ciągu dnia.
Przykładowa jedna niskotłuszczowa (≤ 3 g tłuszczu) porcja orzechów lub nasion to:

  • 5 migdałów,
  • 9 pistacji,
  • 1 cały orzech włoski,
  • 3 połówki orzechów pekan,
  • 2 nerkowce,
  • 6 orzeszków ziemnych,
  • 2,5 łyżeczki nasion lnu,
  • 2 łyżeczki nasion chia lub nasion słonecznika,
  • 1,5 łyżeczki nasion dyni.

Znaczenie suplementacji olejem rybim 

Dieta Ornisha opiera się na produktach pochodzenia roślinnego, jednak nie jest dietą ściśle wegetariańską. Dopuszcza spożycie niektórych gatunków ryb i owoców morza. Ponadto zalecana jest suplementacja olejem rybim. Ma to na celu uzupełnienie diety w kwasy tłuszczowe omega-3, które mają istotne znaczenie w zapobieganiu rozwojowi miażdżycy oraz wspomaganiu leczenia. Z przeprowadzonych badań wynika, że kwasy omega-3 hamują proces rozwoju istniejącej już blaszki miażdżycowej, a także zapobiegają powstawaniu zakrzepów w naczyniach krwionośnych. Wykazują również działanie przeciwzapalne. Dodatkowo ze względu na właściwości hipotensyjne, czyli obniżające ciśnienie krwi, odgrywają ważną rolę w profilaktyce chorób układu krążenia i serca. W dietoterapii miażdżycy istotne znaczenie ma zastosowanie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy