Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kontrowersje w naturoterapii

2 lipca 2018

NR 7 (Czerwiec 2018)

Komplementarne leczenie fibromialgii

705

Nazwa „fibromialgia” pochodzi od łacińskiego słowa fibra (włókno) i greckich słów myo (mięsień) i algos (ból), stąd termin ten dosłownie oznacza „ból mięśni i włóknistych tkanek łącznych”. Fibromialgia związana jest więc z uogólnioną dolegliwością bólową mięśni, więzadeł i powięzi. Ze względu na brak specyficznych parametrów jest stosunkowo rzadko rozpoznawalnym w Polsce problemem zdrowotnym. Jak więc ją leczyć?

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jakie czynniki wywołują fibromialgię?
  • Na czym polega komplementarne leczenie fibromialgii?
  • Jakie zabiegi są niewskazane w terapii fibromialgii?

Uważa się, że dochodzi w niej do nadwrażliwości na ból (tzw. centralnego uczulenia), w związku z czym spotyka się ją u osób wrażliwych, u których ból pojawia się zwykle znacznie szybciej niż u osób z przeciętnej populacji (przekroczona granica bólu).
Fibromialgia jest w naszym kraju stosunkowo rzadko rozpoznawalna, diagnozuje się ją jednak często w krajach zachodnich i Stanach Zjednoczonych (także u młodzieży nadpobudliwej i żołnierzy wojen z Iraku i Afganistanu). Jeszcze około 10 lat temu był to temat omal nieznany wśród reumatologów w Polsce, w tym akademickich. 

POLECAMY

Objawy fibromialgii

Fibromialgia nazywana jest zwykle „reumatyzmem tkanek miękkich”, „reumatyzmem mięśniowym”, „zapaleniem włóknistym”, „reumatyzmem psychogennym” czy „neurastenią”. Uważana jest za niesprawność, charakteryzującą się przewlekłym, uogólnionym bólem i zwiększoną reakcją bólową na ucisk, a także długotrwałym zmęczeniem, problemami ze snem i z pamięcią. Niektóre osoby zgłaszają również problemy jelitowe (zespół jelita drażliwego) lub z pęcherzem (niemożność trzymania moczu) oraz drętwienie i mrowienie kończyn i problemy krążeniowe. Większość chorych wspomina tzw. fibromgłę – dotyczącą problemów z koncentracją, krótko- i długoterminową pamięcią, przeciążenia poznawczego, zagubienia i związaną z nią panikę. W fibromialgii znaleziono tzw. czułe punkty (tender points) lub punkty spustowe, szczególnie wrażliwe na dotyk, które umiejscowione są w różnych miejscach ciała. Takich punktów odkryto osiemnaście.

Osoby cierpiące na fibromialgię są szczególnie wrażliwe na dźwięki, hałas, jaskrawe światło i na obecność różnych drażniących je substancji w bieliźnie, kosmetykach, powietrzu, meblach czy np. smogu elektromagnetycznym (telefony, laptopy), co objawia się zaburzeniami dermatologicznymi. Nasilają się symptomy świądu skóry, uczucie palenia czy podrażnienia jej z zaczerwienieniem skóry lub bez niego. Najmniejszy nacisk na skórę może też powodować ból. Niektóre osoby są również wrażliwe zarówno na zmiany temperatury, jak i na nadmierne zatłoczenie i konieczność konfrontacji z innymi ludźmi.

„Zespół centralnego uczulenia”

Przyczyna fibromialgii nie została dokładnie określona, choć istnieją dziesiątki prac naukowych na ten temat. Uważa się, że powodują ją czynniki zarówno genetyczne, jak i środowiskowe. Co do czynników środowiskowych, to mogą one obejmować stres psychiczny, traumy i przebycie niektórych infekcji. Ból wydaje się jednak wynikać z procesów zaburzenia przetwarzania sygnałów w ośrodkowym układzie nerwowym, a stan ten określa się jako „zespół centralnego uczulenia”.

American College of Rheumatology uważa fibromialgię za „funkcjonalny zespół somatyczny”, natomiast Komisja Reumatologów Europejskich – „za zaburzenie neurobiologiczne”. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD) wymienia fibromialgię w „chorobach układu mięśniowo-szkieletowego i tkanki łącznej” jako funkcjonalny zespół somatyczny, a nie zaburzenie psychiczne. Chociaż zaburzenia psychiczne i niektóre fizyczne problemy są często współistniejące z fibromialgią – szczególnie lęki, depresja, zespół jelita drażliwego i objawy przewlekłego zmęczenia – ICD stwierdza, że powinny być one diagnozowane oddzielnie. W świecie całościowego podejścia do człowieka wydaje się to mało zrozumiałe, szczególnie że każdy z narządów i układów funkcjonuje dla całości, a nie części.

Jeśli dochodzi do rozpoznania fibromialgii, to dotyczy ona zwykle kobiet w wieku 40–50 lat, choć ostatnio diagnozuje się ją u osób różnej płci, czasem też młodszych. Często bywa tak, że w Polsce u pacjenta diagnozuje się inną chorobę, a gdy ten pojedzie za granicę na konsultację, lekarz rozpoznaje fibromialgię.

Ból i ograniczenie sprawności

Zwykle kojarzy się fibromialgię z fizycznym bólem, choć tej dolegliwości nie można przypisać jedynie tego wymiaru. Jest to szczególnie istotne w diagnostyce różnicowej, gdyż np. przewlekłe dolegliwości bólowe dotyczą wielu schorzeń zwyrodnieniowych narządu ruchu. W niektórych przypadkach ból może tam prowadzić do ograniczenia samodzielności i zmiany dotychczasowej aktywności, bywając przyczyną różnego stopnia niesprawności. Tymczasem w fibromialgii, jak dotychczas, nie opisano żadnych zmian zwyrodnieniowych, choć sprawność w niej wydaje się w wielu sytuacjach wyjątkowo ograniczona.

Podobnie jak w chorobie zwyrodnieniowej stawów, także w fibromialgii dochodzi do niezapalnego ograniczenia zakresu ruchomości okolic okołostawowych, choć bóle występują także w mięśniach poprzecznie-prążkowanych na całej ich długości. Tymczasem przyczyna w fibromialgii jest zupełnie inna i w żadnej sytuacji nie dotyczy urazów ani zużycia ruchomych elementów, a raczej narastających napięć.

Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu podkreśla subiektywność tego odczucia i jego związki z emocjami. Z tego też powodu nie sposób pominąć terapii psychologicznej u pacjentów z tak przewlekłym bólem, jak w fibromialgii. Ból w fibromialgii jest ściśle związany z nagromadzonymi napięciami i emocjami, dlatego też pominięcie sfery psychologicznej terapii nie przynosi pożądanego efektu. Dotyczy to szczególnie redukcji poziomu lęku, przeciwdziałania poczuciu bezsilności i frustracji oraz uczenia się funkcjonowania mimo odczuwanego bólu. 

O tego rodzaju terapii psychologicznej napiszę innym razem. Tutaj pragnę się skupić na rehabilitacji ruchowej (kinezyterapii) i fizykoterapii. One obydwie są jakby sprzężone ze sobą i wyjątkowo istotne w zatrzymaniu fibromialgii, uwalnianiu już istniejącego napięcia z tkanek miękkich oraz obronnego napięcia mięśni jako ochrony przed bólem, a stąd cofania ich i przywracania normalnej sprawności ciała. Istnieje wiele użytecznych technik rehabilitacyjnych, ponieważ wszystkie dotknięte problemem tkanki włókniste, mięśnie, ścięgna, więzadła i inne tkanki łączne, potrzebują być rozluźnione.

Profesor John Sarno z Wydziału Rehabilitacji Uniwersytetu Nowojorskiego w swojej książce Mind & Body Prescription uważa, że fibromialgia nie jest chorobą, a bólowym zespołem napięciowym, który kumulował się przez lata. Z tego też powodu wymaga specyficznego – a więc całościowego – podejścia do procesu jego uwalniania, obejmującego rehabilitację nie tylko ruchową, ale przede wszystkim psychologiczną. Obydwie mają iść ze sobą w parze. Ta ostatnia – rehabilitacja psychologiczna – jest szczególnie niezbędna w zrozumieniu swoich reakcji emocjonalnych i wzorców zachowań, często pochodzących z dzieciństwa, wytworzonych jako reakcje obronne na zaistniałe sytuacje, wymuszane przez dorosłych na dziecku. Stały się one reakcją przetrwania, zatrzymaniem emocji bez ich wyrażenia i wytworzeniem mechanizmów obronnych, aby przeżyć. Te wzorce i zachowania wymagają powtórnej weryfikacji dla zrozumienia ich zaistnienia i zmiany ich na bardziej zdrowe, służące sobie i wyrażaniu siebie w zdrowy sposób. Dzięki temu następuje odblokowanie długotrwale gromadzonych napięć w ciele i powrót do prawidłowego funkcjonowania.

Fibromialgia jest bowiem związana z lękiem, stresem, strachem, w konsekwencji zaś z wytwarzanym napięciem, a także z perfekcjonizmem – jako mechanizmem przetrwania. 

Terapia jedynie indywidualna

Ze względu na uporczywość bólu i jego narastanie, a także zmienność jego jakości każdego dnia i nieprzewidywalność, osoby cierpiące na fibromialgię, pragnąc uniknąć jego nasilania, tworzą kolejne wzorce zachowań, prowadzące do utrwalania się niewłaściwych nawyków, szczególnie nieużywania pewnych grup mięśniowych czy wręcz ograniczania wszelkich form ruchu. Ruch jest jednak w fibromialgii absolutnie niezbędny, niemniej wymaga aktywnego udziału samego pacjenta. Dotyczy to wyjątkowo pogłębionej obserwacji siebie, aby zauważyć, kiedy ból się nasila, a kiedy spowalnia. Ta świadomość siebie jest konieczna w jakiejkolwiek formie zastosowanej przez rehabilitanta kinezyterapii. Pacjent bowiem musi czynnie reagować na każdą aktywność osoby rehabilitującej, aby ta mogła dokonywać korekt w swoim postępowaniu, podobnie jak dostosować je do indywidualnej osoby.

W fibromialgii nie ma zbiorowej rehabilitacji i przepisanych takich samych zabiegów dla wszystkich. Jest to podejście absolutnie błędne. Cierpimy bowiem indywidualnie i każdy ból w fibromialgii jest dla każdej osoby specyficzny, podobnie jak jego reakcje obronne. Tylko wtedy może zaistnieć współpraca rehabilitanta z pacjentem, a dzięki temu może sukcesywnie następować uwalnianie napięć i zmniejszanie reakcji bólowych. Pojawiają się one bowiem jako strach przed intensywnym bólem i pacjent sam sukcesywnie napina okoliczne mięśnie lub przestaje ich używać, aby uniknąć cierpienia. Dzięki własnej obserwacji jest on w stanie zrozumieć swoje zachowania i zacząć współdziałanie z tym, co powoli wprowadza rehabilitant, lub zapoczątkować korekty w jego oddziaływaniach, gdyż mogą powodować dodatkowy ból. Podstawową zasadą jest nieprzekraczanie granicy bólu, a wykonywanie ćwiczeń, prowadzących do granicy bólu, aby nie nasilić dolegliwości i nie zablokować motywacji pacjenta do usprawniania siebie.

Leczenie holistyczne

Niektóre badania naukowe proponują, aby nie kategoryzować fibromialgii jako choroby somatycznej czy zaburzenia psychicznego, ale stosować wielowymiarowe podejście, uwzględniające zarówno objawy somatyczne, czynniki psychologiczne, jak i stresory psychospołeczne i subiektywne przekonania, dotyczące samego siebie i źródła swoich problemów. Właśnie tego rodzaju podejście zaczynają stosować pojawiające się coraz częściej (jednak stale rzadkie) ośrodki holistycznego wsparcia. Wszystko ma się odbywać równolegle, niemniej to pacjent jest weryfikatorem tego, co działa w jego przypadku.

Ze względu na brak pewności co do patogenezy fibromialgii w klasycznym podejściu nie ma powszechnie akceptowanej procedury, stąd obecne metody koncentrują się na leczeniu objawów w celu poprawy jakości życia. Coraz częściej wykorzystuje się jednak interdyscyplinarne terapie i strategie leczenia, opierające się na integrowaniu farmakologii i metod niefarmakologicznych. Na początek lekarze holistyczni zazwyczaj zalecają zmianę stylu życia i inne niefarmakologiczne metody leczenia. Proponowane pacjentom plany leczenia komplementarnego obejmują zarówno leki i suplementy, jak i edukację, ćwiczenia aerobowe i różne formy terapii behawioralnej. Stają się one skuteczne dla coraz większej liczby pacjentów i nie tylko pozwalają im na łagodzenie bólu i innych objawów, ale także umożliwiają stałe polepszanie jakości życia i zdrowia. Jest to szczególnie ważne w umocnieniu pacjentów w poczuciu własnej sprawczości. Rehabilitacja w przypadku fibromialgii jest elementem procesu leczenia, a jej celem jest przywrócenie funkcji utraconych w wyniku narosłych przez lata napięć i powrót do prawidłowych mechanizmów ruchu. Metody rehabilitacji obejmują: zabiegi manualne, związane z oddziaływaniem poprzez ruch, wykonywane bezpośrednio przez rehabilitanta, oraz ćwiczenia gimnastyczne (gimnastykę) – przez pacjenta. Uzupełnia się to również o fizykoterapię. 

Kinezyterapia i fizykoterapia

Celem kinezyterapii w fibromialgii jest przywrócenie pacjentowi całkowitej lub częściowej sprawności fizycznej. Ćwiczenia nie tylko wpływają na poprawę zakresu ruchomości stawów, ale również prowadzą do rozciągania mięśni (więzadła, powięzi), skurczonych na skutek napięcia i stresu (lęku), a przy tym poruszenia zastygłych emocji w przestrzeniach międzymięśniowych, co prowadzi do normalizacji napięcia i odzyskiwania siły mięśni. Wykonywane systematycznie każdego dnia, nawet w minimalnym zakresie, po dokładnej obserwacji siebie, gdzie pojawia się ból, przynoszą poprawę wydolności w czynnościach codziennych i zmniejszenie ryzyka zaostrzeń. Regularne ćwiczenia są niezbędne, aby zminimalizować wiele objawów, a ponadto mają uruchomić w pacjencie motywację do ich wykonywania i przekraczania własnych barier ruchowych, emocjonalnych i mentalnych. Istnieją udokumentowane dowody na to, że ćwiczenia fizyczne poprawiają zarówno ogólną kondycję, jak i jakość snu (problemy ze snem są szczególną bolączką osób z fibromialgią, którym trudno uleżeć w jednej pozycji, a dodatkowo usnąć, będąc stale konfrontowanymi z bólem).

Ćwiczenia mogą więc zmniejszyć ból i znużenie, a wiele z nich ma zbawienny wpływ na układ krążenia i nerwowy. Stosuje się też coraz częściej ćwiczenia w wodzie, np. kąpiele termalne czy kąpiele w basenach z solanką. Mają one wyjątkowo korzystny wpływ na likwidowanie napięć mięśniowych, odciążają kręgosłup i stawy obwodowe, poprawiają koordynację ruchową oraz wpływają pozytywnie na samopoczucie, zmniejszając napięcia i stres.

Kolejnym rodzajem zabiegów z zakresu rehabilitacji, ważnym w fibromialgii, jest fizykoterapia. Polega ona na oddziaływaniu na organizm bodźców fizykalnych, co ma znaczący wpływ na uruchomienie błon komórek, lepszy przepływ elektrolitów oraz oddziaływanie na próg pobud-
liwości zakończeń nerwowych czy komórek, niezbędnych do skurczu. W efekcie zabiegów dochodzi do zmian przepuszczalności drobnych naczyń krwionośnych, a także do modyfikacji poziomu hormonów. Efekt leczniczy prowadzi do czynnościowego przestrojenia nerwowego układu wegetatywnego w kierunku przewagi przywspółczulnej.

Takiego rodzaju bodźcami fizykalnymi mogą być np. zabiegi manualne czy przy wykorzystaniu przyrządów, oparte na masażu, użyciu temperatury (lampa solux), krioterapii, okładów (np. parafiny czy borowiny) bądź prądów różnego rodzaju. Mają one duże znaczenie wspomagające w normalizacji napięć mięśniowych i ograniczania dolegliwości bólowych. Niektórzy z lekarzy zalecają biostymulację laserową oraz zabiegi z dziedziny elektrolecznictwa i hydroterapii. 

Zabiegi przynoszące wyjątkowe korzyści w fibromialgii

Warto zwrócić szczególną uwagę na zabiegi korzystne w fibromialgii, które przetestowałam na sobie i używam ich w profilaktyce i promocji zdrowia, gdy tylko mam okazję korzystać z rehabilitacji (np. wyjazdy do uzdrowisk): 

  • Leczenie zmianami temperatury
    Zabiegi cieplne w środowisku wodnym charakteryzują się mechanicznym oddziaływaniem (ciśnienie, masaż wodny) i przygotowują do ćwiczeń leczniczych w odciążeniu i w obciążeniu. Jest to wyjątkowo istotne w planowaniu zabiegów indywidualnych, szczególnie w uzdrowiskach, gdzie powinny być one wykonywane w odpowiedniej kolejności, a nie jak wypadło w wirtualnym grafiku. Inaczej nie ma to sensu, gdyż właśnie właściwa kolejność pozwala na osiągnięcie efektu w leczeniu długotrwałych problemów bólowych i likwidowaniu napięć. Nagrzewanie daje efekt przeciwbólowy, polegający na rozluźnieniu napiętych mięśni oraz ułatwieniu usuwania toksycznych metabolitów, zgromadzonych w tych przestrzeniach. Warto jednak obserwować siebie, aby nie wywołać uczynnienia utajonych wewnątrz organizmu infekcji czy podwyższenia przepuszczalności ścian naczyń krwionośnych. Nagrzewanie jest więc przeciwwskazane we współistniejących innych problemach, np. przy niewydolności krążenia i u pacjentów z żylakami.
  • Zabiegi przy użyciu zimna – krioterapii
    Zabiegi tego rodzaju mają znaczący wpływ na zmniejszenie uwalniania mediatorów bólu i przewodnictwa we włóknach nerwowych, a to jest ważny efekt, szczególnie w przypadku fibromialgii. Wywołują one odruchy wegetatywne w centralnym układzie nerwowym, działając stymulująco na cały organizm, jako bodziec do przywracania harmonii. Z reguły powinny być wykonywane, zanim pacjent pójdzie na gimnastykę lub będzie poddany biernej kinezyterapii. Są (szczególnie krioterapia ogólna) preludium do rehabilitacji ruchowej.
  • Zabiegi manualne – typu masaże
    Przeciwbólowe efekty masażu znane są od tysięcy lat. Zróżnicowane techniki masażu ręcznego stanowią ważny sposób oddziaływań leczniczych w medycynie pochodzącej z różnych krajów, i to zarówno Wschodu, jak i dalekiego Zachodu. Współczesna rehabilitacja wykorzystuje do masażu również wyspecjalizowane urządzenia na sucho i mokro. Masaże polepszają ukrwienie tkanek i rozluźnienie mięśni, a także oddziałują na ośrodkowy układ nerwowy. Nie bez znaczenia jest psychologiczny efekt samej formy masażu, tak jak wszelkich okoliczności towarzyszących temu procesowi (muzyka, olejki eteryczne czy masowanie olejami, np. w masażach ajurwedyjskich). 
  • W mojej osobistej praktyce skorzystałam z różnego rodzaju masaży, zaczynając od klasycznej ich formy, poprzez masaże Mauri, Loomi Loomi, aż po Ayurwedę. W masażach klasycznych wyeliminowałam z procesu oklepywanie, które wzmacnia bóle w fibromialgii i zniechęca do ich kontynuowania. Jeśli masażysta dostosuje się do prośby pacjenta i skupi na delikatnym rozmasowywaniu (nie siłowym) poszczególnych odcinków mięśni, efekt tego rodzaju pracy staje się korzystny dla pacjenta. Jednakże uważam, że najefektywniejsze w moim przypadku okazały się polinezyjskie masaże Mauri i Loomi Loomi, przy towarzyszącej im muzyce. Masażysta używa całych swo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy