Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych , Otwarty dostęp

24 czerwca 2020

NR 19 (Czerwiec 2020)

Leczenie chorób infekcyjnych przebiegających z zajęciem układu nerwowego na przykładzie boreliozy

174

Borelioza, inaczej choroba z Lyme, to odzwierzęca choroba zakaźna przenoszona przez kleszcze. Jej czynnikiem sprawczym jest bakteria – krętek z rodzaju Borrelia. Nazwa choroby pochodzi od miejscowości w Stanach Zjednoczonych, New Lyme i Old Lyme, w stanie Connecticut, gdzie w 1977 roku opisano jej pierwsze przypadki. W Stanach Zjednoczonych za boreliozę odpowiada głównie szczep Borrelia burgdorferi (inaczej Borrelia sensu stricto), w Europie i na innych kontynentach Borrelia garinii, afzelii, lusitaniae (czyli Borrelia sensu lato) oraz Borrelia miyamotoi.

Początkowo boreliozę rozpoznawano głównie jako zapalenie stawów, poprzedzone rumieniem występującym na skórze, a następnie serię przypadków zapalenia stawów wśród młodzieży powiązano z ukąszeniami przez kleszcze. Wkrótce naukowcy stwierdzili, iż borelioza, podobnie jak znana od średniowiecza kiła, jest chorobą wieloukładową, która może dawać objawy ze strony różnych narządów i tkanek: skóry, serca, stawów i układu nerwowego. 
Po ukąszeniu kleszcza krętki boreliozy penetrują z tkanki podskórnej w głąb organizmu. Umożliwia to ich ruchliwa struktura i morfologia, która pozwala im pływać w lepkim podłożu. Reakcja chorobowa powodowana jest nie tylko przez sam patogen, lecz dużą rolę odgrywa w niej wywoływana przez niego odpowiedź immunologiczna, związana najczęściej z odpornością wrodzoną oraz kaskadą wydarzeń zapalnych, indukowana przez zakażenie. Bakteria boreliozy zmienia formy, przejawiając tzw. pleomorfizm. Spiralne krętki mogą przechodzić w trudniejsze do leczenia i bardziej oporne na antybiotyki postaci wewnątrzkomórkowe. Krętki mogą także spowalniać metabolizm i „zwijać się” w ciała okrągłe, zwane dawniej sporami – praktycznie są one niepodatne na działanie antybiotyków oraz na naturalne środki bakteriobójcze. Kolejną groźną formą pleomorficzną są biofilmy, rodzaj skomplikowanych kolonii składających się z bakterii chorobotwórczych, które w mukopolisacharydowej matrycy wraz z grzybami i wirusami formują trójwymiarowe struktury, wewnątrz których mikroby są chronione przed wpływem zewnętrznym środowiska. 

Należy pamiętać, że borelioza może być wikłana przez tzw. koinfekcje, wywoływane przez inne patogeny. Kleszcze przenoszą mikroby, takie jak Coxiella burnetti, Anaplasma phagocytophilum, gatunki Babesia, Ehrlichia chaffeensis, gatunki Rickettsia i gatunki Bartonella; mogą one wikłać przebieg choroby, nasilając zmiany zapalne w tkankach i odpowiedź immunologiczną. 
Zazwyczaj za pierwszy objaw boreliozy uważa się koliste zaczerwienienie wokół miejsca wkłucia, czyli tzw. rumień wędrujący, jednak występuje on jedynie u ok. połowy pacjentów, zatem brak rumienia nie oznacza, iż do zakażenia nie doszło. W pierwszym stadium objawy boreliozy przypominają grypę – pojawia się gorączka, osłabienie, bóle mięśni i głowy oraz dreszcze. W późniejszych stadiach występują objawy układowe. Borelioza może zaatakować każdy organ, najczęściej jednak wywołuje zapalenie stawów, serca i układu nerwowego.

POLECAMY

Neuroborelioza 

Neuroborelioza jest jedną z najtrudniejszych do rozpoznania postaci zakażenia. Objawy są niecharakterystyczne i mogą imitować inne schorzenia. Neuroborelioza może pojawić się już we wczesnym etapie rozsiewu zarazków w organizmie i przebiegać z zajęciem nerwów obwodowych lub centralnego układu nerwowego (CUN). Objawy obwodowe to najczęściej zapalenia korzeni nerwowych (zespół Bannwartha) i pojedynczych nerwów, w tym nerwu twarzowego (porażenie Bella), objawiające się osłabieniem i paraliżem mięśni twarzy, z niedomykalnością powieki i opadaniem kącików ust. Częste są także bóle odcinka krzyżowo-lędźwiowego czy korzeniowe zespoły bólowe splotu barkowego. Niecharakterystyczne objawy towarzyszące boreliozie, takie jak: zaburzenia widzenia, słuchu, połykania oraz zaburzenia czucia, najczęściej wiążą się z zajęciem nerwów obwodowych, choć mogą także być wynikiem oddziaływania kaskady wydarzeń zapalnych na CUN. W niektórych przypadkach w przebiegu choroby może dojść do zapalenia opon mózgowych, mózgu i rdzenia kręgowego. 
Nieleczona neuroborelioza może też się także objawiać postępującymi zaburzeniami funkcji poznawczych i pamięci, czyli postępującą encefalopatią, skutkującą przewlekłym uszkodzeniem mózgu. 
Naukowcy coraz częściej podejrzewają, iż czynnik infekcyjny, w tym borelioza, może odgrywać rolę w chorobach neurodegeneracyjnych, takich jak stwardnienie zanikowe boczne (ALS), stwardnienie rozsiane (SM), choroba Alzheimera (AD), choroba Huntingtona (HD) i choroba Parkinsona (PD). Coraz częściej podkreśla się rolę zapalnych czynników zakaźnych w zaburzeniach neurorozwojowych, do których należą zaburzenia ze spektrum autyzmu, zespół nadpobudliwości psychoruchowej, dysleksja i inne. Wiedza ta ciągle budzi kontrowersje, jednak coraz więcej badaczy podkreśla, iż przewlekłe zakażenia OUN wywołane przez choroby odkleszczowe mogą prowadzić do uszkodzeń komórek neuronalnych, czyli neurodegeneracji – działając na tkanki bezpośrednio lub aktywując kaskadę cytokin. W tym drugim przypadku zmiany mogą zachodzić w miejscu odległym od bezpośredniego zakażenia. Coraz częściej podkreśla się rolę różnorodnych czynników zakaźnych, w tym boreliozy, w chorobach neurorozwojowych. Zakażenia mogą przez różne mechanizmy powodować dysfunkcję OUN i postępujące niszczenie komórek neuronalnych. Pierwsza fala cytokin może zostać aktywowana już na wczesnym etapie penetracji zarazka w głąb organizmu gospodarza. Wrodzony układ odpornościowy gospodarza już w pierwszych godzinach infekcji wyzwala odpowiedź organizmu. Procesy zapalne mogą też prowadzić do nadmiernej aktywacji komórek mikrogleju mózgowego. W OUN komórki mikrogleju są reprezentantami układu immunologicznego. Z jednej strony pełnią one istotną rolę ochronną dla neuronów, wspomagając procesy neuroregeneracji i mielinizacji, jednak nadmiernie aktywowany mikroglej produkuje również cytokiny prozapalne, których wpływ na otaczające komórki nie wiąże się z ich destrukcją. Odpowiednio, aktywacja komórek glejowych prowadzi do wytwarzania cząsteczek cytokin i chemokin, które są związane z odpowiedzią zapalną. W szczególności udokumentowano, że neurony są również w stanie wytwarzać cząsteczki związane z odpowiedziami układu odpornościowego. Procesy zapalne mogą też prowadzić do nadmiernej aktywacji komórek mikrogleju mózgowego. W OUN komórki mikrogleju są reprezentantami układu immunologicznego. W warunkach zdrowia pełnią one istotną rolę ochronną dla neuronów, wspomagając procesy neuroregeneracji i mielinizacji, jednak nadmiernie aktywowany mikroglej produkuje również cytokiny prozapalne, których wpływ na otaczające komórki może powodować ich destrukcję. 
Na skutek burzy cytokinowej związanej z procesem zapalnym dochodzi do rozwoju tzw. zachowań chorobowych. Jest to reakcja organizmu na infekcję i zapalenie, przejawiająca się w sferze behawioralnej, wegetatywnej, poznawczej i emocjonalnej. Może zatem dojść do zmian osobowości u osoby chorej, unikania kontaktów społecznych, wzmożonej drażliwości i nadpobudliwości, wreszcie – zaburzeń mowy, rozumienia, zaburzeń poznawczych i trudności w sferze społecznej (Dantzer, 2001; Dantzer, O’Connor, Freund, Johnson i Kelley, 2008). Coraz więcej dowodów z modeli zwierzęcych i badań klinicznych wskazuje, że to „zachowanie chorobowe” stanowi wysoce zróżnicowaną reakcję dostosowawczą w celu specyficznego zwalczania infekcji i promowania przeżycia (Dantzer i in., 2007; Hart, 1988). Prozapalne cytokiny IL-1 beta (IL-1β), IL-6 i TNF-α, które są uwalniane przez makrofagi podczas wczesnej wrodzonej odpowiedzi immunologicznej, odgrywają tu centralną rolę. Jest to reakcja kaskadowa – w odpowiedzi na czynnik zapalny obwodowy dochodzi do jej uruchomienia nawet w odległych tkankach. Peryferyjna odpowiedź immunologiczna, np. indukowana przez makrofagi, powoduje zwiększenie produkcji i uwalniania cytokin w OUN. Cytokiny mogą przekazywać sygnały do OUN różnymi drogami, w tym aktywować doprowadzające włókna błędne, które przekazują sygnały do wyższych ośrodków trzewno-czuciowych za pośrednictwem cząsteczek transportowych. W OUN sygnały z cytokin mogą być wzmacniane, wywierając istotny wpływ na metabolizm neuroprzekaźników, funkcje neuroendokrynne, plastyczność synaptyczną i zachowanie. Zachowanie chorobowe rozwija się, gdy układ odpornościowy jest aktywowany przez wzorce molekularne związane z patogenem. Jest to normalna odpowiedź biologiczna na infekcję i uszkodzenie komórek. Pomaga organizmowi zmobilizować obronę immunologiczną i metaboliczną w celu zwalczania niebezpieczeństwa. Jedną z form zachowania chorobowego jest depresja, która pojawia się, gdy reakcja zapalna jest zbyt intensywna i długotrwała lub proces zdrowienia jest niewystarczający. Przejście od choroby do depresji i psychozy odbywa się przez aktywację szlaku metabolizmu kinureniny, który prowadzi do tworzenia neurotoksycznych metabolitów kinureniny, zwłaszcza kwasu chinolinowego, agonisty receptorów N-metylo-D-asparaginianowych, który bezpośrednio odpowiada za degenerację neuronów. Na płaszczyźnie fizycznej pojawiają się objawy, takie jak splątanie, mgła umysłowa, zaburzenia mowy, rozumienia, snu, funkcji społecznych i wiele innych, które łatwo mogą być pomylone np. z objawami spektrum autyzmu u dzieci lub choroby Alzheimera u dorosłych. W niektórych przypadkach może się więc zdarzyć błędne postawienie diagnozy, a prawdziwym podłożem objawów jest tak naprawdę neuroborelioza. 
Zakażenie prowadzi do aktywacji procesów zapalnych i odpowiedzi immunologicznej gospodarza, co działa jak mechanizm obronny, a także powoduje uszkodzenie funkcji neuronalnych i żywotności gospodarza. Zgłoszono kilka patogenów bakteryjnych i wirusowych związanych z neurodegeneracją, takich jak wytwarzanie i złożenie nieprawidłowo sfałdowanych agregatów białkowych, stres oksydacyjny, niedobór procesów autofagicznych, synaptacje i śmierć neuronów. Mogą one działać w połączeniu z innymi czynnikami, takimi jak starzenie się, choroby metaboliczne i struktura genetyczna gospodarza. Ważnym czynnikiem nasilającym
procesy zapalne w organizmie są uwalniane z rozpadających się komórek bakteryjnych lipopolisacharydy (LPS), czyli fragmenty błony komórkowej bakterii, które pełnią rolę silnych neurotoksyn. Masowe uwolnienie lipopolisacharydów pod wpływem podania antybiotyków powoduje reakcję znaną w medycynie jako reakcja Łukasiewicza-Jarischa-Herxheimera. U pacjentów rozpoczynających leczenie antybiotykami mechanizm ten może być przyczyną silnych pogorszeń. 

Leczenie neuroboreliozy 

Leczenie neuroboreliozy jest bardzo skomplikowane i długotrwałe. Podstawę stanowią antybiotyki, często w formie dożylnej, podawane przez lekarza. Jednak nie zawsze są one skuteczne, ponadto samo leczenie antybiotykowe nie wystarcza, by przywrócić równowagę immunologiczną, doprowadzić do neuroregeneracji i odbudowy organizmu. W literaturze opisywany jest zespół postboreliozowy, który jest skutkiem pozostałych po infekcji borelią zaburzeń układu odpornościowego. Najlepsze skutki leczenia przynosi zatem połączenie medycyny akademickiej i naturalnej. Naturalne środki pomagają odbudować tkanki i złagodzić reakcje zapalne i autoimmunologiczne, a ponadto wspomagają leczenie antybiotykowe. 
W leczeniu boreliozy należy pamiętać o kilku elementach:

  • zastosowane preparaty bakteriobójcze muszą trafiać zarówno w formy wolnopływające boreliozy (krętki), jak i w formy wewnątrzkomórkowe, ciała kuliste i biofilm,
  • jednocześnie z prowadzeniem leczenia bakteriobójczego trzeba łagodzić reakcje zapalne i autoimmunologiczne, towarzyszące chorobie,
  • powinno się wspomagać drogi oczyszczania i usuwanie toksyn, powstałych podczas rozpadu komórek bakteryjnych,
  • podczas leczenia bakteriobójczego trzeba osłaniać jelita i wątrobę,
  • powinno się zwalczać stres oksydacyjny i regulować szlak zachowań chorobowych.

Zioła przydatne w leczeniu boreliozy

Według amerykańskiej organizacji CDC (Centers for Disease Control and Prevention) leczenie antybiotykami boreliozy jest efektywne w 80% przypadków, jednak 20% przechodzi w formę przewlekłą, w której antybiotyki nie pomagają. Należy przy tym pamiętać, że długotrwała antybiotykoterapia ma silne skutki uboczne. 
W ostatnich latach uwagę badaczy przyciąga zioło Stevia, które od lat znane jest jako bezpieczna substancja słodząca. Badacze oceniali potencjał przeciwdrobnoustrojowy wyciągów z całych liści stewii przeciwko różnym formom morfologicznym B. burgdorferi in vitro. Wstępne badanie różnych ekstraktów stewii wykazało, że skuteczność niektórych preparatów (Nutramedix Stevia, nalewka z całych liści w zawiesinie alkoholowej) dorównywała antybiotykom. 
Ważnym aspektem zwalczania biofilmów jest podawanie enzymów trawiących mukopolisacharydową macierz. Doskonale sprawdza się tu Serrapeptaza, która jest enzymem izolowanym z bakterii występujących w jedwabnikach. Od lat jest on stosowany w Japonii i Europie w celu zmniejszenia stanu zapalnego i bólu. 
W neuroboreliozie ważna jest regulacja mechanizmu zachowań chorobowych przez zmniejszenie wytwarzania kwasu chinolinowego z kinureniny. Wykorzystuje się tutaj aktywną formę witaminy B6, czyli pięciofosforan pirydoksyny (w skrócie P5P), która jest ko-faktorem enzymu 2,3-dioksygenazy indoloaminy (IDO). Wykazano, iż niskie poziomy witaminy B6 w jej aktywnej formie korelują z nasileniem ogólnoustrojowych stanów zapalnych. 
Istotna także jest stabilizacja komórek tucznych (mastocytów), które wyzwalają czynniki reakcji zapalnych, nasilające procesy neurodegeneracji. Wspomag...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy