Dołącz do czytelników
Brak wyników

Badania laboratoryjne, diagnostyczne, kliniczne

29 czerwca 2018

NR 7 (Czerwiec 2018)

Diagnostyka raka jelita grubego

599

Rak jelita grubego jest najczęściej diagnozowanym nowotworem w Europie, natomiast w Stanach Zjednoczonych stanowi drugą przyczynę śmierci z powodu nowotworu. Statystyki są nieubłagane i wciąż wskazują na narastające trendy zachorowań na ten rodzaj raka. Dlatego tak ważna jest profilaktyka.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jakie są wskazania do wykonania kolonoskopii?
  • Jakie są pierwsze objawy raka jelita grubego?
  • Co wpływa na wzrostryzyka wystąpienia raka jelita grubego?

Prawie 60% zachorowań występuje w krajach rozwiniętych1. Stanowią one łącznie aż 8% zgonów nowotworowych, co w efekcie stanowi czwartą najczęstszą przyczynę zgonu na świecie2. W Polsce odnotowywany jest równie wysoki odsetek zachorowań – co roku rak jelita grubego wykrywany jest u ponad 18 tys. Polaków, natomiast u 11 tys. z nich jest przyczyną zgonów, których liczba w latach 1980–2010 wzrosła prawie sześciokrotnie u mężczyzn i czterokrotnie u kobiet. U kobiet stanowi drugą, a u mężczyzn trzecią najczęstszą przyczynę zgonów, po raku piersi u kobiet i raku płuca u mężczyzn. Od lat osiemdziesiątych dynamika wzrostu zachorowań jest coraz większa – szacuje się, że jest on około czterokrotny u mężczyzn i trzykrotny u kobiet, głównie u osób po 50. roku życia (aż 94% pacjentów), przy czym ponad 75% chorych wśród obu płci to osoby po 60. roku życia2. Co więcej, ryzyko zachorowania na raka jelita grubego wzrasta z wiekiem, u mężczyzn jest 1,5 razy wyższe niż u kobiet, ale szczyt zachorowań u obu płci przypada na ósmą i dziewiątą dekadę życia. Umieralność z powodu nowotworów jelita grubego w Polsce na tle Europy jest znacznie wyższa u mężczyzn i nieznacznie wyższa u kobiet. Pomimo skuteczniejszej diagnostyki i leczenia choroby nowotworowej jelita, a co za tym idzie, lepszych przeżyć, które w ostatnich dekadach nieznacznie wzrosły, nadal najważniejszym elementem postępowania pozostaje profilaktyka.

POLECAMY

Badania przesiewowe

Jedyna skuteczna metoda profilaktyki raka jelita to badania przesiewowe, które zmniejszają zachorowalność poprzez wczesne wykrywanie zmian przednowotworowych, mogących prowadzić do rozwoju raka, a także nowotworu we wczesnym stadium, rokującym wyleczenie3–5. Najprostszą metodą jest wykonywanie przynajmniej raz w roku badania kału na krew utajoną testem laboratoryjnym lub przy pomocy dostępnego testu aptecznego. Badanie to umożliwia wykrycie domieszki krwi niewidocznej w stolcu, która może być wynikiem obecności podkrwawiającego guza jelita, polipów, uchyłków czy też innych patologii wymagających szybkiego pogłębienia i rozszerzenia diagnostyki. Aktualnie w diagnostyce wykorzystuje się badanie kału na krew utajoną metodą immunochromatograficzną, która jest oparta na wykrywaniu ludzkiej hemoglobiny w stolcu. Do badania nie jest wymagane żadne przygotowanie czy przestrzeganie diety. Przewagą tej metody nad wykonywanym w przeszłości testem gwajakolowym jest to, iż jest czułym badaniem do oceny krwawienia z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, ponieważ w górnym odcinku hemoglobina ulega rozkładowi6. Szacowana czułość metody immunochromatograficznej w wykrywaniu krwawiących zmian, w tym raka, wynosi 60–90%, natomiast w odniesieniu do gruczolaków 30–70%6, 7.

Ryzyko zachorowania na raka jelita grubego wzrasta z wiekiem, u mężczyzn jest 1,5 razy wyższe niż u kobiet, ale szczyt zachorowań u obu płci przypada na ósmą i dziewiątą dekadę życia. 

Jednak nadal jest to badanie bardzo orientacyjne, ponieważ część zmian w zakresie jelita nie powoduje podkrwawiania lub podsącza okresowo, a tym samym wynik może być ujemny, pomimo rozwoju wzrastającej zmiany nowotworowej w jelicie. Jednakże, jak wynika z oceny retrospektywnej, badanie wykonywane raz w roku pozwala obniżyć umieralność na raka jelita o 33%, a już wykonywane raz na dwa lata – tylko o 6%. Dlatego też uważa się aktualnie, iż pomimo pewnego dyskomfortu związanego z badaniem i jego relatywnie wysokich kosztów najskuteczniejszą metodą profilaktyki i wczesnego wykrywania nowotworów jelita grubego jest wykonanie kolonoskopii jako badania przesiewowego. Wartość kolonoskopii jako badania profilaktycznego jest jednoznaczna i stanowi obecnie podstawowe narzędzie diagnostyczne służące wczesnemu wykrywaniu raka jelita grubego i stanów przednowotworowych, którymi są polipy, wymagające usunięcia podczas badania endoskopowego. Badanie powinno być wykonane u wszystkich osób po 50. roku życia ze średnim i niskim stopniem ryzyka zachorowania na raka jelita grubego, natomiast u osób predysponowanych oraz o wysokim ryzyku już po 40. roku życia8–10. Kolejne badania powinny być wykonywane przy braku stwierdzanych zmian co 10 lat. W razie stwierdzenia polipów ich utkanie histopatologiczne decyduje o czasie wykonania kolejnego badania kontrolnego. Pomimo iż uważa się, że ryzyko występowania raka jelita grubego jest podobne u obu płci, w badaniach wykazano częstsze występowanie zaawansowanych zmian neoplastycznych wśród mężczyzn niż wśród kobiet, aczkolwiek aktualne rekomendacje nie uwzględniają płci jako czynnika ryzyka11, 12.
W Polsce od 2000 r. w ramach Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych funkcjonuje profilaktyczny program przesiewowy raka jelita grubego, kwalifikujący do kolonoskopii osoby w wieku 50–69 lat lub 
40–49 lat, jeśli krewni pierwszego stopnia (rodzice, rodzeństwo) chorowali na raka jelita grubego2. W Polsce program obejmuje osoby, które nie mają cech krwawienia z przewodu pokarmowego, biegunki, zaparć, anemii, utraty masy ciała o nieznanej przyczynie w ciągu ostatnich miesięcy, ponieważ są to już wskazania do kolonoskopii diagnostycznej, nie przesiewowej2, 13.

Od polipu do nowotworu

Badania prowadzone przez naukowców z Johns Hopkins Kimmel Cancer Center potwierdziły, że ryzyko tworzenia polipów wzrasta stopniowo z wiekiem od trzeciej do piątej dekady życia, a następnie szybko narasta po 50. roku życia. Jeśli uznamy polip za stan przednowotworowy, to co czwarta osoba w tym wieku takie posiada, a co więcej, u około 5% w tej grupie transformuje do nowotworu złośliwego, dlatego też najwięcej nowotworów jest diagnozowanych w grupie osób po 65. roku życia2. Usunięcie podczas kolonoskopii wszystkich zmian o charakterze polipów stanowi, jak widać, istotny element profilaktyki rozwoju raka. Bywa, że w polipie znajduje się ognisko raka inwazyjnego, jednakże całkowita resekcja takiego polipa jest wystarczającym postępowaniem i nie wymaga dalszych działań, poza kolonoskopią kontrolną zgodnie z harmonogramem. Dane z piśmiennictwa wskazują, iż dzięki możliwości polipektomii kolonoskopia aż w 60–90% zapobiega rozwojowi raka, jednak aby faktycznie spełniała swoją funkcję, należy ją wykonywać regularnie co 10 lat w grupie osób bez predyspozycji rodzinnych i genetycznych do wystąpienia raka. Według amerykańskich danych statystycznych, gruczolaki tworzą się w młodszym wieku i nieco częściej u mężczyzn, co z czasem zwiększa podatność na rozwój raka tak, że w wieku starszym mają dwukrotnie wyższe zachorowania niż kobiety. Potwierdziły to również badania polskie dotyczące pacjentów pomiędzy 40. a 66. rokiem życia. Jeżeli u badanej osoby w badaniu przesiewowym nie stwierdzi się polipów, to prawdopodobieństwo ich powstania w przyszłości jest bardzo niewielkie2.

Powolny wzrost guza niezależnie od jego morfologii może być przyczyną niedrożności jelitowej poprzez całkowite przewężenie jego światła, co najczęściej zdarza się przy lokalizacji esiczej i odbytniczej zmiany. 

Zwalczanie czynników ryzyka

Poza kolonoskopią przesiewową, będącą profilaktyką wtórną raka jelita grubego, wraz z badaniem kału na krew utajoną za pierwotne postępowanie profilaktyczne uznaje się zwalczanie czynników ryzyka choroby i dotyczy tzw. modyfikowalnych czynników ryzyka. Chodzi m.in. o zmianę trybu życia i odżywiania (zbyt wysokie spożycie czerwonego mięsa oraz nasyconych kwasów tłuszczowych o pochodzeniu głównie zwierzęcym wraz ze zbyt niskim spożyciem warzyw i owoców). Najbardziej kancerogenne jest spożywanie smażonego i grillowanego czerwonego mięsa ze względu na powstawanie związków N-nitrozowych oraz metabolizmu zwierzęcego hemu14, ale związki te znajduje się również w przetworzonym mięsie, wędzonych rybach, serze i piwie15, 16. Powstają one endogennie przy diecie bardzo bogatej w czerwone mięso, stąd też istnieje zależność dawka (ilość spożytego mięsa) – efekt, co jest związane z większą ilością hemu w czerwonym mięsie, który katalizuje reakcje powstawania N-nitrozoamin niezależnie od bakterii jelitowych, a ponadto może wykazywać działanie rakotwórcze poprzez uszkadzający wpływ na nabłonek jelitowy i nieprawidłową oraz nadmierną stymulację jego naprawy, peroksydację tłuszczów i produkcję hiperoksydantów15, 17–19. Znajdujące się w żywności środki konserwujące – azotany – pod wpływem flory jelitowej ulegają redukcji do azotynów mogących reagować z aminami i amidami, dając w efekcie związki N-nitrozowe o kancerogennym wpływie. Co więcej, w trakcie obróbki termicznej w wysokiej temperaturze (smażenie, pieczenie, grillowanie) powstają policykliczne węglowodory aromatyczne i heterocykliczne aminy aromatyczne, których źródłem są gotowane, wędzone i grillowane mięso i ryby, tak więc samo ryzyko raka jelita grubego związane jest raczej ze sposobem obróbki mięsa niż samym wprowadzeniem do organizmu tych substancji chemicznych15, 20.

Pokarmy tłuste zwiększają wydzielanie żółci ulegającej przemianom w przewodzie pokarmowym, również pod wpływem bakterii jelitowych, do bardzo toksycznych wtórnych kwasów żółciowych promujących karcinogenezę15. Dlatego też w diecie poleca się w zamian drób, ryby i tłuszcze roślinne21. Ważnym elementem diety są zielone warzywa i owoce, które wykazują działanie ochronne dzięki zawartości błonnika rozpuszczalnego i nierozpuszczalnego, co ma ogromny wpływ na perystaltykę jelita i redukcję rozwoju raka.

Rak jelita grubego rośnie powoli, zwykle kilka, a nawet kilkanaście lat, najczęściej na podłożu polipa, w którym dochodzi do nieprawidłowych mutacji w trakcie podziału komórkowego, co w efekcie prowadzi do powstania zmian łagodnych o charakterze gruczolaków. 

Należy wyeliminować również palenie papierosów, ponieważ wpływa ono nie tylko na choroby układu krążenia czy chorobę niedokrwienną serca, ale także na inne nowotwory złośliwe, takie jak rak płuc, sutka, trzustki, pęcherza moczowego, głowy i szyi, w tym rak jelita grubego, a samo ryzyko zachorowań dotyczy rozwoju choroby nawet po wielu latach po zaprzestaniu palenia21–23.

Znanymi czynnikami sprzyjającymi nowotworzeniu w jelicie grubym są też otyłość brzuszna, zespół metaboliczny, insulinooporność, cukrzyca typu II, brak aktywności fizycznej i siedzący tryb życia, nieswoiste zapalenia jelit (w tym przede wszystkim wrzodziejące zapalenie jelita grubego), nadużywanie alkoholu, stan po radioterapii miednicy małej, akromegalia, rak piersi oraz liczne choroby uwarunkowane genetycznie, takie jak: rodzinne występowanie raka jelita grubego, rodzinna polipowatość gruczolakowata, zespół Peutza-Jeghersa czy polipowatość związana z mutacją MYH2, 24, 25.

Objawy chorobowe

Rak jelita grubego rozwija się długo, objawy chorobowe daje późno i są one dość zróżnicowane, w zależności od lokalizacji w jelicie, ale również od typu wzrostu nowotworu – czy ma on charakter naciekający, wzrastający do wnętrza światła jelita i zamykający je, czy naciekający na narządy sąsiednie26. Najczęstszym objawem jest krwawienie z przewodu pokarmowego. Guzy zlokalizowane nisko (kanał odbytu, odbytnica) często powodują domieszkę świeżej krwi w stolcu, natomiast guz esicy i zstępnicy – krew zmieszaną ze stolcem lub po wypróżnieniu. Im wyżej zlokalizowany guz, tym ciemniejsza krew i zabarwienie stolca27. Guzy położone w kątnicy, wstępnicy i częściowo poprzecznicy często nie powodują jawnego krwawienia, a jedynie ciemne zabarwienie stolca. Przewlekająca si...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy