Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia

29 czerwca 2018

NR 7 (Czerwiec 2018)

Rola witaminy C w zapobieganiu infekcjom oraz poprawie stanu skóry

0 353

Przed Państwem kolejna odsłona witaminy C. Tym razem dowiemy się, kto powinien ją suplementować, aby uniknąć infekcji, a także jakie problemy skórne mogą świadczyć o niedoborze kwasu askorbinowego w tej tkance. Badanie poziomu witaminy C we krwi jest kosztowne, uzyskamy zatem wskazówkę, jak w prosty i tani sposób oszacować jej zawartość w organizmie.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Na jakie typy uszkodzeń skóry witamina C działa pozytywnie?
  • Jak witamina Cpoprawia działanie układu odpornościowego?
  • Jak i co suplementować, aby wyrównać niedobory witaminy C?

Witamina C a Uroda

Rzadko który organ naszego ciała jest tak wrażliwy i tak szybko uwidacznia niedobór witaminy C, jak skóra. Nic dziwnego, zważywszy, że aż 75% skóry właściwej stanowi kolagen. Skóra zawiera wysokie jej stężenia, które z jednej strony przyczyniają się do powstawania włókien elastycznych, a z drugiej – chronią przed niszczycielskim działaniem powstających pod wpływem takich czynników środowiska zewnętrznego jak np. promieniowanie UV wolnych rodników tlenowych. 

Pojawiające się u kobiet w dojrzałym wieku zmarszczki często są przyczyną gorszego samopoczucia, skłaniając je do wydawania częstokroć olbrzymich kwot pieniędzy na ich redukcję. Badania wskazują, że duże spożycie witaminy C przez kobiety w średnim wieku chroni przed zmarszczkami i suchością skóry, natomiast wysoka konsumpcja praktycznie jej pozbawionych tłuszczów nasyconych oraz węglowodanów (cukru) zwiększa ryzyko ich wystąpienia.

Wysoki poziom witaminy C w ciąży chroni także przed występowaniem rozstępów po porodzie, przy czym nie wykazano związku z przyrostem masy ciała, obwodem brzucha i wiekiem ciężarnej.

Dokładne mechanizmy działania witaminy C na wszystkie problemy skóry przedstawia poniższa tabela 1. 

 

Tab. 1. mechanizmy działania witaminy C na skórę      
Uszkodzenie Przyczyna Rodzaj uszkodzenia Dowód działania 
witaminy C
Oparzenia słoneczne Ekspozycja na UV Śmierć wszystkich komórek skóry, stan zapalny Wzrost stężenia witamin 
C i E w komórkach skóry 
poprawia odporność 
na promienie UV
Fotostarzenie Przewlekła ekspozycja 
na UV, palenie papierosów
Uszkodzenie kolagenu 
i macierzy, bardziej cienki naskórek
Zmniejszenie objawów starzenia wraz ze spożyciem warzyw i owoców 
Hiperpigmentacja Przewlekła ekspozycja 
na UV i stres środowiskowy
Nadmierna pigmentacja Duże spożycie warzyw 
i owoców poprawia koloryt skóry
Powstawanie zmarszczek Naturalne starzenie, UV, choroby Zmiana warstw skóry, pogorszenie kolagenu 
i włókien elastycznych
Zmniejszenie głębokości zmarszczek wraz 
z suplementacją witaminy C
Starzenie się skóry Naturalny proces, duża utrata masy ciała Utrata włókien elastyny i kolagenu, zmniejszenie warstw skóry Poprawa gęstości skóry wraz ze spożyciem warzyw
i owoców
Utrata kolorytu Naturalne starzenie się, ekspozycja na UV, choroby Zmniejszenie warstw skóry, utrata melanocytów lub zmniejszenie powstawania melaniny, utrata naczyń 
w skórze
Poprawa kolorytu skóry wraz ze spożyciem warzyw 
i owoców
Chropowatość naskórka Ekspozycja na UV lub chemiczne środki, 
ekstremalne temperatury, alergia, stan zapalny
Stratum corneum, 
uszkodzenia funkcji chroniącej przed 
wysychaniem
Witamina C zwiększa wytwarzanie komórek 
bariery tłuszczowej
Sucha skóra Leki, choroby, ekstremalne temperatury, ekspozycja 
na małą wilgotność i wiatr
Stratum corneum, 
uszkodzenie lipidów bariery i naturalnego czynnika
nawilżającego
Witamina C zwiększa wytwarzanie komórek 
bariery tłuszczowej
Nadmierne bliznowacenie, wytwarzanie bliznowców Nieefektywne gojenie się ran Funkcja fibroblastów, 
powstawanie kolagenu
i elastyny
Suplementacja witaminy C poprawia gojenie się ran, zapobiega powstawaniu bliznowców 
Złe gojenie się ran, gruba szorstka skóra Niedobór witaminy C Wszystkie funkcje skóry Niedobór witaminy C 
upośledza gojenie się ran
Stany zapalne skóry Zapalenie wywołane alergią i/lub autoagresją Integralność bariery skóry, zapalenie i opuchlizna Utrata bariery lipidów 
wraz z niedoborem 
witaminy C 

Trudno wyglądać atrakcyjnie będąc pozbawionym zębów. Okazuje się, że witamina C i tutaj pełni swą trudną do przecenienia rolę. Kiedy przebadano 10 930 dorosłych z Korei, osoby z niedostatecznym spożyciem witaminy C o 28% częściej chorowały na przyczyniające się do utraty zębów zapalenie przyzębia niż osoby, które pokrywały zapotrzebowanie na witaminę C. Niedobory witaminy C, przyczyniające się do rozwoju chorób przyzębia, występują także u pacjentów poddanych operacjom bariatrycznym typu gastric-bypass.

Witamina C a metabolizm żelaza

Gdy wspominamy o roli witaminy C w metabolizmie żelaza, większość osób kojarzy ją jedynie ze zwiększonym wchłanianiem tego pierwiastka. Natomiast kwas askorbinowy stymuluje syntezę ferrytyny – białka transportującego żelazo, chroni je przed rozpadem w wyniku enzymów, zapobiega wydostawaniu się żelaza z komórek. Reasumując – w warunkach fizjologicznych witamina C zaspokaja praktycznie całe zapotrzebowanie na żelazo w naszym organizmie, działając na wszystkich etapach jego transportu.

Witamina C a układ odpornościowy 

Nasz organizm niesłychanie oszczędnie gospodaruje swoimi zasobami – utrzymanie liczebnej armii żołnierzy w sytuacji pokoju jest nieekonomiczne, natomiast w przypadku wojny, jaką stanowi infekcja, mnoży ich liczbę – limfocytów – tysiąckrotnie, stosownie do liczby i rodzaju agresora.

Witamina C poprawia funkcjonowanie układu odpornościowego poprzez zwiększenie proliferacji (namnażania się) białych ciałek krwi oraz blokowanie drogi ich apoptozy, czyli przedwczesnej śmierci. Przyczynia się także do stymulacji produkcji interferonu – podstawowego narzędzia do walki z wirusami, a także zwiększa aktywność białych ciałek krwi – komórek „naturalnych zabójców”, limfocytów B i T. W przypadku infekcji niezwykle istotne jest wysłanie „żołnierzy” na linię frontu – witamina C pozytywnie wpływa na migrację i aktywność granulocytów, makrofagów i monocytów oraz tworzenie się niektórych klas immunoglobulin. Stężenie witaminy C ulega znacznemu obniżeniu podczas infekcji i stresu, natomiast przyjmowanie witaminy C w dawce do 1000 mg i cynku do 30 mg zmniejsza objawy i skraca czas trwania infekcji dróg oddechowych podczas przeziębienia. 
32 projekty badawcze wykazały, że suplementacja witaminą C w dawce poniżej 200 mg/dobę przez okres od 3 tygodni do 6 miesięcy nie miała wpływu na częstość występowania przeziębień w całej populacji, jednakże zredukowała o 40% częstość zachorowań na przeziębienia w populacji osób narażonych na stres psychiczny lub zimno. Metaanaliza 30 badań wykazała, że podaż witaminy C doprowadziła do skrócenia czasu trwania choroby u dzieci o 14%, a u dorosłych o 8%. Suplementacja witaminy C i cynku poprawia wyniki leczenia zapalenia płuc, biegunki i malarii, zwłaszcza u dzieci w krajach rozwijających się. Spożywanie przez ciężarne kobiety owoców i warzyw, bogatych w witaminę C, zmniejsza ryzyko infekcji górnych dróg oddechowych. Warto zwrócić uwagę, że do właściwego funkcjonowania naszego układu odpornościowego przyczyniają się też takie czynniki jak właściwy skład flory jelit, witamina D3, selen i inne.
Jednym z wykładników funkcji układu odpornościowego jest białko C-reaktywne (CRP) – marker stanu zapalnego. Im wyższy jego poziom, tym większy stan zapalny w organizmie, osiągając maksymalne wartości np. w sepsie. Jedno z badań wykazało, że 75% pacjentów otyłych miało poziom CRP ≥ 1.0 mg/L. U osób z podwyższonym poziomem CRP witamina C obniża go do wartości prawidłowych. Warzywa i owoce to źródła naturalnej witaminy C – u mężczyzn na każdy wzrost spożycia warzyw i owoców o 100 g, aż o 30% spadało ryzyko wzrostu CRP z poziomu niskiego do umiarkowanego i z poziomu umiarkowanego do wysokiego. 

Witamina C a tarczyca 

Tarczyca to niewielki gruczoł, wpływający na funkcje metaboliczne całego organizmu. Witamina C jest niezbędna do przebiegu oksydacyjnej degradacji tyrozyny – aminokwasu będącego prekursorem hormonów tarczycy. 

Suplementacja witaminą C poprawia parametry funkcji tarczycy u pacjentów z niedoczynnością tarczycy i zapaleniem błony śluzowej żołądka.

Witamina C a choroby przewodu pokarmowego 

Niewiele osób ma świadomość wpływu witaminy C na przemianę cholesterolu do kwasów żółciowych, a tym samym na ryzyko rozwoju chorób pęcherzyka żółciowego. Wysoki poziom witaminy C w surowicy krwi chroni kobiety przed chorobami pęcherzyka żółciowego – na każdy wzrost poziomu witaminy C o 27 µmol/L ryzyko choroby pęcherzyka żółciowego malało o 13%. Obserwacja 77 090 kobiet w wieku 37–64 lat z Nurses’ Health Study wykazała, że duże spożycie warzyw i owoców zmniejsza ryzyko cholecystektomii (usunięcia pęcherzyka żółciowego). Sama suplementacja kwasu askorbinowego również zmniejsza ryzyko chorób pęcherzyka żółciowego – u osób go przyjmujących zmienia się skład żółci i czas enukleacji („zawiązania kamienia”) z 2 dni w grupie bez witaminy C do 7 dni w grupie przyjmującej witaminę C.

Witamina C jest aktywnie wydzielana do soku żołądkowego. Terapia blokerami pompy protonowej (IPP – np. pantoprazol, lanzoprazol, omeprazol) obniża stężenie witaminy C w soku żołądkowym, prowadząc do wzrostu poziomów związków nitrozowych. Istnieją doniesienia, że IPP zmniejszają także biodostępność spożytej witaminy C, zwłaszcza u osób z infekcją Helicobacter pylori. Przyjmowanie preparatów z witaminą C zwiększa jej stężenie w soku żołądkowym, choć u osób z zapaleniem błony śluzowej żołądka nawet po suplementacji jej poziom jest niższy niż u osób zdrowych. 

Witamina C a kwas moczowy

Kwas moczowy stanowi końcowy produkt przemiany obecnych w pokarmach zasad purynowych. Za szczególnie bogate w puryny uznaje się m.in. podroby, owoce morza, cielęcinę, czerwone mięso, drób. Mało puryn zawierają warzywa strączkowe, natomiast nie znajdziemy ich w warzywach, owocach i orzechach. Podwyższone stężenie kwasu moczowego prowadzi do wytrącania się i osadzania jego kryształów, co prowadzi do rozwoju kamicy nerkowej i dny moczanowej, a także, według ostatnich doniesień, choroby zwyrodnieniowej stawów. Najnowsze badania wykazały wpływ witaminy C na zwiększone wydalanie kwasu moczowego z moczem. Gdy 184 ochotników przyjmowało 500 mg witaminy C lub placebo przez dwa miesiące, w grupie badanej wraz ze wzrostem stężenia kwasu askorbinowego w surowicy krwi znacznemu obniżeniu uległo stężenie kwasu moczowego. Inne obserwacje przyniosły podobne rezultaty. 20-letnia obserwacja wykazała, że mężczyźni suplementujący witaminę C w dawce od 1000 do 1499 mg/dzień mieli o 34%, a powyżej 1500 mg,  aż o 45% niższe ryzyko zachorowania na dnę moczanową. Warto zauważyć, że dieta DASH, oparta na dużym spożyciu warzyw, owoców, roślin strączkowych oraz orzechów, a niskim spożyciu mięsa w znaczny sposób obniża ryzyko dny moczanowej u mężczyzn. 

Badania wskazują, że choć u zwierząt znaleziono różnice w biodostępności witaminy naturalnej i syntetycznej, u ludzi nie stwierdzono tych odmienności i kwas L-askorbinowy działa w podobny sposób bez względu na jego pochodzenie .

Bezpieczeństwo stosowania witaminy C

Witamina C nawet w wysokich dawkach nie jest toksyczna. W przypadku dużego spożycia, kwas askorbinowy i jego metabolity są wydalane przez nerki. Duże spożycie może powodować biegunkę (hiper osmotyczną), która ustępuje po zaprzestaniu przyjmowania. Brak jest badań potwierdzających poważne działania niepożądane po podaniu doustnym. U osób chorych na anemię sierpowatą bardzo wysokie dawki (powyżej kilku gramów) mogą wywołać ostry kryzys komórek sierpowatych. 

Choć witamina C jest metabolizowana do szczawianów, spożycie jej w wysokich dawkach nie powoduje wzrostu ryzyka kamicy nerkowej, dzięki fizjologicznym mechanizmom w postaci regulacji absorpcji z przewodu pokarmowego, reabsorpcji w kanalikach nerkowych oraz limitu przetwarzania kwasu askorbinowego do szczawianów. Pacjenci z nawracającą kamicą nerkową oraz pacjenci z niewydolnością nerek powinni ograniczyć przyjmowanie witaminy C
do 100 mg/dzień.

Witamina C nawet w wysokich dawkach nie jest toksyczna. W przypadku dużego spożycia, kwas askorbinowy i jego metabolity są wydalane przez nerki. 

Duże badanie Harvard Prospective Health Professional Follow-Up Study wykazało, że grupa spożywająca najwięcej witaminy C (więcej niż 1500 mg/dzień) miała niższe ryzyko powstania kamicy nerkowej niż grupa o najniższym jej spożyciu. Duże dawki witaminy B6 mogą zmniejszać ryzyko wytwarzania szczawianów.

Poziomy witaminy C

Witaminę C cechuje bardzo dobra rozpuszczalność: 70–80% spożytej dawki jest wchłaniana w dwunastnicy i jelicie cienkim. Jej wchłanianie mogą upośledzać wymioty, brak łaknienia, zaburzenia czynności jelit, trawienia oraz wchłaniania, palenie papierosów i stosowanie niektórych leków (np. aspiryny). Zapasy witaminy C w organizmie są niewielkie, przeciętnie wynoszą 20–32 mg/kg masy ciała. W organizmie znajduje się ok. 1500–5000 mg witaminy C, w surowicy jej stężenie wynosi 11–114 µmol/l (6–20 µg/ml) i może się nieznacznie różnić w zależności od laboratorium. Gdy jej ilość spada poniżej 1500 mg, tj. poniżej poziomu 65 µmol/L, kwas askorbinowy przestaje być wydzielany z moczem. Badanie poziomu witaminy Cw surowicy krwi jest kosztowne (ok. 180 PLN). Natomiast analiza moczu z zamieszczoną zwykle rubryką „kwas askorbinowy” jest tanim i nieinwazyjnym sposobem na szacowaną ocenę jego zawartości we krwi. Jeśli nie stwierdza się jego obecności w moczu, oznacza to, że stężenie we krwi jest niższe niż 65 μmol/L. W jednym z badań oceniano zależność pomiędzy dawką witaminy C a ilością witaminy C w moczu. Gdy studenci przyjmowali 250 mg kwasu askorbinowego, nie stwierdzono go w moczu, dopiero przyjęcie 500–2000 mg dawało oznaczalny poziom w moczu 4–16 godzin później. Jako warunki wydzielania witaminy z moczem przyjęto min. 500 mg i co 12 godz., czyli więcej, niż wynoszą rekomendacje dziennego spożycia i częściej niż jej podaż w badaniach klinicznych. Niewiele wiemy o osobach biorących udział w tym badaniu, tj. o ich sposobie odżywiania i stylu życia, a tym samym o wyjściowej zawartości witaminy C w tkankach. Przy wysokim spożyciu witaminy C > 500 mg/dzień jej poziom we krwi wynosi 70–80 μmol/L.

Dawki witaminy C

Kwas askorbinowy jest wchłaniany w dwunastnicy i jelicie cienkim. Z dawki 180 mg/dobę u osób niepalących wchłania się 70–80%. Biodostępność witaminy C osiąga swe maksimum po pojedynczej dawce 200 mg, natomiast dawki powyżej 400 mg na dzień nie mają znaczenia praktycznego z powodu ograniczenia jej wchłaniania. 

Przy przyjmowaniu dawki niższej niż 100 mg kwas askorbinowy nie jest wydzielany z moczem. Wydzielanie szczawianów i moczanów jest podwyższone przy dawce 1000 mg na dzień.

Toczy się dyskusja na temat wysokości dawki zalecanego dziennego spożycia witaminy C. Zdania badaczy są rozbieżne: zalecana ilość wynosi od 60 mg dla kobiet i 90 mg dla mężczyzn do 200 mg dla osoby dorosłej. Ilość ta może być zaspokojona dzięki spożyciu zalecanych, zgodnie z sugestiami ekspertów z Europy, Kanady i Stanów Zjednoczonych, pięciu porcji warzyw i owoców dziennie, tj. 700–800 g. Nigdy nie stwierdzono przedawkowania witaminy C w wyniku spożywania warzyw i owoców lub picia soków.

Procesy technologiczne z zastosowaniem wysokiej temperatury (gotowanie, suszenie) oraz zbyt szybkie rozmrażanie powodują rozkład witaminy C. Straty witaminy podczas przygotowywania posiłków mogą wynosić od 20% podczas przygotowywania surówek do 50% w czasie gotowania.

Witamina C rozpuszcza się w wodzie i przechodzi do wywaru, gotowanie na parze minimalizuje jej straty. Rozkład witaminy C mogą przyspieszać enzymy występujące w niektórych roślinach (powodujące ciemnienie np. ziemniaków lub jabłek), uaktywniane w czasie przecierania lub rozdrabniania. Długie lub niewłaściwe przechowywanie warzyw i owoców oraz ich przetworów może prowadzić do zmniejszenia jej zawartości, czemu zapobiegają mrożenie lub kiszenie.

Niedobory witaminy C

Wydawałoby się, że problem niedoboru witaminy C powinien dotyczyć tylko rozwijających się krajów Azji i Afryki, niestety znaczny odsetek populacji nawet bogatych społeczeństw ma niski poziom witaminy C. Kliniczne objawy szkorbutu (krwawienie z dziąseł i inne) pojawiają się przy poziomie we krwi dopiero poniżej 10 μmol/L. Badania wskazują, że poziom witaminy C poniżej 11 μmol/L występuje u 14% mężczyzn i 10% kobiet w USA, 14% osób w podeszłym wieku żyjących w domu i 40% osób w podeszłym wieku mieszkających w domach opieki w Wielkiej Brytanii, 79–93% mężczyzn z zachodniej części Rosji. W Brazylii 30,8% rodzących kobiet miało niedobór witaminy C. W Polsce jedno z badań oceniających spożycie witamin i mikroelementów wśród przedszkolaków wykazało, że aż 56% chłopców i 38% dziewczynek nie pokrywa 70% Średniego

Zapotrzebowania dla grupy (EAR) na...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy