Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia

9 kwietnia 2020

NR 18 (Kwiecień 2020)

Błonnik pokarmowy w profilaktyce i leczeniu zaparć

50

Błonnik (włókno pokarmowe) jest substancją, której niedobory zwiększają ryzyko zachorowania na wiele chorób cywilizacyjnych, na przykład: cukrzycę, otyłość, nadciśnienie tętnicze czy zaburzenia przewodu pokarmowego, takie jak zaparcia. Mimo powszechnie znanych korzyści zdrowotnych wynikających z podaży błonnika, większość dorosłych i dzieci nie spożywa zalecanej dziennej dawki. Według rekomendacji EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) każdego dnia wraz z pokarmem powinno się dostarczać od 20 do 40 g tego składnika pokarmowego1.

Przeciętny Europejczyk spożywa go zbyt mało – średnio ok. 15 g, ponadto mieszkańcy krajów rozwiniętych spożywają za dużo rafinowanego cukru i produktów wysoko przetworzonych, co nie pozostaje obojętne dla zdrowia. Zwiększenie ilości włókna pokarmowego w diecie istotnie poprawia pracę całego układu pokarmowego. Należy nadmienić, iż zalecenia w niniejszym opracowaniu dotyczą osób ze zdrowymi jelitami.
Błonnik pokarmowy obejmuje bardzo liczną i niejednorodną grupę węglowodanów pochodzących głównie z królestwa roślin i grzybów. Występuje w warzywach, owocach, nasionach, pestkach, orzechach, zbożach i grzybach. Nie jest rozkładany w organizmie przez enzymy trawienne, nie ulega wchłanianiu w jelicie cienkim, natomiast ulega pełnej lub częściowej fermentacji w jelicie grubym. Dostając się do okrężnicy mechanicznie drażni receptory w błonie śluzowej jelita grubego, zakończenia nerwowe splotu Auerbacha i Meissnera, zwiększając tym samym perystaltykę i przyspieszając wypróżnienie. 
Przykładem włókna pokarmowego mogą być naturalnie występujące polimery węglowodanów, nietrawione węglowodany uzyskane na drodze modyfikacji (np. skrobia modyfikowana) oraz nieprzyswajalne węglowodany syntetyczne pochodzenia roślinnego.

R e k l a m a

Błonnik nie jest substancją odżywczą, za to spełnia bardzo ważną rolę w wielu procesach fizjologicznych. Jest środkiem wiążącym, co oznacza, że może wiązać i wydalać zarówno korzystne substancje odżywcze, takie jak mikroelementy – żelazo, chrom, miedź, cynk czy wapń, ale także toksyny i metale ciężkie. Zbyt duża ilość błonnika przyjęta jednorazowo może spowodować za szybkie wypłukanie cennych substancji odżywczych, które nie zdążyły się zaabsorbować. Dlatego spożywanie produktów wysokobłonnikowych powinno się odbywać stopniowo. Nadmiar błonnika w diecie może objawić się dyskomfortem w postaci wzdęć i gazów, najczęściej zdarza się to po zjedzeniu dużej ilości błonnika jednorazowo.
Połączenie niezbilansowanej diety z pozostałymi czynnikami ryzyka powstawania chorób, takich jak niska aktywność fizyczna, palenie papierosów czy stres, zwiększa ryzyko zachorowalności na choroby dietozależne. Na szczęście wiele można zmodyfikować samą dietą. Błonnik pokarmowy stanowi istotny element prewencji i terapii wielu dolegliwości układu trawiennego, w tym zaparć.

Rodzaje błonnika

Błonnik obejmuje bardzo liczną grupę związków. Pod względem rozpuszczalności w wodzie rozróżnia się błonnik rozpuszczalny i nierozpuszczalny. Do prawidłowego funkcjonowania potrzebne są oba, ponieważ spełniają one różne funkcje. Działanie błonnika nierozpuszczalnego można porównać do szczotki, gdyż jest to naturalny środek regulujący wypróżnienia. Z kolei błonnik rozpuszczalny jest dużo łagodniejszy, zwalnia pasaż jelitowy i zapobiega zaparciom. Błonnik nierozpuszczalny niemal w całości ulega degradacji bakteryjnej w jelicie grubym, jest pożywką dla bakterii, stymuluje rozwój flory bakteryjnej jelita grubego. Błonnik rozpuszczalny pęcznieje w środowisku wodnym jelita cienkiego, tworzy tam żele o dużej lepkości, przez co zwiększa gęstość treści pokarmowej.
Zarówno jedna, jak i druga frakcja błonnika wywierają nieco inny wpływ na ludzki organizm i obie są potrzebne. W zależności od danego problemu zdrowotnego można odpowiednio wykorzystać dobrodziejstwa błonnika rozpuszczalnego lub nierozpuszczalnego.
Obie frakcje błonnika posiadają zdolność do fermentacji. Dzięki temu procesowi bakterie zasiedlające przewód pokarmowy człowieka rozkładają włókno w celu pozyskania energii dla własnego rozwoju, dodatkowo stymulując układ odpornościowy, a także biorą udział w produkcji witamin oraz niektórych hormonów. Z tego rozkładu powstają kwasy tłuszczowe (octowy, masłowy i propionowy).

Błonnik pokarmowy nierozpuszczalny

Nierozpuszczalne w wodzie frakcje włókna pokarmowego w bardzo wysokim stopniu wpływają na masę i konsystencję stolca oraz czas pasażu jelitowego. Występują głównie w produktach zbożowych. Ten rodzaj błonnika działa dobroczynnie na układ trawienny; sprawia, że zostaje pobudzona perystaltyka jelit, a wypróżnienia są regularne. Zwiększanie masy kałowej powoduje, że więcej resztek pokarmowych jest usuwanych przy jednym wypróżnieniu. Błonnik nierozpuszczalny zwiększa objętość pokarmu w żołądku, co zapewnia szybsze uczucie sytości, zatem włókno nierozpuszczalne znalazło wykorzystanie w dietach redukujących masę ciała. Pamiętać należy, że przy większej konsumpcji błonnika nierozpuszczalnego trzeba wypijać dużo płynów.

Przykłady błonnika nierozpuszczalnego:

  • Celuloza i ligniny
    Lignina
    to związek organiczny wypełniający przestrzeń między włóknami celulozy. Wzmacnia ścianę komórkową rośliny, powodując drewnienie tkanki, a także wiąże włókna celulozy i hemicelulozy w silną strukturę. Celuloza występuje w większości roślin, jest bezzapachowym, bezsmakowym i nierozpuszczalnym w wodzie związkiem organicznym. Celuloza pęcznieje w żołądku, dając uczucie sytości, dlatego jest tak ceniona w dietach odchudzających. Bogatym źródłem celulozy są warzywa, np. brukselka, groch, zielona fasola, ziemniaki, szparagi, jarmuż.
     
  • Skrobia oporna
    Ten rodzaj włókna może występować naturalnie, np. w surowych ziemniakach, niedojrzałych bananach albo w ugotowanych i wystudzonych ziemniakach. Może występować także jako postać chemicznie modyfikowana.

Błonnik pokarmowy rozpuszczalny

Frakcja błonnika rozpuszczalnego w wodzie ma większe znaczenie w profilaktyce leczenia cukrzycy typu 2, obniżając poposiłkowy wzrost stężenia glukozy w surowicy krwi, zmniejszając wydzielanie insuliny, co w niewielkim stopniu wpływa na glikemię poposiłkową. Ta frakcja błonnika jest ważna w aspekcie profilaktyki chorób układu pokarmowego, ponieważ wiąże kwasy żółciowe, ich sole oraz cholesterol, obniżając go. Ponadto błonnik rozpuszczalny zmniejsza tempo trawienia i wchłaniania składników pokarmowych. Spowolnienie opróżniania żołądka powoduje utrzymanie uczucia sytości przez dłuższy czas, co będzie miało korzystny wpływ na redukcję masy ciała. Zwiększa objętość mas kałowych poprzez wiązanie wody.

Przykłady błonnika rozpuszczalnego:

  • Beta-glukan
    Organiczny związek chemiczny z grupy polisacharydów, jeden ze składników błonnika pokarmowego, stanowiący budulec ścian komórkowych drożdży, grzybów i zbóż. Występuje przede wszystkim w bielmie ziaren zbóż, takich jak jęczmień i owies. Najbardziej zewnętrzna warstwa ziarna zbóż jest określana mianem „otręby” i składa się z naskórka, okrywy nasiennej, owocni i aleuronu.
     
  • Gumy
    Przykładem tego rodzaju błonnika może być guma arabska (akacjowa) – naturalna, roślinna wydzielina otrzymywana poprzez nacięcie pnia i gałęzi akacji senegalskiej, a także innych gatunków akacji afrykańskich. Guma akacjowa jest dobrym prebiotykiem, powoduje namnażanie gatunków bifidobakterii i bakterii mlekowych.
     
  • Śluzy roślinne
    Substancje organiczne, węglowodany zbliżone do celuloz, w zimnej wodzie pęcznieją w śluzowatą, kleistą masę. Ich charakterystyczna właściwość pęcznienia przy zetknięciu z wodą jest wykorzystywana w lecznictwie: niektóre z tych surowców roślinnych stosuje się w formie leków łagodnie przeczyszczających (np. nasiona lnu czy babki płesznika). 
    Surowce śluzowe w lecznictwie pełnią rolę środków osłaniających, zmiękczających, ochronnych i przeciwzapalnych. Działanie to jest wyłącznie miejscowe, ponieważ śluzy nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego.
     
  • Pektyny
    Pektyny występują w ścianach komórkowych roślin, pełniąc tam funkcję spoiwa łączącego komórki. Źródłem tych substancji są warzywa i owoce. Najwięcej pektyn kryje się w wytłokach jabłkowych oraz w skórce i białej błonce cytrusów. Podstawową cechą pektyn jest zdolność do wiązania dużych ilości wody. Ilość ta może 20-krotnie przekraczać ich masę. Substancje te mają też właściwości żelujące, które uaktywniają się w kwaśnym środowisku, w wysokiej temperaturze i po dodaniu cukru. W związku z tym powszechnie stosuje się je jako zagęstnik w przetwórstwie owocowo-warzywnym i przemyśle spożywczym.
     
  • Fruktooligosacharydy
    Związki te występują naturalnie w wielu roślinach. Naturalnym źródłem fruktooligosacharydów są szparagi, buraki cukrowe, cebula, czosnek, por, pszenica, miód, banany. Są to prebiotyki.
     
  • Niektóre hemicelulozy
    Przykładem hemicelulozy może być arabinoksylan występujący w ścianach komórkowych drzew (np. brzozy), łupin ziaren zbóż, takich jak pszenica, kukurydza, ryż, żyto, owies i jęczmień.
     
  • Glukomannan
    Jest składnikiem hemicelulozowym w ścianach niektórych gatu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy