Dołącz do czytelników
Brak wyników

Naturoterapia kliniczna

23 czerwca 2022

NR 31 (Czerwiec 2022)

Interakcje żywności z chemioterapeutykami

0 355

Żywienie pacjenta podczas choroby nowotworowej stanowi istotny aspekt współczesnej terapii z uwagi na występowanie licznych interakcji pomiędzy składnikami diety a podawanymi lekami oraz ze względu na wysokie ryzyko występowania zaburzeń ze strony układu pokarmowego, w tym zaburzeń wchłaniania, nietolerancji pokarmowych i braku łaknienia.

Leki chemioterapeutyczne podawane dożylnie mogą zmieniać motorykę jelit, oddziałując pośrednio na receptory zlokalizowane w śluzówce przewodu pokarmowego i wpływając na pracę nerwowego układu autonomicznego, modulując pracę narządów trawiennych i persylstatykę jelit. Przykładem może być stosowany w terapii raka piersi paklitaksel – dożylny cytostatyk, który powoduje występowanie ostrych objawów niepożądanych w postaci nudności i wymiotów, utraty apetytu oraz odczynów ze strony śluzówek przewodu pokarmowego. Nie bez znaczenia dla procesów trawiennych pozostają leki podawane jako terapia wspomagająca podczas chemioterapii dożylnej. Najczęściej są nimi preparaty sterydowe zaburzające gospodarkę wodno-elektrolitową i znacznie modyfikujące apetyt. 

Ryzyko zaburzeń ze strony układu pokarmowego w leczeniu choroby nowotworowej 

Znacznie większe ryzyko zaburzeń ze strony układu pokarmowego oraz możliwości występowania wzajemnych interakcji stwarza chemioterapia doustna. Spożywane pokarmy mogą potencjalnie zaburzyć proces wchłaniania substancji aktywnej w jelicie lub doprowadzić do jej neutralizacji w przewodzie pokarmowym, a nawet przyczynić się do powstania toksycznych półproduktów rozpadu chemioterapuetyków. W przypadku tej klasy leków dodatkowo uwzględnia się skład podawanych preparatów, czyli obecność tak zwanych substancji towarzyszących, takich jak laktoza, aspartam i wiele innych. 

Interakcje farmakologiczne

Interakcje farmakologiczne stanowią poważne wyzwanie dla współczesnej medycyny i farmakologii i niejednokrotnie decydują o powodzeniu prowadzonej terapii oraz o występowaniu ewentualnych powikłań. W większości sytuacji nie obserwuje się bezpośredniego efektu ich działania, natomiast brak oczekiwanego sukcesu terapeutycznego powinien sugerować konieczność uwzględnienia występowania reakcji farmakologicznych ze składnikami diety. Wymaga to znajomości mechanizmów molekularnych leżących u podłoża bezpośrednich oddziaływań leków ze składnikami żywności, oddziaływań pośrednich farmakologicznych – farmakodynamicznych i farmakokinetycznych, w szczególności na poziomie metabolizmu przez enzymy pierwszej i drugiej fazy biotransformacji. 
 

Tab. 1. Wybrane cytostatyki powodujące najczęstsze działania niepożądane przewodu pokarmowego
Lek Działanie niepożądane
Taksany Zapalenie jamy ustnej, nudności, wymioty, biegunka, zapalenie okrężnicy, zmiany zakrzepowe naczyń przewodu pokarmowego, zapalenie wątroby
Związki platyny Wymioty, biegunka, nudności, ból żołądka, zapalenie błony śluzowej, dyspepsja
Antracykliny  Zapalenie jamy ustnej, nudności, biegunka, wymioty, owrzodzenie jelit, anoreksja
Fluoropirymidyna Zapalenie jamy ustnej, nudności, biegunka, wymioty
Kapecytybina Biegunka, nudności, wymioty, zapalenie jamy ustnej, bóle brzucha, hiperbilirubinemia i niewydolność wątroby
6-Merkaptopuryna (6-MP) Owrzodzenia jelit, biegunka
Metotreksat Poważne nudności, wymioty, biegunka, zapalenie jamy ustnej, zapalenie jamy ustnej, jadłowstręt, krwawe wymioty, smoliste stolce, owrzodzenie i krwawienie z przewodu pokarmowego
Mitomycyna C Anoreksja, nudności, wymioty i biegunka
Dakarbazyna (DTIC) Nudności i wymioty są częste i występują przy początkowym podaniu leku. Uważa się, że prokarbazyna jest przyczyną ziarniniakowego zapalenia wątroby, zgłaszano również zapalenie jamy ustnej, krwawe wymioty, smoliste stolce, biegunkę, dysfagię, anoreksję, ból brzucha, zaparcia i suchość w ustach

Źródło: Opracowanie własne.

Zmiany funkcjonalne w układzie pokarmowym podczas chemioterapii

Błona śluzowa przewodu pokarmowego wyścielająca ścianki na całej jego długości pełni istotne funkcje obronne i ochronne, zabezpieczając przed wniknięciem większości drobnoustrojów i „przechodzeniem” szkodliwych substancji. Dzięki licznym receptorom opowiada za prawidłowy przebieg procesów trawiennych, metabolicznych i wydalniczych. Charakterystyczną cechą błony śluzowej przewodu pokarmowego jest proces nieustannej odnowy polegającej na złuszczaniu obumarłych komórek i tworzeniu się nowych w procesach mitotycznych podziałów komórkowych. Błonę śluzową jamy ustnej pokrywa płaski wielowarstwowy nabłonek, rogowaciejący lub nierogowaciejący, posiadający zdolności regeneracyjne. Podobnie jest w przypadku żołądka, gdzie występuje jednowarstwowy nabłonek walcowaty, biorący udział w obróbce i trawieniu pokarmu. Błona śluzowa jelit z kolei zbudowana jest z nabłonka, na powierzchni którego znajduje się warstwa śluzu oraz fizjologiczna flora bakteryjna. 

Zaburzanie naturalnej równowagi śluzówkowej  w leczeniu przeciwnowotworowym

Leczenie przeciwnowotworowe, zarówno chemioterapia jak i radioterapia oraz leczenie wspomagające w znacznym stopniu zaburzają naturalną równowagę śluzówkową przewodu pokarmowego, doprowadzając do uszkodzenia błony śluzowej, rozwoju stanu zapalnego i zahamowania podziałów mitotycznych, czego efektem jest brak regeneracji śródbłonka. Zmiany polekowe przewodu pokarmowego inicjowane są przez podrażnienia mechaniczne, chemiczne i farmakologiczne, co w następstwie powoduje rozwój stanu zapalnego błony śluzowej prowadzącego do toksycznego uszkodzenia śluzówki i poważnej dysbiozy (zakłócenia stanu i składu mikroflory).

Lekami o najwyższym potencjale toksyczności względem przewodu pokarmowego są między innymi irynotekan, metotreksat, 5-fluorouracyl (5-FU), taksany, związki platyny, inhibitory kinaz oraz inne leki chemioterapeutyczne o ukierunkowanym działaniu przyczyniające się do wystąpienia takich objawów, jak: owrzodzenia jamy ustnej, ból gardła i ból podczas połykania, zaburzenia połykania, nudności, wymioty oraz biegunka. Nudności i wymioty wywołane chemioterapią są wymieniane jako najbardziej niepokojące objawy, pojawiające się na skutek stymulacji uwalniania serotoniny z komórek wyściełających przewód pokarmowy. Serotonina stymuluje nerwowe receptory serotoninowe (5-HT3) zlokalizowane w rdzeniu przedłużonym i wysyła impulsy do ośrodka wymiotów, dlatego lekami skutecznie przeciwdziałającymi tym skutkom ubocznym są leki blokujące receptory 5-HT3 w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) oraz na obwodzie nerwu błędnego. 

Toksyczne objawy ze strony przewodu pokarmowego

Wśród toksycznych objawów ze strony przewodu pokarmowego najlepiej poznanym jest prawdopodobnie zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, odzwierciedlające wiele zagadnień odnoszących się do przewodu pokarmowego. Skutki uboczne chemioterapii pochodzące ze strony żołądka i jelit są niejednokrotnie powodem do zmniejszenia stosowanej dawki lub przerwania leczenia. Niestety, skutki te mogą się utrzymywać jeszcze przez wiele lat po zaprzestaniu terapii, skutkując nie tylko pogorszeniem jakości życia, ale również rozwojem szeregu innych chorób, w tym również schorzeń o podłożu autoimmunologicznym. W tabeli nr 1 przedstawiono najpowszechniej stosowane chemioterapeutyki oraz działania niepożądane wywołane w odniesieniu do przewodu pokarmowego. 

Zaobserwowano, że częstość występowania biegunki jest zależna od dawki stosowanego chemioterapeutyku, dlatego niejednokrotnie jej występowanie wpływa na zmniejszenie stosowanej dawki terapeutycznej i może przekładać się na skuteczność chemioterapii. 

Długoczasowe działanie niepożądane chemioterapeutyków

U pacjentów leczonych chemioterapeutykami często dochodzi do radykalnej zmiany nawyków żywieniowych, utraty apetytu, wymagań żywieniowych czy zmian w procesach trawienia i wchłaniania składników odżywczych. Sytuacje te mogą doprowadzać do wyniszczenia organizmu (kacheksja) i niedożywienia, spotęgowanych przez nudności, wymioty, anoreksję lub zaparcia. Długoczasowe działanie niepożądane dotyczy zmian zachodzących w jelitach spowodowanych niekontrolowaną zmianą ekspresji czynnika odpowiedzialnego za fizjologiczną kontrolę przepuszczalności jelit, czyli zonuliny. W wyniku tych zdarzeń bariera jelitowa ulega osłabieniu, a nienaturalnie duże odstępy pomiędzy komórkami nabłonka jelita cienkiego umożliwiają przenikanie do krwi substancji antygenowo czynnych lub toksycznych. Przenikające do krwioobiegu nieprawidłowo duże cząsteczki działają niekorzystnie na wiele organów i tkanek: skórę, mięśnie, stawy, narządy wewnętrzne oraz mózg. 

Specyficzne chemioterapeutyki korelują ze zwiększoną częstością występowania działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego – odnotowano częstość aż 40% u pacjentów otrzymujących standardową dawkę chemioterapii i 100% u pacjentów otrzymujących chemioterapię w dużych dawkach. Ponadto oszacowano, że częstość występowania przewlekłych zaparć i biegunki po leczeniu wśród osób, które przeżyły raka, wynosi aż 49%, przy czym epizody utrzymują się do 10 lat po zaprzestaniu leczenia. Mimo że nabłonek przewodu pokarmowego ma zdolność do regeneracji (przykładowo poprzez produkcję kwasu masłowego, który odżywia komórki nabłonka jelit), proces ten nie zawsze przebiega wystarczająco sprawnie i wydajnie.

Chemioterapeutyki dożylne a składniki pożywienia

Leki chemioterapeutyczne podawane dożylne nie podlegają efektowi pierwszego przejścia (ang. first pass effect), czyli nie przechodzą przez wątrobę, co znacznie ogranicza ryzyko wystąpienia ewentualnych interakcji farmakologicznych. Poza tym nie są transportowane przez układ pokarmowy, gdzie mogłyby podlegać szeregowi interakcji ze składnikami pożywienia, a poza tym nie wpływają bezpośrednio niszcząco na śluzówkę. W przypadku podania dożylnego (jednorazowego – tzw. bolusa lub wlewu – tzw. infuzji) faza wchłaniania leku nie występuje, a lek po wchłonięciu ulega dystrybucji z wydajnością równą 100%, czyli odwracalnemu procesowi przechodzenia z krwi do narządów czy innych tkanek organizmu. 

Mimo że ryzyko wystąpienia interakcji leków podawanych dożylnie jest niewielkie, nie oznacza to, że nie występuje w ogóle. Leki te podlegają metabolizmowi w wątrobie przez specyficzne enzymy z rodziny cytochrompów P450, które metabolizują również składniki pożywienia. Przykładem może być doksorubicyna przeznaczona do stosowania w stanach nowotworowych: płuc, piersi, jajnika, pęcherza moczowego, tkanek miękkich u dorosłych , mięsaków, chłoniaków czy białaczek. Doksorubicyna jest metabolizowana przez cytochrom P450 (CYP450) – CYP3A4 i stanowi substrat dla białka transportującego glikoproteiny P (Pgp). Skojarzone stosowanie inhibitorów CYP450 i (lub) Pgp może prowadzić do zwiększenia stężenia doksorubicyny w osoczu, a tym samym zwiększenia toksyczności, natomiast jednoczesne stosowanie induktorów CYP450 może powodować zmniejszenie stężenia doksorubicyny w osoczu i ograniczać skuteczność leczenia. Składnikami żywności, które również są metabo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy