Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia , Otwarty dostęp

9 grudnia 2020

NR 22 (Grudzień 2020)

Budowanie odporności organizmu w okresie jesienno-zimowym. Suplementacja selenem i cynkiem Część I

53

Zarówno selen, jak i cynk odgrywają istotną rolę we wspieraniu naszego organizmu. Każdego dnia polepszają pracę tarczycy, wygląd i zdrowie włosów oraz paznokci, a także budują i wspomagają działanie układu odpornościowego1–3. Optymalne stężenie obu składników przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu, a przewlekłe niedobory mogą w większym lub mniejszym stopniu wpływać na osłabienie mechanizmów, za które te mikroelementy odpowiadają.

Cynk należy do pierwiastków, których zaraz po żelazie organizm człowieka posiada najwięcej. Występuje w strukturze ponad 300 enzymów, wpływając na ich aktywność, w tym m.in. na syntezę białka oraz kwasów nukleinowych4. Zgodnie z normami żywienia dla populacji polskiej dzienna rekomendowana ilość cynku dla osób dorosłych powinna wynosić 11 mg dla mężczyzn i 8 mg dla kobiet, przy czym zapotrzebowanie wzrasta w okresie ciąży i laktacji4. Na podstawie dobowej analizy spożycia okazało się jednak, że rzeczywiste dzienne spożycie bywa dużo niższe, ok. 5,3 mg/dobę6. Głównymi źródłami cynku w diecie są przede wszystkim produkty odzwierzęce – mięso, ryby, nabiał, a w mniejszym stopniu zboża, warzywa i owoce7. 
 

POLECAMY

R e k l a m a


Tu należy jednak pamiętać, że zboża oraz rośliny strączkowe mimo stosunkowo dobrej zawartości cynku są także źródłem fitynianów – związków organicznych, które naturalnie występują w nasionach i wiążą cynk oraz inne składniki mineralne, jak żelazo, wapń, magnez, przez co hamują ich wchłanianie w jelicie cienkim. W konsekwencji wpływa to na obniżoną przyswajalność cynku z produktów zbożowych oraz strączków8. W związku z tym warto zwrócić większą uwagę, z jakich źródeł pozyskujemy cynk w naszych pokarmach, zwłaszcza jeśli stosujemy diety eliminacyjne, jesteśmy weganami lub wegetarianami. Na diecie wegetariańskiej spożycie cynku może być nawet o 70% niższe względem rekomendowanych ilości. Zalecenia Instytutu Żywności i Żywienia dla populacji polskiej w tej grupie zwiększonego zapotrzebowania wskazują, aby spożycie cynku z dietą wynosiło nawet do 150% normy, przez wzgląd na jego niższe przyswajanie z diet roślinnych9. 
Obniżona odporność, zwiększona podatność na infekcje, a także zaburzenia smaku oraz pogorszenie tempa gojenia się ran mogą być związane z przewlekłym łagodnym niedoborem cynku10. Oprócz niedoborów związanych z dietą eliminacyjną obniżone wartości cynku obserwowane są także w przypadku chorób tarczycy, niedożywienia, anoreksji, zaburzeń wchłaniania, chorób przewlekłych, alkoholizmu lub z powodu uwarunkowań genetycznych11, 12.
Cynk jest istotnym składnikiem enzymów uczestniczących w metabolizmie hormonów tarczycy. Jego rola wiąże się z założeniem, że komórkowe receptory dla hormonu trójjodotyroniny (T3) posiadają białka wiążące cynk. Zaobserwowano relację między obniżonym stężeniem cynku a niższym poziomem T3 oraz spowolnionym tempem podstawowej przemiany materii u aktywnych kobiet z niedoborami cynku13.

Układ immunologiczny a cynk 
Układ immunologiczny jest kolejnym systemem, który jest aktywnie wspierany przez obecność cynku. Komórki układu odpornościowego, takie jak makrofagi, neutrofile czy komórki NK (natural killer), mogą nie wykazywać pełnej aktywności nawet przy łagodnych niedoborach cynku14. Jedną z ciekawszych obserwacji jest to, że cynk może wykazywać korzystne działanie we wspieraniu organizmu w przypadku zapalenia płuc. Jego pozytywny wpływ stwierdzono zarówno u dzieci, jak i u dorosłych pacjentów. Zaobserwowano u pacjentów chorujących na zapalenie płuc, a także u osób starszych niższe stężenia cynku w porównaniu z osobami zdrowymi. Wykazano także, że u dzieci, u których uzupełniano poziom tego pierwiastka, ogólnie rzadziej występowało zapalenie płuc. Nie są to jednak bardzo duże i jednoznaczne dowody, ale mogą wskazywać, w jakim kierunku dalsze obserwacje powinny być prowadzone, aby lepiej poznać potencjał cynku w tym kontekście17.

SELEN 

Podobnie jak cynk należy do pierwiastków śladowych i zarówno w przyrodzie, jak i w organizmie znajduje się w niewielkich ilościach. U mężczyzn w większości występuje w narządach płciowych, a jednym ze wskazań jego suplementacji jest wspieranie płodności, ale właśnie u mężczyzn. Wynika to z faktu, że selen wspomaga procesy spermatogenezy18, a jego uzupełnianie w przypadku niedoborów może wpływać na funkcjonalność oraz ilość produkowanych plemników19.
Kolejną istotną cechą selenu jest wsparcie metabolizmu hormonów tarczycy18. Rola selenu jest w tym mechanizmie jednak nieco inna niż w przypadku cynku. Stężenie selenu w tarczycy jest wyższe niż w jakimkolwiek innym narządzie w organizmie, także w porównaniu z męskimi narządami płciowymi. W prawidłowej pracy tarczycy istotną rolę odgrywa grupa enzymów zwanych dejodynazami jodotyroniny, które uczestniczą w przekształcaniu nieaktywnej formy hormonu tyroksyny (T4) do jej aktywnej postaci trójjodotyroniny (T3). Kluczową rolą selenu w tym procesie jest jego wpływ na aktywność tych enzymów. Aż trzy z pięciu podtypów z grupy dejodynaz jodotyroniny zależne są od obecności selenu22. 

Regulacja stresu oksydacyjnego z udziałem selenu 
Dodatkowo, nie tylko dla pracy tarczycy, ale także całego organizmu jednym z najważniejszych enzymów wspieranych przez selen jest peroksydaza glutationowa (GPX). Uczestniczy ona w regulacji poziomu stresu oksydacyjnego, chroniąc organizm przed uszkodzeniami spowodowanymi szkodliwym działaniem nadmiernej liczby wolnych rodników22. Aktywność enzymów związanych z ochroną antyoksydacyjną jest szczególnie istotna przy współwystępujących stanach zapalnych organizmu, które dodatkowo generują większą liczbę wolnych rodników w organizmie24. 
Aktywność wpływająca na przebieg stanu zapalnego ma duże znaczenie w przypadku ostrych infekcji układu odpornościowego. Łagodne niedobory selenu mogą objawiać się obniżeniem odporności oraz zwiększeniem podatności na infekcje. W przypadku stwierdzonych niedoborów zarówno odporność komórkowa, a także funkcjonalność komórek B odpornościowych mogą ulec osłabieniu25, 26. W wielu badaniach stwierdzono, że uzupełnianie niedoborów selenu wzmacniało odpowiedź organizmu na obecność antygenu – czyli substancji odpowiedzialnych za pobudzanie układu odpornościowego. Zaobserwowano także wzrost aktywności komórek typu natural killer (NK)27. U pacjentów starszych, którym podawano 100 mcg selenu przez 6 miesięcy, zaobserwowano lepszą odpowiedź immunologiczną, porównując ją do poziomu młodych i zdrowych osób29. W innym badaniu zdrowym, dorosłym pacjentom, którzy początkowy poziom selenu mieli poniżej 110 ng/ml, przez 12 tygodni podawano różne dawki selenu (preparat farmaceutyczny z drożdżami selenowymi lub cebula wzbogacona w selen) vs placebo. Zaobserwowano, że suplementacja zarówno drożdżami selenowymi, jak i cebulą wzbogaconą w selen wpłynęła na różne obszary układu odpornościowego, m.in. na wzrost liczby limfocytów T, interleukiny 8 – której działanie polega na stymulowaniu migracji komórek układu odpornościowego oraz interleukiny 10 – która wykazuje działanie przeciwzapalne. Autorzy badań zwracają uwagę, że uzyskane efekty są uzależnione od formy podania oraz przyjmowanej dawki selenu w odniesieniu do wyjściowego poziomu selenu we krwi30.
Selen należy do składników, które pełnią znaczącą rolę w utrzymywaniu tzw. kompetencji immunologicznej, czyli zdolności do rozpoznawania antygenu i właściwej reakcji wobec niego, w sposób nieszkodliwy dla organizmu.  Zaobserwowano, że optymalny poziom selenu korzystnie wpływa także na zdolność organizmu do zwalczania patogenów wirusowych. 
W latach 70. XX w. zaobserwowano skuteczność terapii selenem w dawce 143 mcg/dobę w występowaniu choroby Keshan wywoływanej wirusem Coxsackie B3. 
Suplementacja selenem miała na celu wzmocnienie odporności przeciwko wirusowi, ale także ograniczenie szkodliwości wirusa względem komórek serca33. Chiny pod względem dystrybucji selenu w glebie są podzielone na obszary, w których występują patologicznie niskie poziomy – m.in. region Keshan, oraz tereny, gdzie poziomy selenu w glebach są bardzo wysokie, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem selenozy – zatrucie selenem34. Jedną z ważniejszych osób, które aktualnie zajmują się tematyką selenu, jest prof. Margaret Rayman z Uniwersytetu w Surrey. Niedawno prof. Rayman wraz z innymi badaczami opublikowali swoje obserwacje dotyczące związku poziomów selenu u mieszkańców Chin ze wskaźnikiem wyzdrowień oraz śmiertelności z powodu COVID-19 wywoływanej wirusem SARS-CoV-2. Badacze zwrócili uwagę, że pacjenci mający wyższą zawartość selenu we włosach i pochodzący z prowincji o wyższej zasobności selenu w glebach, częściej byli w grupie wyleczonych w porównaniu z osobami o niskich stężeniach selenu i z regionów o niskiej jego zasobności. Badacze podkreślają przeciwwirusową rolę selenu oraz selenoenzymów względem aktywności wirusów, a także jego rolę w obniżaniu poziomu stresu oksydacyjnego spowodowanego infekcjami wirusowymi35. Należy pamiętać, że zależność między chorobą COVID-19 a poziomem selenu w organizmie jest wciąż tematem analizowanym oraz wymaga przeprowadzenia dalszych prac i obserwacji w celu lepszego poznania roli selenu we wspieraniu pacjentów.
Zarówno selen, jak i cynk mają wiele wspólnych cech dotyczących wspierania organizmu oraz odporności, wykazując synergię w działaniu. Suplementacja, mająca na celu uzupełnienie niedoborowych składników mineralnych oraz witamin, zawsze powinna odnosić się do aktualnego stanu zdrowia oraz ustalenia jej celu, który będzie odnosił się do optymalnych wartości witamin lub składników mineralnych w organizmie. W drugiej części artykułu postaram się odpowiedzieć na jedno z częściej powtarzających się zagadnień dotyczących suplementacji selenu oraz cynku: Czy te dwa mikroelementy mogą być przyjmowane jednocześnie, czy powinien zostać zachowany odstęp czasowy przy ich suplementacji? 


Bibliografia dostępna w redakcji.

Przypisy