Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

26 kwietnia 2022

NR 30 (Kwiecień 2022)

Zioła stosowane w leczeniu ostrych stanów zapalnych dróg oddechowych, w tym COVID-19 – najnowsze doniesienia

0 155

Ostre stany zapalne dróg oddechowych (OSZDO) obejmują wiele jednostek chorobowych, m.in. ostre zapalenie nosa i gardła (przeziębienie), zatok przynosowych, krtani, tchawicy, migdałków, ucha środkowego. Do OSZDO zalicza się także grypę, zapalenie oskrzeli, oskrzelików czy płuc. Zarówno u dzieci, jak i u osób dorosłych OSZDO są jedną z najczęstszych przyczyn absencji w szkole czy pracy.

Najczęstszą ich przyczyną są wirusy, takie jak: rinowirusy, adenowirusy, koronawirusy (obecnie głównie SARS-CoV-2), wirusy grypy i paragrypy, syncytialny wirus oddechowy, enterowirusy czy wirus opryszczki. Odpowiadają one za 80–90% wszystkich zakażeń. Zakażenia wirusowe powodują uszkodzenie struktury nabłonka dróg oddechowych i w następstwie upośledzenia jego funkcji ochronnej i oczyszczającej, prowadzą do rozwoju infekcji i uciążliwych jej objawów, a także często do nadkażenia bakteryjnego. Samodzielne zakażenia o etiologii bakteryjnej stanowią 10–20% infekcji, częściej pojawiają się jako zakażenia mieszane1, 2.
W wyniku zakażenia wirusowego dochodzi do tzw. reakcji ostrej fazy, czyli reakcji zapalnej, z charakterystycznymi objawami, takimi jak: podwyższona temperatura lub gorączka, senność, gorsze samopoczucie3. Dochodzi wtedy także do uwalniania mediatorów stanu zapalnego (leukotrienów, prostaglandyn, bradykininy i histaminy), co skutkuje pojawianiem się zapalnej wydzieliny w drogach oddechowych – kataru i kaszlu4, 5. W przypadkach COVID-19 uwalnianie prozapalnych cytokin prowadzi do powstania tzw. burzy cytokinowej, rozregulowania układu odpornościowego i pojawienia się zespołu ostrej niewydolności oddechowej, a w następstwie dysfunkcji wielonarządowej6.
 


Nasz układ immunologiczny odgrywa znaczącą rolę w zwalczaniu zakażeń. Rozpoznaje patogen, a następnie uruchamia kaskadę reakcji, których celem jest jego unicestwienie, zahamowanie rozwoju infekcji, osłabienie objawów choroby i szybszy powrót do zdrowia7–9. Jednocześnie już w początkowej fazie infekcji warto sięgać po środki, które wspomagać będą naturalne funkcje oczyszczające drogi oddechowe z zapalnej wydzieliny z nosa, gardła i oskrzeli. W tym celu korzysta się z substancji o działaniu sekretolitycznym, czyli takich, które mają za zadanie przywrócić prawidłową konsystencję i funkcję śluzu dróg oddechowych, oraz z substancji o działaniu wykrztuśnym, czyli ułatwiających ewakuację zapalnej wydzieliny z dróg oddechowych10. Do leczenia OSZDO warto podejść zatem dwutorowo – objawowo (leczyć katar, kaszel, ból, gorączkę) oraz przyczynowo – zwalczać patogen – bezpośrednio lub wpływając na mobilizację układu odpornościowego organizmu11–13.
Roślinne substancje czynne są od lat stosowane z dobrym klinicznie skutkiem. Dla wielu surowców istnieją dane przedkliniczne lub kliniczne związane z ich działaniem przeciwzapalnym, immunomodulującym, sekretolitycznym, przeciwbakteryjnym oraz, co nas obecnie bardzo interesuje, przeciwwirusowym1, 14, 15. 
Do surowców najczęściej obecnie stosowanych, co do których istnieje najwięcej danych na temat ich skuteczności i bezpieczeństwa, o działaniu sekretolitycznym i/lub wykrztuśnym należą, według monografii Europejskiej Agencji Leków (EMA)16, surowce zestawione w tabeli 1.
 

Tab. 1. Surowce lecznicze stosowane jako środki sekretolityczne i/lub wykrztuśne w kaszlu związanym z przeziębieniem – zestawienie na podstawie monografii Europejskiej Agencji Leków EMA16

Surowiec

Nazwa łacińska rośliny

Korzeń i kwiat pierwiosnka: 

lekarskiego 

wyniosłego

 

Primula officinalis L. 

Primula elatior L.

Ziele tymianku

Thymus vulraris L.

Ziele lebiodki kreteńskiej

Origanum dictamnus L.

Ziele szanty

Marrubium vulgare L.

Liść bluszczu pospolitego

Hedera helix L.

Kwiat dziewanny:

kutnerowatej 

wielkokwiatowej 

drobnokwiatowej 

 

Verbascum phlomoides L. 

Verbascum thapsiforme Schrad., syn. V. densiflorum Bertol. 

Verbascum thapsus L.

Owoc anyżu

Pimpinella anisum L.

Owoc kopru włoskiego

Foeniculum vulgare Miller

Ziele gojnika (szałwii libańskiej):

macedońskiego

syryjskiego

skrytego

tzw. herbata z gór Velouchi i Parnassos

 

Sideritis scardica Griseb. 

Sideritis syriaca L. 

Sideritis clandestina (Bory & Chaub.) Hayek

Sideritis raeseri Boiss. & Heldr. 

Korzeń lukrecji

gładkiej

chińskiej

odmiany Inflata

 

Glycyrrhiza glabra L. 

Glycyrrhiza uralensis Fisch 

Glycyrrhiza inflata Bat. 

Ziele doględy (doględki, grindelii)

wielkiej (mocnej)

nastroszonej (szorstkiej)

odmiany Humilis

odmiany Camporum

 

Grindelia robusta Nutt. 

Grindelia squarrosa (Pursh) Duna 

Grindelia humilis Hook. et Arn. 

Grindelia camporum Greene

Olejki eteryczne: 

tymiankowy 

eukaliptusowy

miętowy

anyżowy

koprowy

 

Thymus vulgaris L.

Eucaliptus globulus L. 

Mentaha piperita L. 

Pimpinella anisum L.

Foeniculum vulgare Miller

Źródło: Opracowanie własne.


Wiele z tych surowców oprócz działania sekretolitycznego czy wykrztuśnego posiada także działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe oraz bronchospazmolityczne (rozkurczające oskrzela). 
W większości przypadków za działanie sekretolityczne odpowiadają saponiny trójpierścieniowe, które drażniąc błonę śluzową żołądka powodują na drodze odruchowej (poprzez pobudzenie nerwu błędnego) wzmożenie wydzielania wodnistego śluzu w oskrzelach, co w konsekwencji prowadzi do rozluźnienia zalegającej gęstej zapalnej wydzieliny i wyzwolenia odruchu kaszlu. Z kolei po doustnym lub wziewnym podaniu olejków eterycznych lub składników olejków, takich jak np. tymol, eugenol (1,8-cyneol), w wyniku ich eliminacji z organizmu przez drogi oddechowe, dochodzi do podrażnienia błony śluzowej oskrzeli, wzmożenia czynności wydzielniczej i pojawienia się płynnego śluzu, co sprawia, że odkrztuszanie staje się łatwiejsze17.
Wzmacnianie układu odpornościowego wydaje się jednak głównym kierunkiem zwalczania infekcji wirusowych. Także w obliczu pandemii SARS-CoV-2 obecnie stosowane dobrze poznane surowce roślinne o działaniu przeciwwirusowym zaczęły być stosowane w celu zahamowania rozprzestrzeniania się w organizmie nowego typu wirusa18. Do roślin mających udokumentowane działanie przeciwwirusowe (bezpośredni wpływ na replikację wirusa lub poprzez aktywację komórek immunokompetentnych, czyli np. wpływ na selektywne uwalnianie cytokin, aktywację limfocytów, zwiększanie liczby komórek NK, tzw. „naturalnych zabójców” i wzmacnianie działania makrofagów) należą rośliny i grzyby zestawione w tabeli 2.

Tab. 2. Wybrane rośliny i grzyby o właściwościach przeciwwirusowych i działaniu immunomodulującym oraz przeciwzapalnym

Nazwa rośliny, grzyba

grupy związków czynnych

Działanie

Przypis

 

Jeżówka purpurowa Echinacea purpurea L.

Ziele

 

Alkamidy, polifenole, w tym flawonoidy, polisacharydy

Pobudzenie fagocytozy przez makrofagi i granulocyty obojętnochłonne, wzrost aktywności komórek NK, wzrost aktywności chemokinetycznej komórek układu odpornościowego, aktywacja limfocytów T, wzrost  wydzielania interferonu γ (działa przeciwwirusowo), hamowanie produkcji cytokin prozapalnych TNF, IL-6, IL-8, leukotrienów i wzrost uwalniania cytokiny przeciwzapalnej IL-10.

6, 19–22

 

Aloes drzewiasty

Aloe arborescens Mill.

Liście

Polisacharydy (acemannan), glikoproteiny S-1 i P-2

Pobudzenie fagocytozy, aktywności chemokinetycznej komórek układu odpornościowego, pobudzenie limfocytów T i B, wzrost wydzielania przeciwciał, hamowanie produkcji i uwalniania cytokin prozapalnych IL-1β, IL-6, TNF-α, bezpośrednie działanie przeciwwirusowe (wirusy grypy, paragrypy, syncytialny wirus oddechowy – RSV, rinowirus, Coxackie).

23–25

 

Pelargonia afrykańska Pelargonium sidoides lub Pelargonium reniforme

Korzeń kumaryny – umkalina i skopoletyna oraz ich glikozydy, a także katechiny i proantocyjanidyny

Indukcja produkcji wewnątrzkomórkowej cytokin prozapalnych IL-1, IL-12 i TNF-α, które zmniejszają przeżywalności patogenów wewnątrzkomórkowych,  interferonu typu 1, fagocytozy, zwiększenie częstości ruchu rzęsek nabłonka oddechowego – wspomaganie ewakuacji wydzieliny zapalnej, bezpośrednie działanie przeciwwirusowe – wirus grypy typu A (H1N1, H3N2), paragrypy, RSV, SARS-CoV-2. 

26–28

 

Bez czarny

Sambucus nigra L. 

Owoc, kwiat

Antocyjany, flawonoidy, kwasy fenolowe i odpowiadające im glikozydy oraz olejki eteryczne

Stymulacja makrofagów, hamowanie biosyntezy cytokin prozapalnych: IL-1α, IL-1β i TNF-α , bezpośrednie działanie przeciwwirusowe (wirusy grypy typu A i B, H1N1, HIV, opryszczki typu 1 (HSV-1) i ludzki koronawirus NL63 (HCoV-NL63). 

29–32

 

Ostryż długi 

Curcuma longa 

Kłacze

Kurkumina 

α-turmeron 

ar-turmeron

Modulujące produkcję i uwalnianie cytokin prozapalnych: IL-6, TNF-α i interleukiny (IL-1β), wpływ na komórki dendrytyczne, makrofagi oraz limfocyty B i T, zwiększenie produkcji przeciwciał IgG i IgM, bezpośrednie działanie przeciwwirusowe – wirus grypy (H5N1), HIV, HSV, pęcherzykowego zapalenia jamy ustnej (VSV), RSV, SARS-CoV-1, opryszczki (HSV) i inne.

33–35 

 

Imbir lekarski 

Zingiber officinale Roscoe

Kłącze 

Związki fenolowe: gingerole i ich pochodne, shogaole, terpeny (zingiberen, bisabolen, farnezen, seskwifellandren, limonen, cineol, linalol, borneol, geranial, kurkumen)

Hamujące wytwarzanie i uwalnianie prostaglandyn i leukotrienów, cytokin prozapalnych IL-1α, IL-1β, IL-2, IL-6 oraz TNF-α oraz cyklooksygenazy, pobudzające wydzielanie interferonu (IFN)-α i IFN-β oraz aktywność limfocytów NK, modulujące proliferację limfocytów T, bezpośrednie działanie przeciwwirusowe (świeży imbir) (RSV, rinowirus).

 

36–38

 

Brodziuszka wiechowata

Andrographis paniculata (Burm. f.) Nees

Ziele

Andrografolidy

Pobudzające migrację makrofagów, aktywujące fagocytozę i produkcję przeciwciał, wzmacniające cytotoksyczność limfocytów T i komórek NK, bezpośrednie działanie przeciwwirusowe (wirus grypy typu A, HIV, HBV, HCV, HPP i HSV).

39–41

 

Lukrecja gładka 

Glycyrrhiza glabra 

Korzeń

Flawonol gliasperyna A

kwas glicyryzynowy (glicyryzyna)

Pobudzające wytwarzanie interferonu γ, wzmagające proliferację limfocytów, pobudzające fagocytozę, przeciwbólowe i przeciwzapalne poprzez zmniejszenie poziomu ekspresji TNF-α, IL-6, iNOS i COX-2, bezpośrednie działanie przeciwwirusowe – hamowanie przedostawania się wirusa do komórki gospodarza, co skutkuje uniemożliwieniem jego replikacji (namnażania) – wirus grypy, opryszczki, RSV, HIV, koronawirusy typu SARS.

42, 43

Bylica roczna 

Artemisia annua

Ziele

flawonoidy (kwercetyna) i kwasy dikawoilochinowe

Regulujące produkcję cytokin prozapalnych IL-6, IL-10 i TNF-α oraz prostaglandyny PGE2, modulowanie liczby limfocytów CD4 i CD8, które stymulują limfocyty B do produkcji przeciwciał m.in. przeciwko koronawirusowi; bezpośrednie działanie przeciwwirusowe (m.in. HSV, polio, RSV, wirus zapalenia wątroby typu C, HIV).

44, 45

 

Herbata chińska

Tea sinensis (L.) Kuntze

Liście

Polifenole, m.in. katechiny pochodne epikatechiny, w tym 3-O-galusan epigallokatechiny (EGCG)

Przeciwzapalne, antyoksydacyjne, bezpośrednie działanie przeciwwirusowe – dezaktywacja SARS-CoV-2 (szczep Wuhan, wariant beta lub delta) w ślinie, hamowanie wnikania wirusa do komórek.

46–48 

 

Traganek błoniasty Astragalus membranaceus 

Korzeń

Saponiny, polisacharydy

 

Zwiększające produkcję interferonu γ, obniżające poziom IL-4, zwiększające liczbę białych krwinek i aktywność makrofagów, wykrztuśne. 

49, 50

Wrośniak różnobarwny Trametes versicolor (L.) Lloyd 

Pniarek lekarski 

Fomitopsis officinalis (Vill.) Bondartsev & Singer) 

Bezpośrednie działanie przeciwwirusowe (wirus grypy typu A (H5N1, H3N2), HIV, HSV-2 (Herpes simplex virus typu 2) – tylko wrośniak różnobarwny

przeciw SARS-CoV-2 mieszanka obu gatunków – obecnie w fazie badań klinicznych (MACH-19 (Mushrooms and Chinese Herbs for COVID-19) — wieloośrodkowe badanie prowadzone przez University of California San Diego School of Medicine i UCLA — randomizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo badanie kliniczne, rozpoczęte w lipcu 2021 r. i ma się zakończyć w grudniu 2022 r.

51, 52

 

Źródło: Opracowanie własne.


Pandemia COVID-19 zmobilizowała jednak środowisko naukowe do poszukiwań nowych źródeł substancji o działaniu przeciwwirusowym oraz zwrócenia uwagi na rośliny wykorzystywane w tradycyjnej medycynie chińskiej. Wśród roślin o największym potencjale w leczeniu COVID-19 wymienia się obecnie m.in. takie rośliny, jak: bylica roczna (Artemisia annua), pyrozja językowata (Pyrrosia lingua), lilia pajęcza (Lycoris radiata), lindera (Lindera agregata), kłosowiec pomarszczony (Agastache rugosa), traganek błoniasty (Astragalus membranaceus), strączyniec oskrzydlony (Cassia alata), glon Ecklonia cava, gurmar Gymnema sylvestre, lukrecja uralska (Glycyrrhizae uralensis), pstrolistka sercowata (Houttuynia cordata), ugłasta (Mollugo cerviana), guduchi (Tinospora cordifolia) oraz rdest (Polygonum multiflorum) i saposznikowia (Saposhnikoviae divaricate)45. Nie jest to oczywiście lista zamknięta. Danych nt. działania wyciągów roślinnych przeciw SARS-CoV-2 jest sporo, a z racji na ograniczoną pojemność artykułu, nie sposób ich tutaj wszystkich wymienić, stąd zachęcam do zajrzenia do najnowszych danych literaturowych45, 53–57.
Natomiast jeśli chodzi o izolowane z roślin substancje, to największe nadzieje w leczeniu COVID-19 pokładane są w związkach, takich jak: akacetyna, amentoflawon, allicyna, blankoksanton, kurkumina, daidzeina, diosmina, galusan epigallokatechiny, emodyna, hesperydyna, herbacetyna, hirsutenon, iguesteryna, jubanina G, kempferol, likoryna, pektolinaryna, floroekol, silwestrol, taksyfolina, rhoifolina, ksantoangelol E, zingerol. Co więcej, mogą one również wykazywać obiecujące działanie hamujące przeciwko wirusom grypy i paragrypy, syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV), czy koronawirusowi MERS-CoV58.
Ciekawe doniesienia są także dla flawonoidów: kwercetyny, herbacetyny i izobawachalkonu, które działają przeciwzapalnie i bezpośrednio przeciwwirusowo – hamując wnikanie wirusa do komórek gospodarza59–64. Bogatymi źródłami kwercetyny są znan...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy