Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dietoterapia

23 czerwca 2022

NR 31 (Czerwiec 2022)

Sterole roślinne w walce z cholesterolem

0 25

Fitosterole to substancje syntezowane przez różne gatunki roślin, stanowiące element strukturalny ich błon komórkowych i cytoplazmatycznych. Są one funkcjonalnymi i strukturalnymi analogami cholesterolu. Zwykle przyjmują formę nienasyconą. Nasycone sterole roślinne noszą miano stanoli1. Poznano dotychczas około 40 form fitosteroli, z czego do najczęściej opisywanych należą: β-sitosterol, stigmasterol i kampesterol2.

Fitosterole to substancje syntezowane przez różne gatunki roślin, stanowiące element strukturalny ich błon komórkowych i cytoplazmatycznych. Są one funkcjonalnymi i strukturalnymi analogami cholesterolu. Zwykle przyjmują formę nienasyconą. Nasycone sterole roślinne noszą miano stanoli[1]. Poznano dotychczas około 40 form fitosteroli, z czego do najczęściej opisywanych należą: β-sitosterol, stigmasterol i kampesterol[2]. 
Wchłanianie steroli i stanoli z żywności jest zróżnicowane. W przypadku steroli absorpcja w jelicie wynosi około 0,4–3,5%, natomiast stanoli – 0,02–0,3%. W porównaniu do wchłaniania cholesterolu (35–70%) są to wartości bardzo niskie[3]. Różnica w absorpcji steroli i stanoli wynika z odporności na działanie enzymów związanych z estryfikacją steroli i wpływających na ich wnikanie do chylomikronów. Różnicę tę potwierdza również stężenie steroli i stanoli roślinnych w surowicy krwi. Wykazano, że niezależnie od stosowanej diety – zwyczajnej czy z dodatkiem fitosteroli – stężenie steroli w surowicy krwi jest około 10–30 razy wyższe[4].

Wpływ steroli na gospodarkę cholesterolem

Główną funkcją, jaką przypisuje się różnym formom fitosteroli, jest hamowanie wchłaniania cholesterolu – zarówno endo-, jak i egzogennego. Jedna z teorii opisująca ich mechanizm działania zakłada, że sterole roślinne są bardziej hydrofobowe niż cholesterol, przez co mogą wypierać go z miceli[1]. Podczas procesu trawienia tłuszczy pokarmowych sole kwasów żółciowych wytwarzają micele, do których mogą przenikać fosfolipidy oraz wolny cholesterol[5]. Fitosterole konkurują z cholesterolem, wypierając go z miceli fosfolipidów i soli żółciowych (czyli form, z których zachodzi jego wchłanianie w jelicie), powodując zwiększone usuwanie cholesterolu z kałem[6]. Ograniczenie wchłaniania i stymulacja wydalania cholesterolu są argumentami przemawiającymi za spożywaniem fitosteroli w połączeniu z pokarmami bogatymi w cholesterol. 
Redukcja absorpcji cholesterolu wpływa na obniżenie jego zawartości w surowicy krwi, co w konsekwencji prowadzi do wzrostu jego biosyntezy (o około 38–53%) i zwiększonej aktywności receptorów lipoprotein o małej gęstości (LDL)7. Wykazano, że wzbogacenie codziennej diety w około 2 g fitosteroli może zredukować wchłanianie cholesterolu o około 60%. Wyniki innej pracy wskazują natomiast, że podaż 1–3 g estrów stanoli wpływa na redukcję poziomu całkowitego cholesterolu w surowicy krwi o 5–11%, a frakcji LDL nawet o 16%, nie wywierając wpływu na frakcję lipoprotein o wysokiej gęstości (HDL)[2, 8, 9].
Gylling i wsp.[10] w badaniu przeprowadzonym u dzieci w wieku 2–15 lat z rodzinną hipercholesterolemią wykazali, że spożycie 3 g/dobę sitostanolu dodanego do margaryny zredukowało stężenie cholesterolu całkowitego we krwi o 11%, a frakcji LDL o 15%, co w konsekwencji spowodowało podwyższenie korzystnego stosunku HDL/LDL o 27%. W badaniach klinicznych z zastosowaniem steroli pochodzących z drewna również wykazano obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL w surowicy krwi (o 6%), przy czym stężenia triacylogliceroli i frakcji HDL nie uległy zmianie[11].
W ostatnim czasie fitosterole są coraz częściej dodawane do różnych produktów spożywczych. W szeregu badań sprawdzono, czy taka forma spożycia steroli roślinnych pozwala na zachowanie ich właściwości hipolipemizujących. Wykazano, że spożywanie niskokalorycznego soku pomarańczowego z dodatkiem steroli roślinnych może redukować stężenie cholesterolu całkowitego i LDL w surowicy krwi oraz obniża poziom białek fazy ostrej (CRP)[12]. Wyniki badań, w których uczestnicy z hipercholesterolemią spożywali niskotłuszczowy ser podpuszczkowy z dodatkiem 2 g/dobę steroli wskazują, że stężenie frakcji LDL spadło o 5,8%[13]. Co więcej, udowodniono, że spożywanie czekolady wzbogaconej fitosterolami skutkuje obniżeniem stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL (odpowiednio o 4,7% i 6%), nie wpływając jednocześnie na stężenie frakcji HDL[14]. Spożywanie napoju sojowego z dodatkiem steroli roślinnych z kolei zredukowało stężenie cholesterolu całkowitego o 12%, natomiast frakcji LDL o 15%[15].
Biorąc pod uwagę udowodnione działanie obniżające poziom cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL w surowicy krwi, stwierdzono, że fitosterole mogą być stosowane wspomagająco w długotrwałej terapii wraz ze środkami farmakologicznymi[2].

POLECAMY

Fitosterole w diecie a prewencja zaburzeń lipidowych

Optymalna dawka poszczególnych form fitosteroli w przeciętnej dziennej racji pokarmowej wynosi 2–3 g, a jej zwiększenie nie wpływa na bardziej efektywną redukcję poziomów cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL[2]. Athyros i wsp. porównali wpływ stosowania (przez 4 miesiące) diety śródziemnomorskiej oraz diety wzbogaconej 2 g stanoli dziennie na ryzyko choroby niedokrwiennej serca. Wyniki tego badania wskazują, że w obu grupach ryzyko to obniżyło się o 24–30% u osób stosujących dietę śródziemnomorską, natomiast o 26–30%
 u osób stosujących dietę zawierającą stanole. Co więcej, stosowanie stanoli przyczyniło się do większej redukcji stężenia cholesterolu całkowitego (14% vs 7%) oraz frakcji LDL cholesterolu (16% vs 9%), przy czym to dieta śródziemnomorska wpłynęła na podwyższenie stężenia cholesterolu frakcji HDL[16, 17].
Przeciętna zawartość stanoli w tradycyjnej diecie wynosi 20–50 mg, natomiast steroli – 100–350 mg[2]. Znacznie zasobniejsza w stanole i sterole roślinne jest dieta wegetariańska, która dostarcza ich łącznie około 800–900 mg na dobę[18].
Bogatym źródłem fitosteroli w codziennej diecie są głównie oleje roślinne – rzepakowy, sojowy, kukurydziany, sezamowy czy ryżowy, margaryny, a także orzechy, migdały, nasiona słonecznika oraz niektóre kiełki[3]. W niewielkich ilościach są obecne również w owocach i warzywach[2]. Tabela 1 przedstawia zawartość fitosteroli w wybranych produktach spożywczych.
Wchłanianie poszczególnych form fitosteroli jest ograniczone, a ich zawartość w diecie niewielka, dlatego coraz częściej stanowią one dodatek do różnych produktów określanych mianem żywności funkcjonalnej. The European Food Safety Authority zaleca spożywanie żywności z dodatkiem fitosteroli szczególnie przez osoby z hipercholesterolemią, będącą czynnikiem ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca[19]. Również specjaliści Adult Treatment Panel III zalecają spożywanie żywności funkcjonalnej dostarczającej co najmniej 2 g stanoli i steroli roślinnych w celu redukcji ryzyka chorób układu krążenia o podłożu miażdżycowym[20].
 

Tab. 1. Zawartość steroli roślinnych w wybranych produktach żywnościowych (na podstawie[4, 18])
Produkt Zawartość steroli (mg w 100 g)
Olej rzepakowy 250–731
Olej słonecznikowy 203–302
Olej kukurydziany 472–952
Olej sojowy 221–328
Oliwa z oliwek 62–232
Żyto 21–110
Owies 25–52
Pszenica 60–76
Jęczmień 59–83
Kukurydza 178
Migdały 143
Orzeszki ziemne 220
Soja 161
Sezam 714
Ziemniaki 3,8
Kalafior 18-40
Marchew 12-16
Jabłko 12-13
Pomarańcza 24
Awokado 75

Źródło: Opracowanie własne


Zagrożenia wynikające ze stosowania steroli roślinnych

Fitosterole mimo swojego korzystnego działania nie powinny być stosowane w nadmiarze, a spożycie powyżej 3 g/dobę może wywołać efekty uboczne[2, 21]. Nie zaleca się stosowania dodatkowych źródeł steroli roślinnych w grupie dzieci poniżej 5. roku życia z prawidłowym stężeniem cholesterolu w surowicy krwi, ponieważ może to prowadzić do zaburzeń wchłaniania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K), a także prowadzić do zaburzeń gospodarki lipidowej oraz chorób krążenia o podłożu miażdżycowym w późniejszym wieku[22].
Co więcej, nadmierne spożycie fitosteroli może wpływać na obniżenie stężenia karotenoidów oraz witaminy E w osoczu krwi[2]. Badania wykaz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy