Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

19 kwietnia 2021

NR 24 (Kwiecień 2021)

Właściwości farmakologiczne wyciągu z kory wierzby (Cortex salicis)

13

Dla osoby, która interesuje się fitoterapią i tajnikami medycyny naturalnej, stosowanie surowca kory wierzby nie jest niczym nowym. Jednak zawsze warto zgłębiać swoją wiedzę na temat poszczególnych gatunków leczniczych, szczególnie o tak szerokim spektrum działania i bogatej historii, która de facto była siłą napędową do intensywnego rozwoju farmakologii na świecie.

Cortex salicis to łacińskie tłumaczenie nazwy surowca, jakim jest kora wierzby. Wbrew temu, co przychodzi nam na myśl, nie są to kawałki kory pnia drzewa wierzby. Ten surowiec farmakopealny jest bowiem pozyskiwany z młodych oraz wysuszonych gałęzi wielu gatunków, np. wykorzystywane są Salix purpurea L.
– Wierzba purpurowa lub Salix dafnoides Hill. – Wierzba wawrzynkowa. Co ciekawe, surowiec pozyskuje się wczesną wiosną, zanim zdążą się wytworzyć liście. Młode gałęzie, które mają ok. 2, 3 lat, o tej porze roku są bogate w soki, dzięki czemu bardzo łatwo jest oddzielić drewno, które będzie przerabiane na surowiec, od reszty rośliny. Czasem także same młode gałęzie wchodzą w skład preparatów leczniczych na bazie Cortex salicis.
Gatunki wierzby, z której powstaje kora o leczniczym działaniu, jest rozprzestrzeniona praktycznie na całym świecie, począwszy od Europy, a skończywszy na Azji i Afryce. Łatwo zatem wysnuć wniosek, że jest to surowiec popularny, łatwo dostępny i tani. W szczególności, że pozyskiwano z wierzby substancję leczniczą, która była bardzo znana i skuteczna w czasach międzywojennych, o czym będzie wspomniane w dalszej części artykułu. 
Jak rozpoznać, że jest to dobrej jakości kora wierzby, która nadaje się do łagodzenia różnych stanów chorobowych w organizmie? Warto mieć na uwadze chociażby ogólny wygląd surowca, z racji tego, że wierzba jest naszym rodzimym gatunkiem, a co za tym idzie, możemy samodzielnie pokusić się o pozyskanie surowca, jeśli jesteśmy prawdziwymi znawcami roślin stosowanych w fitoterapii. Dobrej jakości kora wierzby ma postać suchych, pofałdowanych po stronie zewnętrznej skrawków, o rurkowatym kształcie. Mają one ok. 1–2 mm grubości. Co ciekawe, wewnętrzna powierzchnia posiada już gładką strukturę i jest zdecydowanie jaśniejszego koloru. 
Cechą charakterystyczną opisywanego surowca leczniczego jest jego wysuszona postać. Suszenie kory wierzby może odbywać się zarówno w jasnych, jak i ciemnych pomieszczeniach. Ta właściwość od razu definiuje nam zasady przechowywania leczniczych surowców roślinnych. Najlepiej jeśli będą one magazynowane w suchych pomieszczeniach. Warto o tym pamiętać, jeśli posiadamy w swojej apteczce dużo różnych ziół lub innych pochodnych roślinnych, które chcemy wykorzystać w celu leczniczym. 
Jak wiemy, pleśń jest bardzo szkodliwa, a nawet toksyczna, zatem stosowanie surowców fitoterapeutycznych, które były przechowywane w nieodpowiednich warunkach, może zdziałać więcej szkody niż pożytku. Tak naprawdę, nie ma też znaczenia przeznaczenie i rozgraniczenie stosowania leków roślinnych na wewnętrzne i zewnętrzne. Dla przykładu, kora wierzby jest obecnie stosowana głównie zewnętrznie, ale mimo to nie zwalnia nas to z obowiązku przestrzegania zasad prawidłowego przechowywania zarówno surowców leczniczych, jak i wszystkich rodzajów leków. 
Surowiec leczniczy pozyskiwany z przeróżnych gatunków wierzby jest znany ludzkości od wieków. Są zapiski, że był on zalecany przez medyków żyjących w starożytnej Grecji. Antyczny „lekarz” Dioskorides w swoich wykładach na temat leków zamieszczał informację na temat stosowania kory wierzby. 
Ten trend utrzymywał się w kolejnych historycznych epokach, ponieważ w średniowieczu także Cortex salicis był z powodzeniem stosowany jako środek przeciwbólowy oraz przeciwzapalny. Dopóki nie zaczęto produkować na masową skalę leków, które zawierały kwas acetylosalicylowy, kora wierzby była bardzo popularnym surowcem leczniczym. Stosowana jest także do dzisiaj, jednak w nieco innym wydaniu. 
Z racji bogatej historii kory wierzby warto poznać jej właściwości farmakologiczne i substancje aktywne, które odpowiadają za właściwy efekt farmakologiczny jej stosowania.  

POLECAMY

Aktywność farmakologiczna wyciągu z kory wierzby (Cortex salicis)

Akademicka definicja wyjaśniająca, czym dokładnie jest surowiec kory wierzby, zwraca uwagę na ilość substancji czynnej. Powinien on zawierać nie mniej niż 1,5% salicylanów, w przeliczeniu na salicynę. Z tego zdania powinniśmy wyciągnąć dwa wnioski. Mianowicie, grupą związków farmakologicznie czynnych w korze wierzby są salicylany oraz najważniejszym z nich jest właśnie, wspomniana wcześniej, salicyna. Z chemicznego punktu widzenia jest to glikozyd fenolowy, który jest połączeniem glukozy oraz saligeniny. Po raz pierwszy została ona wyodrębniona z kory wierzby w roku 1828. Dokonał tego niemiecki profesor farmacji Johann Andreas Buchner na Uniwersytecie w Monachium. 
Nie tylko na salicyny należy zwrócić uwagę, lecz również na inne związki czynne zawarte w surowcu. W skład glikozydów salicylowych wchodzą także populina, fragilina lub salikortyna. Jeśli chodzi o skład pod względem fitochemicznym, nie bez znaczenia jest dodatkowa obecność garbników oraz flawonoidów. Garbniki są odpowiedzialne za działanie lekko ściągające, natomiast flawonoidy powodują efekt moczopędny. 
Jednak to salicyna odgrywa tutaj największą rolę ze względu na swoją najsilniejszą aktywność farmakologiczną. Przede wszystkim działa ona przeciwbólowo i przeciwzapalnie oraz powoduje spadek wysokiej temperatury ciała. Wynika to z faktu przemiany w organizmie ludzkim do kwasu salicylowego. Dzieje się to pod wpływem kwaśnego pH w żołądku. To właśnie kwas salicylowy odpowiada za pożądany efekt farmakologiczny. Co więcej, w tej przemianie można zaobserwować synergistyczne działanie glikozydów, flawonoidów i garbników, które są zawarte w surowcu kory wierzby. Ma to na celu wzrost aktywności i dostępności biologicznej kwasu salicylowego. Właśnie dzięki tej „współpracy” efekt działania salicyny nie różni się zbytnio od syntetycznej substancji czynnej wielu leków, mianowicie kwasu acetylosalicylowego. 
Warto tutaj zaznaczyć, że stosowanie salicylanów w naturalnej postaci nie wiąże się z tak dużym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Jest to bardzo istotna informacja, ponieważ leki z tej grupy są bardzo popularne wśród pacjentów w aptekach i, niestety, często nadużywane. Przewlekłe, a przede wszystkim nieuzasadnione, stosowanie kwasu acetylosalicylowego może wiązać się z nadmiernymi krwawieniami, 
np. z przewodu pokarmowego, lub chorobą wrzodową żołądka czy dwunastnicy. Chociaż stosowanie surowców naturalnych w tym aspekcie wydaje się bezpieczniejsze, to należy pamiętać o tym, aby nie stosować przez dłuższy czas jakichkolwiek składników aktywnych, czy to naturalnych, czy syntetycznych bez porozumienia ze specjalistą. Obecny czas pandemii koronawirusa, w którym przyszło nam żyć i panująca „moda” na powrót do naturalnej żywności i medycyny, nie sprzyja regularnym konsultacjom w gabinecie lekarskim. Należy przeciwdziałać błędnemu przeświadczeniu o tym, że leki pochodzenia naturalnego są w pełni bezpieczne. Jeśli mamy jakiekolwiek wątpliwości, zawsze warto rozwiać je podczas wizyty w aptece, w trakcie rozmowy z farmaceutą. 
Aktywność farmakologiczna związków, które odpowiadają za działanie lecznicze, jest uzależniona nie tylko od jakości surowca, lecz także jego sposobu przechowywania. Bardzo ważna jest także obróbka przed wykorzystaniem i sposób zaparzania. Surowiec kory wierzby należy zalać gorącą wodą, aby przygotować odwar. Proporcja powinna wynosić mniej więcej 3 łyżeczki surowca na 200 ml płynu. Tak przygotowany roztwór powinien być gotowany pod przykryciem na wolnym ogniu przez minimum kwadrans. Po upływie tego czasu odstawiamy go z gazu, czekamy kolejne 15 minut i odcedzamy. Po takiej obróbce należy spożywać odwar najlepiej ostudzony i przygotowany na świeżo. W aptekach oraz sklepach zielarskich mamy do wyboru mnóstwo gotowych mieszanek opisywanego surowca. Mając na względzie stosowanie produktu leczniczego o jak najwyższej jakości, warto abyśmy zwracali uwagę na miejsce jego zakupu. Jedyną gwarancją, że surowiec jest przechowywany w odpowiednich warunkach oraz dodatkowo posiada status produktu leczniczego, jest zaopatrywanie się w niego w aptekach. 
Mimo wysokiej skuteczności oraz bezpieczeństwa tego surowca są pewne ramy stosowania, których pacjenci powinni przestrzegać. Dawkowanie wyciągu z kory wierzby mówi o nieprzekraczaniu spożycia 12 g surowca na dobę. Taka ilość odpowiada 240 mg salicyny. Z uwagi na dokładne gramatury, każdy pacjent, który interesuje się fitoterapią, powinien zaopatrzyć się np. w wagę kuchenną. Da nam to pewien punkt odniesienia, ułatwi dawkowanie, a także realnie wpłynie na bezpieczeństwo stosowania leków pochodzenia naturalnego, których postać odbiega od „wygodnej” formy, np. powszechnie stosowanej tabletki. Jednak producenci bardzo często wychodzą naprzeciw oczekiwaniom pacjentów i bardzo łatwo można znaleźć informację o gramaturze. Przykładowo, aby napełnić kieliszek opisywanym surowcem, należy użyć w tym celu 3 g substancji.

Dolegliwości i jednostki chorobowe, które łagodzi stosowanie Cortex salicis

Pierwszym skojarzeniem, które przychodzi nam na myśl na słowo „salicyna”, jest leczenie objawów przeziębienia. Jak najbardziej, można uznać to stwierdzenie za prawidłowe. Salicyna jest pochodną kwasu acetylosalicylowego, który aktualnie „wyparł” naturalną salicynę na rynku farmaceutycznym na świecie. W zasadzie można pokusić się o wniosek, że obie substancje mają identyczne wskazania i są zalecane do stosowania przy występowaniu tych samych jednostek chorobowych. Jak zostało wspomniane wyżej, salicyna pochodząca z Cortex salicis, była wykorzystywana już przez starożytnych Greków. Stosowana wewnętrznie działa przede wszystkim przeciwbólowo, przeciwzapalnie oraz przeciwgorączkowo. W wieku XIX zastąpiła chininę w łagodzeniu objawów w trakcie przebiegu malarii. 
Z kolei po drugiej wojnie światowej sproszkowana kora wierzby była stosowana z powodzeniem na dolegliwość zwaną „lumbago”. Jest to rwący ból w okolicy krzyżowej i lędźwiowej kręgosłupa. Ze względu na „nieobliczalność” i skalę bólu lumbago nazywane jest czasami postrzałem. Salicyna znalazła ówcześnie zastosowanie jako remedium na reumatyczne zapalenie mięśni lub przewlekłe zapalenie wielostawowe. 
Świadczy to o jej uniwersalności, a także skuteczności, przy jednoczesnej łatwej dostępności. Trzeba mieć świadomość, że w dawnych czasach medycyna miała ograniczone pole działania, a poziom higieny i komfortu życia również pozostawiał wiele do życzenia. Z tego też względu znalezienie takiej substancji było niezwykle pomocne i ważne, aby zmniejszyć śmiertelność ludzi. 
Obecnie opisywany surowiec jest z powodzeniem stosowany przy przeziębieniach, grypie oraz jako środek wspomagający spadek podwyższonej temperatury. Mimo że aktualnie pacjenci częściej sięgają jednak po gotowe preparaty z kwasem acetylosalicylowym, należy mieć na uwadze, że salicyna nie powoduje działań niepożądanych ze strony układu pokarmowego lub nadmiernych krwawień. 
Salicyna jest chętnie wykorzystywana nie tylko jako lek łagodzący objawy przeziębienia, ale także wpływający pozytywnie na układ krzepnięcia. Należy mieć jednak świadomość, że każde oddziaływanie na nasz organizm jest łagodniejsze w porównaniu z działaniem syntetycznego kwasu acetylosalicylowego. Pozytywnym aspektem tej właściwości salicyny jest właśnie ograniczenie występowania ewentualnych działań niepożądanych. Mimo wszystko warto zapoznać się z każdą możliwą formą działania leczniczego, jaką wykazuje surowiec kory wierzby. 
Jeśli chodzi o zastosowanie zewnętrzne kory wierzby, to w dziedzinie dermatologii ma ona sporo do zaoferowania. Oprócz przeważającej ilości salicyny w składzie biochemicznym surowca należy wyodrębnić także kwas salicylowy. Jest to doskonały i skuteczny składnik przeciwtrądzikowy. Kwas salicylowy zalicza się do grupy kwasów z rodzaju BHA. Są to kwasy naturalnie występujące w przyrodzie. Pod względem chemicznym są to beta-hydroksykwasy. Wytrawny kosmetolog lub dermatolog określi ten rodzaj substancji jako delikatny peeling. Ma on na celu złuszczenie martwego naskórka, który eliminuje pojawienie się ewentualnych niedoskonałości na twarzy. 
Z kolei salicyna w preparatach dermatologicznych wykazuje działanie przeciwbakteryjne, ściągające oraz przeciwzapalne. Główną bakterią, która jest odpowiedzialna za powstawanie trądziku oraz nadmierny łojotok, jest Propionibacterium acnes. Salicyna doskonale potrafi przeciwdziałać tej bakterii ze względu na swoją wysoką aktywność mikrobiologiczną przeciw bakteriom beztlenowym. Dodatkowo kosmetyki, które są wzbogacone o wyciąg z kory wierzby, działają silnie przeciwstarzeniowo. Prewencja anti-aging, którą wspomaga opisywany surowiec, polega na stymulacji komórek do wzrostu oraz odpowiednim usuwaniu martwego naskórka. Wszystko to ma na celu silną odnowę skóry i wyrównanie kolorytu. Dodatkowo, pozostałe składniki ekstraktu roślinnego, np. glikozydy, wzmacniają naczynia krwionośne, uszczelniają je i dzięki temu skóra wygląda na zdrowszą. Takie działanie okazuje się zbawienne dla pacjentów, którzy cierpią nie tylko na trądzik młodzieńczy, ale również i na trądzik różowaty. Warto jednak pamiętać, że każde stosowanie kwasów na skórę jest obarczone ryzykiem zwiększonej wrażliwości na promieniowanie słoneczne, bez względu na porę roku. Należy zatem jednocześnie stosować krem z filtrami UVA/UVB o odpowiedniej mocy. Tak skomponowana terapia daje o wiele większą szansę na skuteczny i szybki bardzo dobry efekt terapeutyczny.

Ewentualne przeciwwskazania i działania niepożądane wynikające ze stosowania Cortex salcis 

Każda substancja lecznicza ma swoje przeciwwskazania, a stosowanie jej może wiązać się z ewentualnymi działaniami niepożądanymi. Surowce ziołowe są obarczone takim samym ryzykiem wystąpienia pewnych problemów jak syntetyczne substancje lecznicze. Dlatego też należy zawsze przed zastosowaniem jakiegokolwiek leku zapoznać się z ulotką, a jeśli leczymy się przewlekle i będzie to nowo dodany lek, to niezbędna będzie porada lekarska lub farmaceutyczna. Wbrew powielanym przekonaniom leki pochodzenia naturalnego także wchodzą w interakcje z innymi produktami leczniczymi oraz nie każdy może je stosować. A...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Naturoterapia w praktyce" w roku + wydania specjalne
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły i filmy
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy