Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

26 października 2018

NR 9 (Październik 2018)

Fitoterapia stanów zapalnych wątroby

0 280

Zapalenie wątroby to grupa stanów chorobowych tego narządu, podczas których w jego obrębie dochodzi do kaskady reakcji zapalnej. Fitoterapia oferuje wiele możliwości poprawy funkcjonowania komórek wątrobowych podczas toczącego się procesu zapalnego.

Zdrowie organizmu wiąże się z prawidłowym funkcjonowaniem mechanizmów utrzymujących jego homeostazę, które umożliwiają mu adaptację do środowiska. Pod wpływem działania czynnika uszkadzającego pojawia się odczyn zapalny, który jest wyrazem swoistej odpowiedzi biochemicznej, hematologicznej i odpornościowej na poziomie lokalnym oraz ogólnoustrojowym. Stopień intensywności odczynu zapalnego obejmującego struktury tkankowe lub narządowe zależy od sprawności mechanizmów odpornościowych organizmu, które ograniczają rozległość tego procesu.

R  e  k  l  a  m  a

Co wywołuje zapalenie wątroby?

Zapalenie wątroby to grupa stanów chorobowych tego narządu, podczas których w jego obrębie dochodzi do kaskady reakcji zapalnej. Znaczący wpływ na dynamikę zapalenia mają rodzaj czynnika je wywołującego oraz jego siła1. Przyczyny stanów zapalnych wątroby są zróżnicowane. Należą do nich nieprawidłowa dieta, alkohol oraz inne substancje o działaniu toksycznym, np. paracetamol. Ze względu na udział komórek wątrobowych w procesach detoksykacji organizmu, są one szczególnie narażone na substancje toksyczne. Wątroba jest narządem, który odgrywa podstawową rolę w transformacji ksenobiotyków do związków możliwych do wydalenia z ustroju wraz z moczem lub kałem. Podczas przemian tych związków, w trakcie pierwszej fazy detoksykacji, często powstają substancje o bardziej szkodliwym działaniu, niż związki wyjściowe. Toksyczność produktów I fazy detoksykacji może mieć duże znaczenie w generowaniu stanów zapalnych tego narządu, które niekiedy mogą prowadzić do kancerogenezy2. 
Stany zapalne wątroby mogą powodować także czynniki infekcyjne, takie jak wirusy, bakterie, pasożytnicze pierwotniaki lub helminty (robaki). Najbardziej znane są wirusy zapalenia wątroby (WZW, typu A, B, C, D czy E). Warto jednak zwrócić uwagę także na inne wirusy, dla których pierwotną lokalizacją zakażenia nie jest wątroba, lecz wtórnie prowadzą one do uszkodzenia tego narządu. Do najistotniejszych należą tutaj wirus cytomegalii (CMV), Epsteina – Barra (EBV), opryszczki zwykłej (HSV-1, HSV-2) oraz ospy wietrznej i półpaśca (VZV)3. Zaburzenie funkcjonowania wątroby może być również konsekwencją choroby autoimmunologicznej bądź nowotworowej toczącej się w jej obrębie.

Objawy stanów zapalnych wątroby

Początkowo stany zapalne wątroby często mają przebieg bezobjawowy. W badaniach laboratoryjnych można stwierdzić jednak podwyższony poziom enzymów wątrobowych, takich jak ALT (aminotransferaza alaninowa), AST (aminotransferaza asparaginianowa) czy GGTP (gamma-glutamylotranspeptydaza), wskazujący na uszkodzenie komórek wątrobowych. W bardziej zaawansowanej postaci choroby towarzyszą jej charakterystyczne objawy, takie jak gorączka, podwyższony poziom bilirubiny we krwi, manifestujący się jako żółtaczka, powiększenie wątroby oraz ból pod prawym łukiem żebrowym. Konsekwencją uszkodzenia wątroby może być encefalopatia (zaburzenia świadomości na skutek uszkodzenia komórek nerwowych) oraz zaburzenia krzepnięcia krwi. Na skutek cholestazy pojawia się świąd skóry. Toczący się proces zapalny powoduje zmiany funkcjonowania komórek wątrobowych, które mogą prowadzić do włóknienia narządu, a to w konsekwencji do nieodwracalnej marskości wątroby. 
Fitoterapia oferuje wiele możliwości poprawy funkcjonowania komórek wątrobowych podczas toczącego się procesu zapalnego. Znajdują tutaj zastosowanie zioła hepatoprotekcyjne, o działaniu antyoksydacyjnym oraz przede wszystkim przeciwzapalnym. Jest wiele roślin leczniczych, dla których wykazano działanie hepatoprotekcyjne (czyli ochronne dla komórek wątrobowych) i jednocześnie przeciwzapalne. Dane te pochodzą jednak najczęściej z badań in vitro bądź na zwierzętach. Ciągle brakuje badań klinicznych, które mogłyby ukonstytuować znaczenie roślin leczniczych w medycynie opartej na faktach. Analiza danych literaturowych pozwala jednak na znalezienie uzasadnienia dla miejsca wielu tradycyjnie stosowanych surowców we współczesnej hepatologii. W niniejszym artykule postaram się skupić głównie na danych pochodzących z badań klinicznych, które są szczególnie cenne z punktu widzenia praktycznej fitoterapii.
Do surowców wspierających funkcjonowanie komórek wątrobowych o ugruntowanej pozycji w ziołolecznictwie,
należą nasiona ostropestu plamistego, ziele karczocha zwyczajnego czy też owoce cytryńca chińskiego. Warto zwrócić uwagę także na korzeń lukrecji, korę berberysu oraz inne surowce berberynowe, a także kłącze kurkumy, ziele dziurawca, ziele i korzeń mniszka czy korzeń tarczycy bajkalskiej. Ze względu na wąskie ramy niniejszego opracowania zostaną tutaj omówione tylko niektóre spośród wyżej wymienionych roślin leczniczych.

Ostropest plamisty 
Sylibum marianum L. Gaertn.

Owoce ostropestu plamistego są surowcem zielarskim stosowanym już w czasach starożytnej Grecji. Działanie ochronne na komórki wątrobowe posiada przede wszystkim ekstrakt z ostropestu, zawierający zespół flawonolignanów o zbiorczej nazwie sylimaryna. W skład sylimaryny wchodzi kilka substancji, takich jak sylibina, sylidiamina, sylikrystyna oraz izosylibina, spośród których najaktywniejsza biologicznie jest sylibina. Największą koncentracją sylimaryny cechuje się łuska ostropestu i z tej części rośliny jest ona pozyskiwana na skalę przemysłową. Warto zwrócić uwagę na niską biodostępność sylimaryny z przewodu pokarmowego. Aby ułatwić wchłanianie flawonolignanów ostropestu, coraz częściej stosuje się jej połączenia z fosfolipidami4. Sylimaryna charakteryzuje się silnym działaniem antyoksydacyjnym i przeciwzapalnym, podnosi stężenie glutationu, ogranicza utlenianie lipidów oraz hamuje syntezę leukotrienów5. Działanie przeciwzapalne wynika przede wszystkim z inhibicji czynnika transkrypcyjnego Nf-kB, który reguluje i koordynuje ekspresję rozmaitych genów zaangażowanych w proces zapalny, w szczególności kodujących IL-6, TNF-α, GM-CSF (ang. granulocyte macrophage colony-stimulating factor) oraz interferon-γ6. 
Kompleks flawonolignanów z ostropestu plamistego wykazuje tropizm do komórek wątrobowych, gdzie poprzez wbudowywanie się w błony biologiczne wzmacnia i stabilizuje je oraz chroni przed wnikaniem substancji toksycznych. Sylimaryna sprzyja regeneracji wątroby poprzez stymulację syntezy białek i wpływ na wytwarzanie nowych hepatocytów. Wspiera zdolności regeneracyjne narządu przez stymulowanie jądrowej polimerazy oraz syntezy białek rybosomowych. Wzmacnia także działanie dysmutazy nadtlenkowej w erytrocytach i limfocytach. Sylimaryna może powodować również wzrost wydzielania żółci oraz działanie spazmolityczne. 
W randomizowanym badaniu klinicznym na 54 pacjentach z chronicznym stanem zapalnym wątroby (etiologia wirusowa bądź alkoholowa) zastosowano sylibinę w formie liposomalnej, w dawce 160 mg dziennie (19 osób), 240 mg dziennie (17 osób) oraz 360 mg dziennie (18 osób). Badanie prowadzono przez dwa tygodnie, po pierwszym i drugim tygodniu terapii sprawdzano poziom enzymów wątrobowych. Wszystkie dawki sylibiny spowodowały istotne obniżenie poziomu AST, dawki 240 oraz 360 mg spowodowały także znaczące obniżenie poziomu ALT i GGTP. Zaobserwowano jednocześnie, że poziomy AST oraz GGTP malały odwrotnie proporcjonalnie do stosowanych dawek (tendencja taka była widoczna dla dawki 240 oraz 360 mg sylibiny). U czterech spośród sześćdziesięciu osób rozpoczynających badanie pojawiły się działania niepożądane7. 
Sylibina, najbardziej aktywna składowa sylimaryny, jest uznanym lekiem w terapii zatruć muchomorem sromotnikowym. We wczesnej fazie takiego zatrucia działanie sylibiny ma bardzo korzystny wpływ na dalszy jego przebieg poprzez zahamowanie wnikania toksyn muchomora (amanityn) do hepatytów5. Dzięki tym właściwościom lek ten staje się najważniejszym, obok N-acetylocysteiny oraz intensywnej terapii objawowej, elementem terapii zespołu sromotnikowego. Cechuje ją niska toksyczność w stosowanej dawce 5 mg/kg masy ciała we wlewie dożylnym przez pierwszą godzinę, a następnie we wlewie ciągłym 20 mg/kg m.c./dobę przez kolejne 3 dni (1400 mg/dobę dla człowieka o masie 70 kg)8. Toksyczność sylibiny jest tak niska, że w niektórych interwencjach obserwowano mniej objawów ubocznych w grupie leczonej tym związkiem w porównaniu z grupą leczoną placebo9. W badaniach klinicznych prowadzonych na pacjentach z nowotworem prostaty stosowano bardzo wysokie dawki sylibiny, rzędu kilkunastu gramów dziennie. Zaobserwowano, że doustne dawki 13 g, podzielone na 3 porcje, były dobrze tolerowane10. Standardowe dawki flawonolignanów ekstrahowanych z owoców ostropestu są jednak znacznie mniejsze – zwykle stosuje się je w zakresie 200–400 mg dziennie. 
Ekstrakt z ostropestu plamistego znajduje zastosowanie zarówno w ostrych, jak i przewlekłych stanach zapalnych wątroby. Badania eksperymentalne oraz kliniczne ostatnich dziesięcioleci wskazują także na potencjał przeciwcukrzycowy, kardioprotekcyjny oraz antynowotworowy sylimaryny.

Karczoch zwyczajny 
Cynara scolymus L.

Kolejną rośliną tradycyjnie stosowaną w stanach zapalnych wątroby jest karczoch zwyczajny. Był on wykorzystywany w lecznictwie europejskim od XVIII wieku. Surowcem leczniczym są liście odziomkowe i łodygowe (Cynarae folium), a także ziele karczocha (Cynarae herba). Oba surowce przetwarzane są w stanie świeżym, z wytworzeniem wyciągów płynnych lub suchych o charakterystycznym gorzkim smaku. Substancje czynne surowca odpowiedzialne za efekty lecznicze należą do dwóch głównych grup: kwasów dikawoilochinowych (cynaryna) i flawonoidów. Działanie ochronne na komórki wątrobowe wynika przede wszystkim z właściwości antyoksydacyjnych związków zawartych w ekstrakcie z karczocha. Jego podstawowe zastosowanie to terapia dyspepsji pokarmowych, którym towarzyszy dysfunkcja w produkcji w przepływie żółci oraz działanie regulujące profil lipidowy – obniżające poziom cholesterolu całkowitego, frakcji LDL, trójglicerydów, a także stosunku cholesterolu całkowitego do frakcji HDL w osoczu krwi11. 
W randomizowanym badaniu klinicznym brało udział 60 pacjentów z niealkoholowym stłuszczeniem wątroby. Grupie badanej podawano 2700 mg (sześć tabletek) ekstraktu z karczocha dziennie przez dwa miesiące. U osób przyjmujących ekstrakt zaobserwowano obniżenie poziomu enzymów wątrobowych oraz
poprawę parametrów profilu lipidowego, takich jak stężenie triglicerydów oraz cholesterolu całkowitego12. 

Cytryniec chiński 
Schizandra chinensis (Turcz.) Baill.

Roślina ta występuje głównie na terenie Chin oraz przyległych terenach Rosji i Korei. Od tysięcy lat wykorzystywana była w medycynie chińskiej jako surowiec wzmacniający i poprawiający odporność na choroby i nadmierne obciążenia fizyczne. Głównymi związkami czynnymi są tu lignany: schizandryna, schizandrol A i B oraz gomisyny (gomisyna A i gomisyna N). Owoce cytryńca zawierają około 20% kwasów organicznych, szczególnie kwasu cytrynowego i jabłkowego. Jest tu obecny także olejek eteryczny w ilości około 3%, w skład którego wchodzą między innymi borneol, 1,8-cyneol oraz cytral13. Ponadto występują tu flawonidy, saponiny, cukry i betasisterol. Cała grupa związków lignanowych ma potwierdzone eksperymentalnie wybitne działanie antyhepatotoksyczne14. Niektóre z nich są próbnie stosowane w leczeniu wirusowego zapalenia wątroby. Współczesne badania sugerują, że lignany mają właściwości ochronne dla wątroby poprzez aktywowanie w jej komórkach enzymów, które produkują glutation – substancję o silnym działaniu antyoksydacyjnym. Wykazano, że lignany występujące w cytryńcu chińskim przyspieszają regenerację i powrót funkcji po częściowym wycięciu wątroby oraz zmniejszają śmiertelność zwierząt przy ostrej niewydolności tego narządu.
Cytryniec chiński ze względu na swoje działanie hepatoregenerujące ma ugruntowaną pozycję w leczeniu zaburzeń funkcjonowania wątroby, m.in. chorób zakaźnych i autoimmunologicznych, a także zapalenia, stłuszczenia czy też marskości wątroby15. Najnowsze badania wskazują ta...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy