Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

9 grudnia 2020

NR 22 (Grudzień 2020)

Ziołolecznictwo w chorobach nosa i zatok obocznych

87

Jama nosowa i zatoki przynosowe (oboczne) to elementy układu oddechowego. Jama nosowa stanowi początek dróg oddechowych i powinna pełnić funkcję głównej drogi wnikania powietrza do organizmu. Zawiera również pręciki węchowe, dzięki którym odbierane są wrażenia węchowe, oraz odpowiada za barwę i tonację głosu. Połączona jest z zatokami przynosowymi (obocznymi): czołowymi, szczękowymi, sitowymi, klinowymi, które podobnie jak jama nosowa ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze. Niniejszy artykuł poświęcimy wybranym problemom dotyczącym właśnie tych elementów naszego organizmu1–3.

Ostry nieżyt błony śluzowej nosa, potocznie nazywany katarem, to stan zapalny błony śluzowej nosa, który prowadzi do uczucia zatkania nosa, wycieku wodnistej wydzieliny z nosa, kichania. Taki stan trwa od 5 do 7 dni. Nieżyt nosa można podzielić na:

POLECAMY

  • infekcyjny (bakterie – rzadko, wirusy – rinowirusy, koronawirusy, adenowirusy),
  • alergiczny,
  • zawodowy (alergenami zawodowymi może być ponad 250 różnych substancji, np. izocyjaniany, ziarna zbóż, pył drzewny, aldehyd glutarowy, żywice i kleje, lateks, sole metali),
  • hormonalny (o charakterze niezapalnym),
  • polekowy (nieżyt niezapalny, efekt nadużywania leków/kropli/aerozoli obkurczających naczynia krwionośne w nosie),
  • idiopatyczny (naczynioruchowy o podłożu niezapalnym, skutek np. nagłej zmiany temperatury),
  • spowodowany innymi czynnikami, np. emocjonalnymi, refluks żołądkowo-przełykowy, zanikowy nieżyt nosa.
     

R e k l a m a


Znaczenie ma również wygląd samej wydzieliny, np. wodnisto-śluzowa może świadczyć o infekcji wirusowej lub alergicznym nieżycie nosa, a śluzowo-ropna połączona z bólem głowy – o zakażeniu bakteryjnym. Dlatego ważne jest zgłoszenie się do lekarza pierwszego kontaktu na początku choroby, aby odpowiednio zareagować na pojawiające się objawy i uniknąć powikłań.
W leczeniu objawowym, aby złagodzić dolegliwości, pacjenci zwykle sięgają po gotowe preparaty w postaci kropli (jak prawidłowo aplikować krople do nosa, przedstawia rycina 1). Chcąc zwiększyć efekt nawilżający i przeciwzapalny, można zaopatrzyć się w irygator do nosa i napełnić go mieszanką soli fizjologicznej z naparem z kwiatów nagietka w proporcji 1 : 1. Ulgę przyniosą także inhalacje z wykorzystaniem dobrej jakości olejków eterycznych, np. tymiankowego, miętowego, jodłowego, majerankowego, sosnowego, goździkowego, jałowcowego, rozmarynowego czy eukaliptusowego. W sytuacji nadwrażliwości na olejki inhalacje (5–7-minutowe) można robić z naparu rumiankowego lub szałwiowego. Do picia z kolei polecana jest mieszanka ziołowa przygotowana na wodzie lub mleku z owocu anyżku, kwiatu rumianku i kwiatu wrzosu (równe części surowców) oraz napary z pojedynczych ziół o działaniu sekretolitycznym (upłynniającym wydzielinę), np. korzenia pierwiosnka, ziela tymianku, kwiatu bzu czarnego, korzenia goryczki. Pomocniczo w katarze pija się również napar z suszonych owoców pozornych dzikiej róży (z orzeszkami i bez orzeszków).
 

R e k l a m a


Znaczenie ma też sposób wydmuchiwania nosa. Chcąc uniknąć zapalenia ucha środkowego, nie należy dmuchać w chusteczkę jednocześnie z obu „dziurek” nosa! Katar to również mikrourazy wokół nosa spowodowane ciągłym wycieraniem skóry chusteczką. W tej sytuacji można sięgnąć np. po maść z witaminą A lub olej sezamowy i smarować nimi podrażnioną okolicę2–11.

Ryc. 1. Sposoby zapuszczania kropli do nosa
Źródło: Krzeski A., Jak prawidłowo zapuszczać krople do nosa? 
Magazyn Otorynolaryngologiczny. Wydanie specjalne, 2003, ISSN 1643-0050


ALERGICZNY NIEŻYT NOSA 

Alergiczny nieżyt nosa (ANN) to choroba zapalna o podłożu immunologicznym spowodowana IgE-zależną reakcją błony śluzowej nosa na alergen. W ciągu kilkunastu, kilkudziesięciu minut od kontaktu z alergenem pojawiają się nieprzyjemne objawy: wodnisty wyciek z nosa, uczucie świądu nosa czy kichanie. Alergiczny nieżyt nosa jest najczęstszym schorzeniem alergicznym na świecie, któremu często towarzyszą inne choroby alergiczne. Mimo że nie stanowi zagrożenia dla życia, potrafi skutecznie uprzykrzyć codzienne funkcjonowanie, a nieleczony prowadzi do rozwoju innych chorób układu oddechowego. Dlatego nie należy go lekceważyć. Podział ANN został przedstawiony w tabeli 1.
 

Tab. 1. Podział alergicznych nieżytów nosa według ARIA
Alergiczny nieżyt nosa
Okresowy Przewlekły
Objawy występują
przez mniej niż 4 dni
w tygodniu lub krócej
niż 4 tygodnie
Objawy występują
przez więcej niż
4 dni w tygodniu
i ponad 4 tygodnie
Łagodny Umiarkowany lub ciężki
Nie jest spełnione żadne
z kryteriów: zaburzenia snu,
utrudnienie wykonywania
codziennych czynności/
rekreacyjnych/sportowych,
trudności w pracy lub nauce,
uciążliwe objawy
Jest spełnione przynajmniej
jedno z kryteriów: zaburzenia
snu, utrudnienie wykonywania
codziennych czynności,
rekreacyjnych
i/lub sportowych, trudności
w pracy lub nauce,
uciążliwe objawy

Źródło: Rapiejko P., Podział nieżytów nosa. Alergia, 2013, 2, 6–8


R e k l a m a


Za rozwój ANN odpowiadają głównie interakcje z czynnikami środowiskowymi: pyłki roślin, zarodniki grzybów pleśniowych, alergeny odzwierzęce, roztocze kurzu domowego, alergeny zawodowe. Należy szczególnie zwrócić uwagę na tzw. reakcję krzyżową, za którą odpowiadają panalergeny. Jest to sytuacja, kiedy alergen, inny niż pierwotny, ale o podobnej budowie chemicznej, wywołuje reakcję alergiczną. Często spotyka się np. pacjentów z jednoczesną alergią wziewną i pokarmową. W praktyce oznacza to, że osoby uczulone na pyłki roślin, w okresie ich pylenia powinny unikać pewnych pokarmów, aby nie nasilać objawów uczuleniowych. Wybrane reakcje krzyżowe alergenów przedstawione zostały w tabeli 2.
 

Tab. 2. Wybrane alergeny reagujące krzyżowo
Pyłek brzozy
  • Pyłek leszczyny, olszy,
    dębu, grabu, buku
  • Jabłko, gruszka, morela,
    wiśnia, czereśnia
  • Seler, marchew
  • Mak, pieprz
Pyłek leszczyny
  • Pyłek brzozy, olszy, dębu,
    grabu, buku
  • Orzech laskowy
Pyłek traw
  • Melon, arbuz, pomidor
  • Żyto, pszenica
Roztocze kurzu
domowego
  • Ślimaki
  • Krewetki, kraby,
    ostrygi
Pióra
  • Jajko kurze,
    mięso kurze
Sierść kota
  • Mięso wieprzowe
Lateks gumy naturalnej
  • Banan, awokado, kiwi,
    papaja, ananas, melon
  • Seler, ziemniaki, pomidory,
    marchew, papryka
Mleko krowie
  • Mleko kozie, mleko owcze,
    mięso wołowe

Źródło: Placek W., Dieta w chorobach skóry. Wydawnictwo Czelej. Wyd. I, Lublin 2015

Alergiczny nieżyt nosa to specyficzna alergia i oprócz unikania problematycznych alergenów, należy częściej sprzątać w domu, unikać dymu tytoniowego, spacerować przy wilgotnej aurze, stosować do nosa sól morską w sprayu, regularnie wydmuchiwać nos, z dozą ostrożności podchodzić do inhalacji z olejkami eterycznymi (lepiej zastosować inhalacje z naparu rumiankowego czy szałwiowego, podobnie jak przy standardowym katarze).
Do picia można sięgać po surowce ziołowe sekretolityczne (wymienione wcześniej), ogólnie wzmacniające, odtruwające, przeciwzapalne, które oczywiście nie wywołują objawów alergicznych, np. mieszanka ziołowa (owoc róży + owoc głogu + owoc aronii + suszony owoc jabłka), ziele fiołka trójbarwnego, liść brzozy, ziele nawłoci (nie stosować w chorobach nerek i serca), ziele skrzypu (jednocześnie przyjmować B-kompleks), kwiat bławatka, liść czarnej porzeczki, rumianek pospolity, mieszanka ziołowa (kwiat bzu czarnego + kwiat głogu + kwiat kasztanowca + kwiat wiązówki błotnej). Badania wykazały korzystne działanie ekstraktu z Nigella sativa, tj. zniwelowanie świądu i wycieku z nosa, zmniejszenie liczby ataków kichania, odbudowę błon śluzowych. 
Ciekawymi przeciwzapalnymi i przeciwuczuleniowymi roślinami są pachnotka zwyczajna i lepiężnik różowy. Pachnotka Perilla frutescens była przedmiotem badania klinicznego podwójnie zaślepionego. Dwie grupy osób dorosłych z sezonowym, alergicznym nieżytem nosa odczuły zmniejszenie objawów alergii po dawce 50 mg i 200 mg suchego ekstraktu z pachnotki, standaryzowanego na zawartość kwasu rozmarynowego. 
Petasites hybridus – lepiężnik różowy w dawce 25–75 mg 2 razy dziennie jest skuteczny również w przypadku okresowego ANN. Czytając etykietę preparatu z lepiężnikiem, należy zwrócić uwagę, żeby był wolny od alkaloidów pirolizydynowych (jeśli nie ma takiej wyraźnej informacji na opakowaniu, to trzeba dodatkowo przyjmować preparaty ochronne na wątrobę) i standaryzowany na zawartość seskwiterpenów2–4, 11–17.

ZAPALENIE ZATOK PRZYNOSOWYCH 

Zapalenie zatok przynosowych obecnie określane jest jako stan zapalny błony śluzowej jamy nosowej i zatok przynosowych (jednej lub kilku) objawiający się: wodnistym lub ropnym wyciekiem z nosa, zatkanym nosem, spływającą wydzieliną po tylnej ścianie gardła (co wywołuje kaszel), zaburzeniami węchu, bólem w okolicach chorych zatok (tab. 3), gorączką. Zapalenie dzielimy na: ostre (trwa < 12 tygodni), wirusowe (przeziębienie, trwa < 5 dni), niewirusowe (objawy po 5 dniach się nasilają lub trwają powyżej 10 tygodni, ale nie dłużej niż 12 tygodni), przewlekłe (trwa > 12 tygodni) z polipami nosa i bez. Może być spowodowane m.in.: alergicznym nieżytem nosa, wadami anatomicznymi przegrody nosa, nieprawidłowym funkcjonowaniem aparatu śluzowo-rzęskowego (mukowiscydoza, zespół dyskinezy rzęsek, zespół Kartagenera i Younga), chorobą refluksową przełyku, narażeniem na dym tytoniowy, wciąganiem kokainy przez nos, nurkowaniem, przypadkowym otwarciem zatoki szczękowej podczas ekstrakcji zęba, zaburzeniami odporności, urazem głowy. Najczęściej jednak przyczyną ostrego zapalenia zatok są wirusy (rino- i orbiwirusy, wirusy RS – wirus nabłonka oddechowego, grypy i paragrypy oraz adenowirusy), a przewlekłego – grzyby (Aspergillus, Mucor, Rhizopus, Absidia, Candida albicans).  Nieleczone zapalenie zatok może być przyczyną powikłań, np. zapalenia tkanek oczodołu, zapalenia kości i szpiku kostnego ścian zatoki, ropnia mózgu.
 

Tab. 3. Lokalizacja dolegliwości bólowych w zapaleniu zatok przynosowych
Zatoka klinowa Bóle potyliczne promieniujące
do szczytu czaszki
Komórki sitowia
  • Przednie: bóle okolicy skroniowej,
    oczodołu, kąt przyśrodkowy oka
  • Tylne: ból zgodnie z unerwieniem
    nerwu trójdzielnego – zwłaszcza
    wyrostek sutkowaty
Zatoki
szczękowe
Bóle w obrębie policzka, zębów, skroni
Zatoki czołowe Tkliwość, ból w obrębie zatoki,
w okolicy podoczodołowej

Źródło: Wachnicka-Bąk A. i in., Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych – jedno z najczęstszych zakażeń górnych dróg oddechowych. Pediatr Med Rodz 2014, 10 (1), 25–31

Fitoterapia, jako terapia pomocnicza, ma do zaoferowania surowce przeciwzapalne, wzmacniające organizm, przeciwalergiczne, przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, regulujące wydzielanie śluzu w obrębie nosa i zatok. Ich głównymi substancjami czynnymi są: saponiny, flawonoidy, terpeny, glikozydy irydoidowe i związki goryczowe. 
Saponiny bulw fiołka alpejskiego (Cyclamen europaeum) stosowane donosowo w postaci aerozolu w ostrym zapaleniu zatok, które ułatwiają usuwanie wydzieliny z jam nosa i zatok, zmniejszają objawy, takie jak uczucie ucisku/bólu twarzy. Preparaty na bazie fiołka alpejskiego zwykle są dobrze tolerowane przez dzieci. Surowcem flawonoidowym będzie np. kwiat i owoc czarnego bzu (flos et fructus sambuci) podawany podczas gorączki, jako środek przeciwbólowy, odtruwający. Terpeny tymianku (herba thymiae) będą mieć zastosowanie w stanach zapalnych wywołanych przez bakterie ropotwórcze. Werbenalina (glikozyd) ziela werbeny (herba verbenae) ma właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, działa sekretolitycznie i mukolitycznie w obrębie zatok przynosowych. Korzeń goryczki ż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy