Dołącz do czytelników
Brak wyników

Postępowanie w jednostkach chorobowych

9 grudnia 2019

NR 16 (Grudzień 2019)

Możliwości wykorzystania składników roślinnych jako składników bioaktywnych w profilaktyce Alzheimera

272

Aktualnie ma miejsce intensywny wzrost rozwoju nauk o zdrowiu, czego efektem są nowe metody leczenia interwencyjnego. Pomimo tego, w dalszym ciągu problemem są choroby, na które nie opracowano w pełni skutecznego leku. Dlatego w tym kontekście dużą uwagę zwraca się na profilaktykę i promocję zdrowia.

W obecnych czasach obserwuje się bardzo szybki rozwój procesu starzenia się społeczeństwa, a także wzrost liczby zachorowań na choroby neurodegradacyjne, do których należą choroba Alzheimera, choroba Parkinsona czy stwardnienie rozsiane. Jest to zespół postępujących zaburzeń układu nerwowego, w których trakcie dochodzi do utraty lub uszkodzenia komórek nerwowych. W populacji światowej cały czas odnotowuje się wzrost liczby osób cierpiących na tę grupę chorób.
Jak podają statystyki, liczba osób w Polsce po 60. roku życia, które zapadły na jedną z tych dolegliwości w 2005 roku wynosiła 5,9 miliona, natomiast prognozuje się, że w roku 2030 liczba ta wzrośnie nawet do ponad 9 milionów. W 2018 roku w USA w oficjalnych aktach zgonu odnotowano ponad 130 000 zgonów z powodu choroby Alzheimera, co czyni ją szóstą wiodącą przyczyną zgonów w Stanach Zjednoczonych i piątą wiodącą przyczyną zgonów wśród Amerykanów w wieku powyżej 65 lat. W latach 2000–2018 zgony wynikające z udaru mózgu, zmniejszyły się. To samo miało miejsce, jeśli chodzi o choroby serca i raka prostaty, tym samym zgony wywołane chorobą Alzheimera wzrosły aż o 145%. 
Obecnie choroby neurodegeneracyjne są jednymi z najczęściej występujących chorób wśród ludzi starszych, a medycyna nadal nie znalazła skutecznego leku zatrzymującego ich rozwój. Zmiany wywołane w mózgu w trakcie choroby na chwilę obecną są nieodwracalne (Colizzi i in. 2019, Dey i in. 2016).
Alzheimer jest diagnozowany także u osób w młodym wieku – jest on wywołany przez mutacje genetyczne. Znane są dwie postaci choroby Alzheimera: dziedziczna, zwana też rodzinną oraz sporadyczna. Większość przypadków zachorowań wywołuje postać sporadyczna, która nie występuje w rodzinie i rozwija się z reguły po przekroczeniu 65. roku życia. Z kolei postać dziedziczna wywołuje objawy Alzheimera u młodych osób, przed ukończeniem 65 lat. Może pojawić się nawet w wieku 20–30 lat. Ma ona zazwyczaj ostrzejszy przebieg niż choroba niezwiązana z dziedziczeniem. Charakter schorzenia jest autosomalny dominujący – oznacza to, że przynajmniej jeden z rodziców chorego cierpiał na Alzheimera. Znane są trzy geny (APP, PSEN 1 i PSEN 2), których mutacje wywołują kłopoty z pamięcią i zmiany związane z otępieniem. Najmłodsza osoba, u której pojawiły się objawy choroby ma 17 lat (Sivera i in., 2019). 

POLECAMY

OBJAWY CHOROBY

Do głównych objawów choroby Alzhaimera należą zaburzenia pamięci, problemy w mówieniu, zaburzenia orientacji, koncentracji czy trudności w skupieniu uwagi. Mogą wystąpić urojenia lub omamy, zmiany zachowania, depresja, niepokój, problemy ze snem, a także inne zaburzenia o podłożu neurologicznym (Dey i in., 2016).
Objawy, które mogą świadczyć o pojawiających się zmianach neurodegeneracyjnych to: kłopoty z pamięcią, które utrudniają codziennie funkcjonowanie, problemy z planowaniem lub rozwiązywaniem problemów, zmiany nastroju oraz osobowości, wycofanie z życia rodzinnego lub zawodowego, gubienie przedmiotów oraz problem w ich odnalezieniu, kłopoty w rozumieniu obrazów, kłopoty z pisaniem czy problemy z wykonywaniem prostych czynności w domu (Colizzi i in., 2019).

PRZEBIEG CHOROBY

W przebiegu choroby Alzheimera dochodzi w mózgach osób chorych do zaburzeń w funkcjonowaniu neuroprzekaźników, a także do zmian neuropatologicznych w strukturach mózgu. W wyniku zmian chorobowych dochodzi także do upośledzenia funkcji neuronów, a później do ich obumierania. Znaczenie w powstawaniu choroby przypisuje się także procesom zapalnym ośrodkowego układu nerwowego. A duży wpływ na jej rozwój ma też zjawisko stresu oksydacyjnego (Sivera i in., 2019).
Leczenie Alzheimera opiera się obecnie jedynie na metodach łagodzących objawy zaburzeń czynności układu nerwowego. Stosowane są leki objawowe, które niestety powodują również bardzo dużo skutków ubocznych. Dlatego trwają poszukiwania naturalnych substancji, których zastosowanie mogłoby wyeliminować negatywne skutki towarzyszące stosowaniu ich syntetycznych odpowiedników.
Udokumentowane jest, że sposób żywienia ma znaczny wpływ na rozwój i postęp choroby Alzheimera. Szczególnie naturalne przeciwutleniacze czy wielonienasycone kwasy tłuszczowe to składniki, które odgrywają znaczącą rolę. Żywność, szczególnie pochodzenia roślinnego, zawiera substancje biologicznie aktywne wykazujące właściwości inhibicji enzymów odpowiedzialnych za funkcjonowanie neuroprzekaźników, co ma znaczenie zarówno w zapobieganiu, jak i w leczeniu. Dlatego dobrym trendem w technologii żywienia jest poszukiwanie nowej żywności zawierającej składniki prozdrowotne (Kobus-Cisowska i in., 2019a).
Do surowców roślinnych, z których wyizolowano związki o działaniu wspomagającym leczenie neurodegeneracji, należą między innymi: przebiśnieg (Galanthus nivalis L.) – z jego bulwy wyizolowano alkaloid galantaminę, miłorząb japoński (Ginkgo biloba L.) – zawierający ginkgolidy, szałwia lekarska (Salvia officinalis L.) – zawiera polifenole, kawa zawierająca kafeol, herbata, w której obecne są katechiny, a także melisa lekarska (Melissa officinalis L.), gdzie wyciąg z liści rośliny wykazał skuteczność w badaniach z udziałem zwierząt doświadczalnych.
Korzystne właściwości wykazano też w ostatnich badaniach na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu odnośnie nasion chia – określonych jako „superfood” oraz chmielu (Humulus lupulus L) (Kulczyński i in., 2019, Kobus-Cisowska i in., 2019a, Kobus-Cisowska i in., 2019b).

SZAŁWIA HISZPAŃSKA

Szałwia hiszpańska, inaczej zwana Chia, to rozłupnie, które posiadają wiele owalnych, malutkich nasion w kolorze białym, szarym oraz czarnym. Roślina ta pochodzi z terenów dzisiejszego Meksyku i Gwatemali, jednak bez problemu można ją znaleźć na półkach w lokalnych sklepach. Od tysiącleci wykorzystywana była kulinarnie oraz leczniczo przez Indian różnych szczepów. Chia była codziennym pożywieniem Azteków, wytwarzali oni z niej między innymi chleb oraz napoje. Wykorzystywali również olej z jej nasion, którym smarowano skórę, dodawano do leków, kosmetyków czy farb. Te małe nasiona zawierają wysoką wartość odżywczą, na którą składają się: korzystny profil kwasów tłuszczowych, zawartość błonnika, niezbędnych aminokwasów, witamin, składników mineralnych oraz wysoka zawartość naturalnych przeciwutleniaczy. Nasiona Chia nie zawierają glutenu, dlatego mogą być stosowane przez osoby chore na celiakię. Składają się one w 25–39% z tłuszczu, a dominujące w nich kwasy to takie, które muszą być dostarczone z pożywieniem, gdyż organizm ludzki nie jest w stanie sam ich syntetyzować. Kwas linolowy, który występuje w nasionach szałwii hiszpańskiej w znaczących ilościach ma udowodnione działanie przeciwzapalne, obniżające ciśnienie oraz przeciwzakrzepowe, a naturalne antyoksydanty wykazują silne działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, zapobiegają powstawaniu zakrzepów oraz mają znaczenie w profilaktyce chorób nowotworowych. Wykazują również właściwości inhibujące enzymy, takie jak butyrylocholinoesteraza i acetylocholinoesteraza, odgrywające rolę w mechanizmach powstawania zaburzeń neurodegeneracyjnych (Kobus-Cisowska i in., 2019 a).
Zawarte w nasionach szałwii hiszpańskiej witaminy przeciwutleniające: E, A, C, a także naturalne związki antyoksydacyjne, jak np. związki fenolowe czy flawonoidy są bardzo ważnym elementem neutralizowania stresu oksydacyjnego organizmu. Ich niedobór przyspiesza procesy starzenia, może też wpływać na zmiany związane z chorobą (Zettel i in., 2018).
Do czynników rozwoju Alzheimera należą między innymi nadciśnienie tętnicze oraz hipercholesterolemia (zwiększenie stężenia cholesterolu w osoczu). Badania wykazały, że suplementacja diety olejem z nasion szałwii hiszpańskiej wpływa na funkcję naczyń krwionośnych u królików z hipocholesterolemią. Natomiast króliki żywione dietą z dodatkiem oleju z chia miały zmniejszony poziom triacylogliceroli i zwiększony poziom kwasu alfa-linolenowego w surowicy. Dowiedziono również, że suplementacja olejem z szałwii hiszpańskiej wpływa na poziom angiotensyny II, co może być wykorzystane w leczeniu nadciśnienia tętniczego (Zettel i in., 2018). Związki zawarte w Chia hamują aktywność enzymów cholinoesteraz oraz ograniczają odkładanie się w mózgu złogów beta-amyloidu (peptyd o 36–43 aminokwasach, który decyduje o postępie choroby Alzhaimera).
Istnieje bardzo dużo możliwości kulinarnych, w których można użyć nasion Chia. Na sklepowych półkach znajdziemy między innymi: nasiona w naturalnej postaci, z których możemy przygotować wszelkiego rodzaju puddingi, dodać do wypieku domowego chleba czy winegretu własnej produkcji. Jeśli myślimy o pieczywie w czystej postaci, dostępna jest również mąka do wypieków (Zettel i in., 2018).

CHMIEL ZWYCZAJNY

Wspomniany wcześniej chmiel zwyczajny (Humulus lupulus L.), znany głównie jako składnik piwa to roślina, która także wykazuje silne właściwości prozdrowotne. Chmiel jest obecnie powszechnie uprawiany we wszystkich umiarkowanych regionach świata. W Polsce rośnie także dziko, a uprawianych jest kilka odmian chmielu zwyczajnego. Owoce chmielu to kuliste orzeszki o średnicy do 2 mm, od pomarańczowej do jasnobrązowej barwy, rozwijające się u podstaw łusek tworzących szyszkoształtny owocostan. Stosuje się go głównie w procesie warzenia piwa, ale także jako składnik niektórych suplementów, kosmetyków czy likierów.
Polska jest czwartym pod względem wielkości producentem chmielu w Unii Europejskiej oraz szóstym na świecie (wyprzedzają ją Stany Zjednoczone, Chiny, Niemcy, Czechy i Słowenia).
Szyszki chmielowe zawierają żywice, olejki eteryczne, związki lupulinowe, białka, polifenole, lipidy oraz woski. Na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu potwierdzono badaniami właściwości ekstraktów z szyszek uprawianych odmian chmielu (Magnum, Marynka i Lubelski), które wynikają z zawartości składników bioaktywnych, determinujących właściwości przeciwutleniające i aktywność wobec cholinoesteraz – enzymów odpowiedzialnych za rozwój chorób neurodegeneracyjnych. W innych badaniach chmiel był porównywany do konopi (Cannabis sativa). Właściwości przeciwutleniające chmielu i konopi są podobne, co wynika z tego, iż należą do tej samej rodziny biologicznej – Cannabaceae. Oprócz właściwości uspokajających chmiel i konopie mogą odgrywać inną istotną rolę terapeutyczną. Badania pokazują, że obie rośliny mają bogate właściwości przeciwbakteryjne.
Okazuje się, że pochodne prenyloflawonoidów z chmielu mają silne właściwości neuroregeneracyjne i neuroprotekcyjne w leczeniu mózgu, uszkodzenia rdzenia kręgowego i choroby Alzheimera. W innym badaniu dotyczącym aktywności neuronalnej ksantohumolu (związku flawonoidowego znajdującego się w szyszkach chmielu) młode i stare myszy były karmione dietą zawierającą preparat z chmielu, przez osiem tygodni. Wykazano różnicę w testach behawioralnych. Jedną z hipotez powstawania chorób neurodegeneracyjnych jest uszkodzenie neuronów przez aluminium. Oceniono wpływ suplementacji diety piwem na neurotoksyczność glinu. Według naukowców piwo skutecznie chroniło przed neurotoksycznym działaniem (Keskin i in., 2019). Właściwości są związane z zawartością chmielu w piwie. Badania in vitro i in vivo wykazały, że bioaktywne polifenole roślinne wiążą się z toksycznym amyloidem w korze mózgowej i zapobiegają jego odkładaniu. Związki o takich właściwościach obejmują kwas kawowy, katechinę, epikatechinę i galusan epigallokatechiny, kurkuminę, kwas ferulowy, kwas galusowy, kaempferol, kwercetynę mirycynową, resweratrol, rutynę i kwas rozmarynowy. Znajdują się one w ekstraktach chmielowych, a zatem wpływają one na aktywność hamującą AChE i BChE (Kobus-Cisowska i in., 2019b; Nuutinen i in., 2019). 
Wyniki badań wykazały szeroki potencjał prozdrowotny szyszek chmielu. Ten potencjał jest ściśle związany z zawartością kilku obecnych w nich związków biofunkcyjnych. W świetle badań możemy stwierdzić, że wyciągi z szyszek chmielu mają znacznie szerszy potencjał do wykorzystania w technologii żywności niż tylko do warzenia piwa. Z szyszek oraz liści chmielu można przygotować napary (Keskin i in., 2019, Nuutinen i in., 2019).
Dzięki tak dużej możliwości zastosowań, w aptece oraz w sklepach można znaleźć wiele produktów, które w swoim składzie zawierają szyszki chmielu – od suplementów w formie tabletek, po krople oraz syropy, kończąc na najbardziej znanym produkcie, jakim jest niewątpliwie piwo. Jednakże należy pamiętać o zachowaniu umiaru ze względu na zawartość alkoholu, a jako alternatywę do piwa wziąć pod uwagę przygotowanie aromatycznego naparu.
Podobne właściwości antyoksydacyjne, cytoprotekcyjne, antyapoptotyczne, przeciwzapalne, a także przeciwdegeneracyjne wykazano dla innych surowców roślinnych, takich jak przyprawy, zioła, herbata czy liście morwy. Najwyższa aktywność przypisywana jest związkom z grupy polifenoli (m.in. kwasowi ferulowemu, kwasowi chlorogenowemu, apigeninie, kwercetynie, rutynie, katechinom) czy terpenoidom (np. citralowi, citronelalowi), a także olejkom eterycznym, których źródłem są też pędy roślin iglastych, takich jak np. pędy sosny.

HERBATA

Herbata to liście krzewu herbacianego Camelia sinensis. Roślina ta wywodzi się z Indii, północnej Birmy i Chin, a jako pierwsi jej właściwości smakowe i lecznicze odkryli Chińczycy. Liście po zbiorze poddawane są takim procesom, jak skręcanie, suszenie czy fermentacja, co umożliwia uzyskanie herbat odpowiednio białych (składnikiem są tylko pączki i pierwsze listki z krzewu, niefermentowana), zielonych (niefermentowana), żółtych (częściowo fermentowana), czerwonych (fermentowana i dojrzewająca) oraz czarnych (fermentowana). Herbaty te różnią się smakiem, barwą i aromatem, ale także zawartością związków biologicznie aktywnych oraz działaniem na organizm. Herbata proponowana przez producentów zachęca tym bardziej, iż każdy może znaleźć swój indywidualny aromat czy kompozycję – również ze składnikami ziołowymi czy owocami. W literaturze najczęściej wskazuje się korzystne działanie herbaty zielonej. W licznych badaniach przeprowadzonych z udziałem zwierząt oraz doświadczeniach in vitro...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy