Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

19 kwietnia 2021

NR 24 (Kwiecień 2021)

Żelazne zdrowie – skutki niedoboru żelaza

18

Niedobór żelaza to jeden z najczęściej spotykanych niedoborów wśród składników mineralnych na świecie. W krajach rozwijających się dotyczy od 30 do 70% ludności, w Europie – ok. 10% kobiet i 4% mężczyzn, z czego u kobiet w głównej mierze z powodu obfitych miesiączek oraz u kobiet i mężczyzn z powodu krwawień z przewodu pokarmowego1. Niedokrwistość jest stanem patologicznym, w którym liczba czerwonych krwinek i hemoglobiny jest niewystarczająca, aby prawidłowo natlenować komórki2. Wyróżnia się kilka rodzaju niedokrwistości, m.in.: z niedoboru żelaza, z niedoboru witaminy B12, z niedoboru kwasu foliowego, hemolityczne, aplastyczną oraz w przebiegu chorób przewlekłych.

Żelazo spożywane w pokarmach występuje w dwóch postaciach: hemowej oraz niehemowej. Jest ono wchłaniane w dwunastnicy i początkowym odcinku jelita cienkiego. Wchłanianie wzrasta w trakcie posiłków zawierających fruktozę, witaminę C, B12, B6. Najlepiej przyswajalne jest żelazo hemowe, którego głównym rezerwuarem jest mięso, podroby i ryby. Jest ono wchłanialne w 20–25%, ale jego udział w puli żelaza pokarmowego to zaledwie 5–10%. Większa część żelaza w ogólnej puli żelaza pokarmowego to postać niehemowa, zawarta głównie w produktach roślinnych i żółtkach jaj, która wchłania się w 5%. W sytuacji gdy podaż żelaza nie wystarcza do pokrycia zapotrzebowania, jego zapasy ulegają wyczerpaniu i pojawia się niedokrwistość3.
Normy stężenia hemoglobiny są zależne od wieku i płci. U noworodków wynosi 18–22 g/dl, u 3-miesięcznego niemowlęcia – 14–17 g/dl, u dorosłego mężczyzny – 14–16 g/dl, a u kobiet – 12–14 g/dl. Anemią nazywamy stan, w którym hematokryt, czyli całkowita objętość czerwonych krwinek, lub stężenie hemoglobiny jest poniżej dolnej granicy. Niedokrwistość w zależności od stężenia hemoglobiny można określić jako łagodną (9,5–10,5 g/dl dolna granica normy), umiarkowaną (8,0–9,4 g/dl) lub ciężką (6,5–7,9 g/dl). 

POLECAMY

Czynniki wpływające na niedokrwistość:

  • uwarunkowania genetyczne, występowanie w rodzinie żółtaczki, kamicy pęcherzyka żółciowego, splenektomia (anemia hemolityczna),
  • wykonywany zawód, 
  • zażywane leki, 
  • narażenie na czynniki toksyczne,
  • spożywanie alkoholu,
  • częste infekcje,
  • u kobiet częstość cyklu miesięcznego, długość i obfitość menstruacji, 
  • obecność krwi w kale, krwiomocz,
  • schorzenia nerek, wątroby, tarczycy, choroby nowotworowe.

Charakterystyczne objawy niedokrwistości:

  • bladość powłok skórnych, zwłaszcza w obrębie śluzówek jamy ustnej i gardła, spojówek, warg i płytek paznokciowych,
  • wyborczyny i zasinienia (skaza krwotoczna – patologia szpiku kostnego lub niedobór czynników krzepnięcia),
  • wczesne siwienie włosów,
  • zapalenie błony śluzowej języka,
  • ból i zmiany w kącikach ust,
  • łamliwość i wklęsłość paznokci (niedobór żelaza),
  • przewlekłe owrzodzenia kończyn dolnych – niedokrwistość sierpowatokrwinkowa,
  • duszności i kołatanie serca,
  • przy nagłej i dużej anemii omdlenia i utraty przytomności,
  • osłabienie i utrata apetytu, 
  • bóle głowy, zawroty głowy, zaburzenia koncentracji, pogorszenie funkcji poznawczych,
  • senność, zmęczenie, osłabienie siły mięśniowej,
  • zmiany w dnie oka,
  • zaburzenia libido i płodności, zaburzenia miesiączkowania i zmiany hormonalne,
  • u mężczyzn obniżenie poziomu testosteronu, wzrost stężenia hormonu luteinizującego, u kobiet i mężczyzn wzrost stężenia prolaktyny,
  • zmniejszenie masy mięśniowej,
  • zęsto dochodzi do hiperlipidemii, insulinooporności, hipopotasemii4. 
     
Tab. 1. Stopień nasilenia niedokrwistości
Stopień nasilenia
niedokrwistości
Stężenie hemoglobiny
Stopień 0 (norma) ≥ 11,0 g/dl w granicach normy
Stopień I (łagodna) 9,5–10,5 g/dl dolna granica normy
Stopień II (umiarkowana) 8,0–9,4 g/dl
Stopień III (ciężka) 6,5–7,9 g/dl
Stopień IV < 6,5 g/dl

 Źródło: na podstawie Acupuncture for neck disorders. Cochrane Database of Systematic Reviews.

Parametry oceniające gospodarkę żelazową

  • Stężenie żelaza.
  • Stężenie transferyny (Tf – jedyne białko wiążące i transportujące żelazo we krwi) jest bardziej stabilne, nie wykazuje istotnej dobowej zmienności. Norma Tf to 200–400/dl (2–3,6 g/l).
  • Wysycenie transferyny żelazem (transferrin saturation, TfS): wartości prawidłowe to 15–45.
  • Całkowita zdolność wiązania żelaza (total iron-binding capacity, TIBC) – czyli całkowita ilość żelaza potrzebnego do całkowitego wysycenia transferyny, odzwierciedla stężenie Tf w surowicy. Norma wynosi dla kobiet 223–446 μg/dl (40–80 μmol/l), a dla mężczyzn 251–391 μg/dl (45–70 μmol/l).
  • Utajona zdolność wiązania żelaza (unsaturated iron-binding capacity, UIBC) to liczba wolnych miejsc transferyny zdolnych związać żelazo (różnica między TIBC i aktualnym stężeniem żelaza w surowicy). Norma wynosi 27–60 μmol/l.
  • Poziom rozpuszczalnego receptora transferyny (soluble transferrin receptor, sTfR ) jest to proteolitycznie odszczepiona część receptora dla Tf, odzwierciedlająca całkowitą liczbę receptorów transferyny. Prawidłowe stężenie dla kobiet przed menopauzą to 1,9–4,4 mg/l, a dla mężczyzn 2,2–5,0 mg/l.
  • Stężenie ferrytyny (białko wiążące żelazo w komórkach je gromadzących) w surowicy odzwierciedla stan puli magazynowej żelaza. Jej norma dla kobiet wynosi 10–200 μg/l, dla mężczyzn 15–400 μg/l5.

W trakcie leczenia niedoborów żelaza wykorzystuje się różne sole żelaza: furman, siarczan, glukonian żelaza oraz chelaty. Aby zwiększyć biodostępność żelaza, warto zastosować również kwas askorbinowy czy foliowy, zaś przyjmowanie preparatów żelaza na czczo lub 30–60 minut przed posiłkiem poprawia jego wchłanianie, natomiast inhibitory pompy protonowej działają hamująco na wchłanianie żelaza. Podobnie wpływa kawa, herbata i mleko oraz jego przetwory6.

Niedobory żelaza u kobiet w ciąży i w czasie laktacji

Prawidłowa, zróżnicowana, zawierająca naturalne witaminy i minerały dieta może zapewniać zaopatrzenie w normalnych warunkach, ale wzrost zapotrzebowania podczas ciąży i laktacji może nie być w dostateczny sposób tą drogą pokrywany. Optymalna podaż makro- i mikroelementów oraz witamin w okresie prekoncepcyjnym, podczas ciąży i w okresie laktacji pozytywnie wpływa na wewnątrzmaciczne wzrastanie płodu i zdrowie matki7.
U kobiet ciężarnych podczas rutynowych badań układu czerwonokrwinkowego często stwierdza się niedokrwistość niedoborową, obserwuje się również tzw. fizjologiczną niedokrwistość związaną ze spadkiem hematokrytu. Anemia wynikająca z niedoboru żelaza może powodować obniżenie tolerancji na wysiłek fizyczny, uczucie zmęczenia, a u kobiet ciężarnych zwiększać ryzyko porodu przedwczesnego. Niedokrwistość matki po...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy